# Τριγωνομετρικές συναρτήσεις

> Ο μοναδιαίος κύκλος και οι περιοδικές γραφικές παραστάσεις.

Μαθηματικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/math/trig-functions

## Τι θα μάθεις

- Να μετατρέπεις μοίρες σε ακτίνια και αντίστροφα, και να εξηγείς τι μετράει το ακτίνιο.
- Να ορίζεις ημίτονο, συνημίτονο και εφαπτομένη πάνω στον τριγωνομετρικό κύκλο.
- Να βρίσκεις το πρόσημο κάθε αριθμού από το τεταρτημόριο, χωρίς πίνακα.
- Να αναγνωρίζεις περίοδο, πλάτος και μετατόπιση στη γραφική παράσταση ημιτόνου και συνημιτόνου.

## Το ακτίνιο μετράει μήκος, όχι μοίρες

Η μοίρα είναι σύμβαση: κάποιος αποφάσισε να κόψει τον κύκλο σε $360$ κομμάτια. Το **ακτίνιο** δεν είναι σύμβαση — προκύπτει από τον ίδιο τον κύκλο.

Ένα ακτίνιο είναι η γωνία που βαίνει σε τόξο μήκους ίσου με την **ακτίνα**. Επειδή η περιφέρεια είναι $2\pi R$, ολόκληρος ο κύκλος είναι $2\pi$ ακτίνια.

$$
360° = 2\pi \text{ rad} \implies 1 \text{ rad} = \frac{180°}{\pi} \approx 57{,}3°
$$

Οι μετατροπές είναι μία απλή μέθοδος των τριών:

| Μοίρες  | $30°$           | $45°$           | $60°$           | $90°$           | $180°$ | $270°$           |
| ------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | ------ | ---------------- |
| Ακτίνια | $\frac{\pi}{6}$ | $\frac{\pi}{4}$ | $\frac{\pi}{3}$ | $\frac{\pi}{2}$ | $\pi$  | $\frac{3\pi}{2}$ |

> **Θυμήσου**
>
> Το ακτίνιο είναι **καθαρός αριθμός**, λόγος δύο μηκών. Γι' αυτό μπορείς να γράψεις $\sin 2$ χωρίς μονάδα και να έχει νόημα: το $2$ είναι ακτίνια.

## Ο τριγωνομετρικός κύκλος

Στο ορθογώνιο τρίγωνο το ημίτονο ορίστηκε ως «απέναντι προς υποτείνουσα», και δούλευε μόνο για οξείες γωνίες. Ο μοναδιαίος κύκλος λύνει το πρόβλημα μια για πάντα.

Πάνω σε κύκλο ακτίνας $1$, φέρνεις τη γωνία $\theta$ από τον θετικό ημιάξονα $Ox$ και κοιτάς πού πέφτει το σημείο:

- το **συνημίτονο** είναι η τετμημένη του σημείου — πόσο δεξιά βρίσκεται
- το **ημίτονο** είναι η τεταγμένη του — πόσο ψηλά βρίσκεται

Τίποτα δεν χρειάζεται να είναι οξύ. Η γωνία μπορεί να είναι $200°$, $-40°$ ή $1000°$: το σημείο υπάρχει πάντα και έχει πάντα δύο συντεταγμένες.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ημίτονο και συνημίτονο ως συντεταγμένες*

Από τον ορισμό βγαίνει αμέσως η **βασική ταυτότητα**: το σημείο ανήκει σε κύκλο ακτίνας $1$, άρα

$$
\eta\mu^2 \theta + \sigma\upsilon\nu^2 \theta = 1
$$

Είναι το Πυθαγόρειο θεώρημα, τίποτα άλλο.

Και η **εφαπτομένη**:

$$
\varepsilon\varphi\,\theta = \frac{\eta\mu\,\theta}{\sigma\upsilon\nu\,\theta}
$$

που δεν ορίζεται όταν $\sigma\upsilon\nu\,\theta = 0$, δηλαδή στις $90°$ και $270°$ — εκεί το σημείο κάθεται πάνω στον κατακόρυφο άξονα και η αναλογία εκτοξεύεται.

