# Τριγωνομετρικές εξισώσεις

> Άπειρες λύσεις, και πώς τις γράφεις όλες με έναν τύπο.

Μαθηματικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/math/trig-equations

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί μια τριγωνομετρική εξίσωση έχει άπειρες λύσεις.
- Να γράφεις όλες τις λύσεις των ημθ = α, συνθ = α και εφθ = α με τους γενικούς τύπους.
- Να αναγνωρίζεις πότε μια εξίσωση είναι αδύνατη από το εύρος τιμών.
- Να επιλέγεις τις λύσεις που ανήκουν σε δοσμένο διάστημα.

## Γιατί οι λύσεις δεν τελειώνουν ποτέ

Μια εξίσωση δευτέρου βαθμού έχει το πολύ δύο λύσεις. Μια τριγωνομετρική έχει **άπειρες** — και όχι επειδή είναι δύσκολη, αλλά επειδή η συνάρτηση είναι περιοδική.

Αν το $\eta\mu x$ παίρνει την τιμή $\frac{1}{2}$ σε κάποιο $x$, θα την ξαναπάρει και μετά από έναν πλήρη κύκλο, και μετά από δύο, και μετά από χίλιους. Η καμπύλη περνάει ξανά και ξανά από το ίδιο ύψος.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πόσες φορές η καμπύλη περνάει από το ίδιο ύψος*

> **Κλειδί**
>
> Η εξίσωση $\eta\mu x = \alpha$ έχει λύσεις **μόνο όταν** $-1 \leq \alpha \leq 1$, γιατί αυτό είναι το σύνολο τιμών του ημιτόνου. Το ίδιο ισχύει για το συνημίτονο.
>
> Η $\varepsilon\varphi\, x = \alpha$ αντίθετα έχει λύσεις για **κάθε** πραγματικό $\alpha$: η εφαπτομένη παίρνει όλες τις τιμές.

## Οι γενικοί τύποι

Το ζητούμενο δεν είναι να βρεις **μια** λύση αλλά να γράψεις **όλες** με έναν τύπο. Ο ακέραιος $\kappa$ παρακάτω διατρέχει το $\mathbb{Z}$: κάθε τιμή του δίνει μια λύση.

Αν $\eta\mu x = \eta\mu \theta$, τότε

$$
x = 2\kappa\pi + \theta \quad \lor \quad x = 2\kappa\pi + (\pi - \theta)
$$

Αν $\sigma\upsilon\nu x = \sigma\upsilon\nu \theta$, τότε

$$
x = 2\kappa\pi + \theta \quad \lor \quad x = 2\kappa\pi - \theta
$$

Αν $\varepsilon\varphi\, x = \varepsilon\varphi\, \theta$, τότε

$$
x = \kappa\pi + \theta
$$

Οι τρεις τύποι δεν είναι αυθαίρετοι — διαβάζονται από τον κύκλο:

- Για το **ημίτονο**, δύο σημεία έχουν το ίδιο ύψος: το $\theta$ και το συμμετρικό του ως προς τον κατακόρυφο άξονα, δηλαδή το $\pi - \theta$.
- Για το **συνημίτονο**, δύο σημεία έχουν την ίδια τετμημένη: το $\theta$ και το συμμετρικό του ως προς τον οριζόντιο άξονα, δηλαδή το $-\theta$.
- Για την **εφαπτομένη**, η περίοδος είναι $\pi$ και όχι $2\pi$, γι' αυτό αρκεί ένας κλάδος.

> **Πρόσεχε**
>
> Το $2\kappa\pi$ δεν είναι διακοσμητικό. Η απάντηση «$x = \frac{\pi}{6}$» σε μια εξίσωση $\eta\mu x = \frac{1}{2}$ είναι **ελλιπής**: έχει βρει ένα σημείο και έχει παραλείψει άπειρα.
>
> Και μην ξεχνάς τη δεύτερη οικογένεια. Το $\eta\mu x = \frac{1}{2}$ έχει και τις λύσεις γύρω από το $\frac{5\pi}{6}$.

*Η καμπύλη y = ημx και η οριζόντια ευθεία y = 1/2, που την κόβει στα π/6 και 5π/6 και, μία περίοδο μετά, στο 13π/6.*

## Όταν ζητείται διάστημα

Πολλές ασκήσεις ζητούν τις λύσεις σε ένα συγκεκριμένο διάστημα, π.χ. στο $[0, 2\pi)$. Η μέθοδος είναι πάντα η ίδια:

1. Γράψε τον γενικό τύπο.
2. Δοκίμασε $\kappa = 0, 1, -1, 2, \dots$
3. Κράτα όσες τιμές πέφτουν μέσα στο διάστημα, σταμάτα όταν ξεφύγεις.