> **Κλειδί**
>
> Τα πρόσημα δεν απομνημονεύονται. Το συνημίτονο είναι θετικό **δεξιά** από τον κατακόρυφο άξονα, το ημίτονο **πάνω** από τον οριζόντιο. Αυτό είναι όλο.
>
> | Τεταρτημόριο | $\sigma\upsilon\nu$ | $\eta\mu$ | $\varepsilon\varphi$ |
> | ------------ | ------------------- | --------- | -------------------- |
> | $1°$         | $+$                 | $+$       | $+$                  |
> | $2°$         | $-$                 | $+$       | $-$                  |
> | $3°$         | $-$                 | $-$       | $+$                  |
> | $4°$         | $+$                 | $-$       | $-$                  |

## Οι γραφικές παραστάσεις

Άφησε τη γωνία να τρέχει και κατέγραψε το ύψος του σημείου: παίρνεις το **ημίτονο** ως συνάρτηση. Το σημείο γυρίζει στη θέση του κάθε $2\pi$, άρα η συνάρτηση επαναλαμβάνεται κάθε $2\pi$. Αυτό σημαίνει **περιοδική**.

*Η γραφική παράσταση της y = ημx: ανεβαίνει ως το 1 στο π/2, ξαναπέφτει στο 0 στο π, φτάνει στο −1 στο 3π/2 και στο 2π αρχίζει πάλι από την αρχή.*

Για τη γενική μορφή $f(x) = \rho \cdot \eta\mu(\omega x)$:

- το $|\rho|$ είναι το **πλάτος**: πόσο ψηλά και χαμηλά φτάνει
- η **περίοδος** είναι $T = \frac{2\pi}{|\omega|}$: μεγαλύτερο $\omega$ σημαίνει πιο σφιχτές κορυφές

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πλάτος και περίοδος*

> **Πρόσεχε**
>
> Το $\omega$ **δεν** είναι η περίοδος — είναι αντιστρόφως ανάλογο της. Διπλασιάζοντας το $\omega$ **μισεύεις** την περίοδο, γιατί η καμπύλη προλαβαίνει να κάνει διπλάσιους κύκλους στο ίδιο διάστημα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Μετέτρεψε τις \$210°\$ σε ακτίνια και βρες το \$\eta\mu 210°\$

1. **Μετατροπή.** Πολλαπλασιάζω με $\frac{\pi}{180°}$:

   $210° \cdot \frac{\pi}{180°} = \frac{210\pi}{180} = \frac{7\pi}{6}$
2. **Τεταρτημόριο.** Οι $210°$ είναι μεταξύ $180°$ και $270°$, άρα **τρίτο** τεταρτημόριο.

   Εκεί το ημίτονο είναι αρνητικό: το σημείο βρίσκεται κάτω από τον οριζόντιο άξονα.
3. **Γωνία αναφοράς:** $210° - 180° = 30°$.

   Το μέτρο του ημιτόνου είναι ίδιο με αυτό των $30°$, δηλαδή $\frac{1}{2}$.
4. $\eta\mu 210° = -\frac{1}{2}$

   **Έλεγχος με το συνημίτονο:** $\sigma\upsilon\nu 210° = -\frac{\sqrt{3}}{2}$, και η βασική ταυτότητα δίνει $\frac{1}{4} + \frac{3}{4} = 1$ ✓

### Παράδειγμα 2: Αν \$\eta\mu\theta = \frac{3}{5}\$ και η \$\theta\$ είναι στο δεύτερο τεταρτημόριο, βρες το \$\sigma\upsilon\nu\theta\$

1. **Βασική ταυτότητα.**

   $\sigma\upsilon\nu^2\theta = 1 - \eta\mu^2\theta = 1 - \frac{9}{25} = \frac{16}{25}$
2. $\sigma\upsilon\nu\theta = \pm\frac{4}{5}$

   Δύο υποψήφιες τιμές — η ταυτότητα από μόνη της δεν ξεχωρίζει.
3. **Το τεταρτημόριο αποφασίζει.** Στο δεύτερο τεταρτημόριο το σημείο είναι αριστερά από τον κατακόρυφο άξονα, άρα το συνημίτονο είναι **αρνητικό**.

   $\sigma\upsilon\nu\theta = -\frac{4}{5}$
4. Δωρεάν και η εφαπτομένη:

   $\varepsilon\varphi\,\theta = \frac{3/5}{-4/5} = -\frac{3}{4}$

   Αρνητική, όπως περιμέναμε για δεύτερο τεταρτημόριο ✓

### Παράδειγμα 3: Βρες περίοδο και πλάτος της \$f(x) = 3\\,\eta\mu(2x)\$

1. Σύγκριση με τη μορφή $\rho \cdot \eta\mu(\omega x)$: εδώ $\rho = 3$ και $\omega = 2$.
2. **Πλάτος** $= |\rho| = 3$. Η καμπύλη ταλαντώνεται ανάμεσα στο $-3$ και το $3$.

   Σύνολο τιμών: $[-3, 3]$.
3. **Περίοδος** $T = \frac{2\pi}{|\omega|} = \frac{2\pi}{2} = \pi$.
4. **Τι σημαίνει πρακτικά:** στο διάστημα $[0, 2\pi]$ που το απλό ημίτονο κάνει έναν κύκλο, αυτή η συνάρτηση κάνει **δύο**.

   Επαλήθευση σε ένα σημείο: $f(\pi) = 3\,\eta\mu(2\pi) = 0 = f(0)$ ✓ — έχει ήδη επιστρέψει.

### Παράδειγμα 4: Γιατί δεν ορίζεται η \$\varepsilon\varphi\\, 90°\$;

1. Εξ ορισμού $\varepsilon\varphi\,\theta = \frac{\eta\mu\theta}{\sigma\upsilon\nu\theta}$, και στις $90°$ ο παρονομαστής είναι $\sigma\upsilon\nu 90° = 0$.

   Διαίρεση με το μηδέν δεν ορίζεται.
2. **Γεωμετρικά:** στις $90°$ το σημείο του κύκλου είναι το $(0, 1)$, πάνω στον κατακόρυφο άξονα. Η ευθεία $O$-σημείο είναι κατακόρυφη, και μια κατακόρυφη ευθεία δεν έχει κλίση.
3. **Τι συμβαίνει γύρω από τις $90°$;** Πλησιάζοντας από τα αριστερά η εφαπτομένη μεγαλώνει απεριόριστα· από τα δεξιά έρχεται από το $-\infty$.

   $\varepsilon\varphi\, 89° \approx 57$, $\quad \varepsilon\varphi\, 89{,}9° \approx 573$
4. Γι' αυτό η γραφική παράσταση της εφαπτομένης έχει **κατακόρυφες ασύμπτωτες** κάθε $180°$, και όχι μία συνεχή καμπύλη όπως το ημίτονο.