> **Θυμήσου**
>
> Στο $[0, 2\pi)$ μια εξίσωση $\eta\mu x = \alpha$ με $|\alpha| < 1$ έχει ακριβώς **δύο** λύσεις. Το ίδιο και η $\sigma\upsilon\nu x = \alpha$. Η $\varepsilon\varphi\, x = \alpha$ έχει **δύο** επίσης, αλλά επειδή η περίοδός της είναι $\pi$ και χωράνε δύο περίοδοι.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Λύσε την \$\eta\mu x = \frac{1}{2}\$

1. **Βρίσκω μία γωνία** με αυτό το ημίτονο. Από τον πίνακα των γνωστών τιμών: $\eta\mu \frac{\pi}{6} = \frac{1}{2}$.
2. Εφαρμόζω τον γενικό τύπο του ημιτόνου με $\theta = \frac{\pi}{6}$:

   $x = 2\kappa\pi + \frac{\pi}{6}$ ή $x = 2\kappa\pi + \pi - \frac{\pi}{6} = 2\kappa\pi + \frac{5\pi}{6}$
3. **Στο $[0, 2\pi)$:** για $\kappa = 0$ παίρνω $\frac{\pi}{6}$ και $\frac{5\pi}{6}$.

   Για $\kappa = 1$ και οι δύο ξεπερνούν το $2\pi$, για $\kappa = -1$ γίνονται αρνητικές.
4. Δύο λύσεις στο διάστημα: $\frac{\pi}{6}$ και $\frac{5\pi}{6}$, δηλαδή $30°$ και $150°$.

   **Έλεγχος στον κύκλο:** και τα δύο σημεία βρίσκονται στο ίδιο ύψος, το ένα δεξιά και το άλλο αριστερά του κατακόρυφου άξονα ✓

### Παράδειγμα 2: Λύσε την \$2\\,\sigma\upsilon\nu x + 1 = 0\$

1. **Απομονώνω το συνημίτονο πρώτα.** Καμία τριγωνομετρική τεχνική δεν εφαρμόζεται πριν από αυτό.

   $\sigma\upsilon\nu x = -\frac{1}{2}$
2. Το $-\frac{1}{2}$ ανήκει στο $[-1, 1]$, άρα υπάρχουν λύσεις.

   Γνωστή γωνία: $\sigma\upsilon\nu \frac{2\pi}{3} = -\frac{1}{2}$.
3. Γενικός τύπος συνημιτόνου:

   $x = 2\kappa\pi \pm \frac{2\pi}{3}$
4. **Στο $[0, 2\pi)$:** το $+$ με $\kappa = 0$ δίνει $\frac{2\pi}{3}$. Το $-$ με $\kappa = 0$ δίνει $-\frac{2\pi}{3}$, εκτός διαστήματος· με $\kappa = 1$ δίνει $2\pi - \frac{2\pi}{3} = \frac{4\pi}{3}$ ✓

   Λύσεις: $\frac{2\pi}{3}$ και $\frac{4\pi}{3}$, δηλαδή $120°$ και $240°$.

### Παράδειγμα 3: Λύσε την \$2\\,\eta\mu^2 x - \eta\mu x - 1 = 0\$

1. Είναι δευτεροβάθμια ως προς το $\eta\mu x$. Θέτω $y = \eta\mu x$ με τον περιορισμό $-1 \leq y \leq 1$.

   $2y^2 - y - 1 = 0$
2. $\Delta = 1 + 8 = 9$, $\quad y = \frac{1 \pm 3}{4}$, δηλαδή $y = 1$ ή $y = -\frac{1}{2}$.

   Και οι δύο ανήκουν στο $[-1, 1]$, άρα και οι δύο δίνουν λύσεις.
3. **Πρώτη:** $\eta\mu x = 1$. Το μέγιστο του ημιτόνου, που το πιάνει σε ένα μόνο σημείο ανά περίοδο:

   $x = 2\kappa\pi + \frac{\pi}{2}$
4. **Δεύτερη:** $\eta\mu x = -\frac{1}{2}$, με $\eta\mu\left(-\frac{\pi}{6}\right) = -\frac{1}{2}$:

   $x = 2\kappa\pi - \frac{\pi}{6}$ ή $x = 2\kappa\pi + \pi + \frac{\pi}{6} = 2\kappa\pi + \frac{7\pi}{6}$
5. **Προσοχή στο $\eta\mu x = 1$:** εδώ οι δύο οικογένειες του γενικού τύπου **συμπίπτουν**, γιατί $\pi - \frac{\pi}{2} = \frac{\pi}{2}$.

   Αυτό συμβαίνει πάντα στα άκρα $\alpha = \pm 1$: μία λύση ανά περίοδο αντί για δύο. Στον κύκλο, το σημείο είναι στην κορυφή και δεν έχει συμμετρικό διαφορετικό του εαυτού του.