## Ερωτήσεις

1. Πόσα ακτίνια είναι οι $135°$;
   - $\frac{3\pi}{4}$
   - $\frac{\pi}{4}$
   - $\frac{4\pi}{3}$
   - $135\pi$
2. Η γωνία $\theta$ βρίσκεται στο τρίτο τεταρτημόριο. Ποια πρόσημα έχουν το ημίτονο και το συνημίτονο;
   - Και τα δύο αρνητικά
   - Ημίτονο θετικό, συνημίτονο αρνητικό
   - Ημίτονο αρνητικό, συνημίτονο θετικό
   - Και τα δύο θετικά
3. Από πού προκύπτει η σχέση $\eta\mu^2\theta + \sigma\upsilon\nu^2\theta = 1$;
   - Από το Πυθαγόρειο θεώρημα στο σημείο του μοναδιαίου κύκλου
   - Είναι ορισμός των τριγωνομετρικών αριθμών και δεν αποδεικνύεται
   - Από τον ορισμό της εφαπτομένης ως πηλίκου ημιτόνου προς συνημίτονο
   - Ισχύει μόνο για οξείες γωνίες, από τις πλευρές ορθογωνίου τριγώνου
4. Ποια είναι η περίοδος της $f(x) = 3\,\eta\mu(2x)$;
   - $\pi$
   - $2\pi$
   - $4\pi$
   - $3$
5. Γιατί δεν ορίζεται η $\varepsilon\varphi\, 90°$;
   - Γιατί $\sigma\upsilon\nu 90° = 0$ και θα διαιρούσαμε με το μηδέν
   - Γιατί $\eta\mu 90° = 1$
   - Γιατί οι $90°$ δεν ανήκουν σε κανένα τεταρτημόριο
   - Γιατί η εφαπτομένη ορίζεται μόνο για οξείες γωνίες
6. Πόσες μοίρες είναι τα $\frac{3\pi}{4}$ ακτίνια;
   - $135°$
   - $120°$
   - $270°$
   - $45°$
7. Ποια είναι η μέγιστη τιμή της $f(x) = 4\,\eta\mu x$;
   - $4$
   - $1$
   - $8$
   - $4\pi$
8. Ισχύει $\eta\mu\theta > 0$ και $\sigma\upsilon\nu\theta < 0$. Σε ποιο τεταρτημόριο βρίσκεται η $\theta$;
   - Στο δεύτερο
   - Στο πρώτο
   - Στο τρίτο
   - Στο τέταρτο

## Ασκήσεις

1. Πόσα ακτίνια είναι οι $60°$;
2. Ισχύει $\sigma\upsilon\nu\theta = -\frac{12}{13}$ με τη $\theta$ στο τρίτο τεταρτημόριο. Πόσο είναι το $\eta\mu\theta$ και η $\varepsilon\varphi\theta$;
3. Ποια είναι η περίοδος της $f(x) = 2\,\sigma\upsilon\nu(3x)$;
4. Η $f(x) = \rho\,\eta\mu(\omega x) + \kappa$, με $\omega > 0$, είναι η $\rho\,\eta\mu(\omega x)$ μετατοπισμένη κατακόρυφα κατά $\kappa$. Έχει μέγιστη τιμή $5$, ελάχιστη τιμή $-1$ και περίοδο $\pi$. Επιπλέον $f\left(\frac{\pi}{12}\right) = \frac{1}{2}$.
   α) Βρες τα $\rho$, $\omega$ και $\kappa$.
   β) Σε ποιο $x$ του $[0, \pi)$ η $f$ παίρνει τη μέγιστη τιμή της;
5. Η γωνία $\theta$ βρίσκεται στο δεύτερο τεταρτημόριο και ισχύει $\eta\mu\theta + \sigma\upsilon\nu\theta = \frac{7}{13}$.
   α) Πόσο είναι το γινόμενο $\eta\mu\theta \cdot \sigma\upsilon\nu\theta$;
   β) Πόσο είναι το $\eta\mu\theta$ και πόσο το $\sigma\upsilon\nu\theta$;
   γ) Πόση είναι η $\varepsilon\varphi\theta$;
6. Για κάθε $x$ ισχύει $\eta\mu^2 x + \sigma\upsilon\nu^2 x = 1$, και κανένας από τους αριθμούς $\eta\mu x$ και $\sigma\upsilon\nu x$ δεν ξεπερνά κατά απόλυτη τιμή το $1$.
   α) Ποια είναι η μεγαλύτερη και ποια η μικρότερη τιμή της παράστασης $\eta\mu^4 x + \sigma\upsilon\nu^4 x$;
   β) Λύσε στο $[0, 2\pi)$ την εξίσωση $\eta\mu^{2026} x + \sigma\upsilon\nu^{2026} x = 1$.
   γ) Λύσε στο $[0, 2\pi)$ την εξίσωση $\eta\mu^3 x + \sigma\upsilon\nu^3 x = 1$.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/math/trig-functions