### Παράδειγμα 4: Λύσε την \$\sigma\upsilon\nu x = 1{,}4\$

1. **Έλεγχος εύρους πριν από οτιδήποτε άλλο.** Το συνημίτονο παίρνει τιμές μόνο στο $[-1, 1]$.
2. Το $1{,}4 > 1$, άρα η εξίσωση είναι **αδύνατη**. Καμία λύση.
3. **Γεωμετρικά:** ζητάμε σημείο του μοναδιαίου κύκλου με τετμημένη $1{,}4$. Ο κύκλος όμως εκτείνεται μόνο ως το $x = 1$.
4. **Γιατί αξίζει ο έλεγχος.** Αν προσπαθούσες να «λύσεις» θα κατέληγες σε αδιέξοδο μετά από πράξεις — ή, χειρότερα, θα έγραφες έναν γενικό τύπο με μια ανύπαρκτη γωνία.

   Πρώτα εύρος, μετά τεχνική.

## Ερωτήσεις

1. Πόσες λύσεις έχει η εξίσωση $\sigma\upsilon\nu x = 1{,}4$;
   - Καμία
   - Άπειρες, όπως κάθε τριγωνομετρική
   - Δύο σε κάθε περίοδο
   - Μία
2. Ποιος είναι ο γενικός τύπος των λύσεων της $\eta\mu x = \eta\mu\theta$;
   - $x = 2\kappa\pi + \theta$ ή $x = 2\kappa\pi + (\pi - \theta)$
   - $x = 2\kappa\pi + \theta$ ή $x = 2\kappa\pi - \theta$
   - $x = \kappa\pi + \theta$, για κάθε ακέραιο $\kappa$
   - $x = \theta$ ή $x = \pi - \theta$ και τίποτε άλλο
3. Πόσες λύσεις έχει η $\eta\mu x = \frac{1}{2}$ στο διάστημα $[0, 2\pi)$;
   - Δύο
   - Μία
   - Τέσσερις
   - Άπειρες
4. Γιατί η $\eta\mu x = 1$ έχει μόνο **μία** λύση ανά περίοδο, ενώ η $\eta\mu x = 0{,}5$ έχει δύο;
   - Γιατί στην κορυφή του κύκλου το σημείο ταυτίζεται με το συμμετρικό του
   - Γιατί το $1$ είναι ακέραιος, ενώ το $0{,}5$ είναι δεκαδικός
   - Γιατί ο γενικός τύπος δεν ισχύει για $\alpha = 1$, που είναι ακραία τιμή
   - Γιατί το ημίτονο δεν είναι περιοδικό εκεί όπου παίρνει τη μέγιστη τιμή
5. Ποιο είναι το πρώτο βήμα για την $2\,\sigma\upsilon\nu x + 1 = 0$;
   - Να απομονώσω το $\sigma\upsilon\nu x$
   - Να εφαρμόσω τον γενικό τύπο αμέσως
   - Να υψώσω στο τετράγωνο
   - Να χρησιμοποιήσω τη βασική ταυτότητα
6. Πόσες λύσεις έχει η $\sigma\upsilon\nu x = -1$ στο διάστημα $[0, 2\pi)$;
   - Μία
   - Δύο
   - Καμία
   - Άπειρες
7. Ποιος είναι ο γενικός τύπος των λύσεων της $\sigma\upsilon\nu x = \sigma\upsilon\nu\theta$;
   - $x = 2k\pi \pm \theta$
   - $x = 2k\pi + \theta$ ή $x = (2k+1)\pi - \theta$
   - $x = k\pi + \theta$
   - $x = \theta$ μόνο
8. Για ποιες τιμές του $\alpha$ έχει λύση η εξίσωση $\eta\mu x = \alpha$;
   - Για $-1 \leq \alpha \leq 1$
   - Για κάθε πραγματικό $\alpha$
   - Μόνο για $0 \leq \alpha \leq 1$
   - Μόνο για $\alpha = 0$

## Ασκήσεις

1. Βρες τις λύσεις της $\eta\mu x = 0$ στο διάστημα $[0, 2\pi)$.
2. Βρες τις λύσεις της $\eta\mu x = -\frac{\sqrt{2}}{2}$ στο $[0, 2\pi)$.
3. Βρες τις λύσεις της $2\,\eta\mu x - 1 = 0$ στο $[0, 2\pi)$.
4. Βρες τις λύσεις της $2\,\sigma\upsilon\nu^2 x - 5\,\eta\mu x - 4 = 0$ στο $[0, 2\pi)$.
5. Λύσε την εξίσωση $\eta\mu 3x = \eta\mu x$ στο διάστημα $[0, \pi]$.
6. Λύσε τις εξισώσεις.
   α) $\eta\mu(\pi\,\sigma\upsilon\nu x) = 1$
   β) $\eta\mu 5x + \sigma\upsilon\nu 3x = 2$
   γ) $\eta\mu x - \eta\mu 3x = 2$

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/math/trig-equations
