# Αναλογίες και θεώρημα Θαλή

> Παράλληλες που κόβουν πλευρές σε ίδιο λόγο.

Μαθηματικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/math/thales

## Τι θα μάθεις

- Να διατυπώνεις το θεώρημα του Θαλή και να το εφαρμόζεις σε τρίγωνο με παράλληλη πλευρά.
- Να στήνεις τη σωστή αναλογία, βάζοντας αντίστοιχα τμήματα στις αντίστοιχες θέσεις.
- Να χρησιμοποιείς το αντίστροφο του θεωρήματος για να αποδείξεις ότι δύο ευθείες είναι παράλληλες.
- Να υπολογίζεις άγνωστο μήκος σε πρακτικό πρόβλημα με όμοια σχήματα.

## Παράλληλες που κόβουν αναλογικά

Το θεώρημα του Θαλή λέει κάτι που δεν είναι καθόλου προφανές: όταν παράλληλες ευθείες κόβουν δύο άλλες ευθείες, τα **μήκη** που κόβουν είναι διαφορετικά, αλλά οι **λόγοι** τους είναι ίδιοι.

Στη σχολική του μορφή, μέσα σε τρίγωνο: αν $\Delta E \parallel B\Gamma$ με το $\Delta$ στην $AB$ και το $E$ στην $A\Gamma$, τότε

$$
\frac{A\Delta}{\Delta B} = \frac{AE}{E\Gamma}
$$

Τα τέσσερα τμήματα έχουν τέσσερα διαφορετικά μήκη. Τα δύο κλάσματα βγάζουν τον ίδιο αριθμό.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Θεώρημα Θαλή σε τρίγωνο*

## Οι τρεις μορφές της αναλογίας

Η ίδια σχέση γράφεται με τρεις ισοδύναμους τρόπους, και η άσκηση συνήθως σε σπρώχνει προς έναν από αυτούς:

$$
\frac{A\Delta}{\Delta B} = \frac{AE}{E\Gamma}, \qquad
\frac{A\Delta}{AB} = \frac{AE}{A\Gamma}, \qquad
\frac{A\Delta}{AB} = \frac{\Delta E}{B\Gamma}
$$

Η **πρώτη** συγκρίνει κομμάτι με κομμάτι, η **δεύτερη** κομμάτι με ολόκληρη πλευρά, η **τρίτη** φέρνει μέσα και την παράλληλη.

> **Πρόσεχε**
>
> Η τρίτη μορφή δεν δέχεται το $\Delta B$ στη θέση του $AB$. Η $\Delta E$ συγκρίνεται με τη $B\Gamma$ όπως το **πάνω τρίγωνο** με το ολόκληρο, άρα ο άλλος λόγος πρέπει να είναι κι αυτός «πάνω προς ολόκληρο».
>
> Ο κανόνας που σε σώζει: γράψε πρώτα ποια δύο τρίγωνα συγκρίνεις, μετά στήσε τα κλάσματα. Πάνω με πάνω, ολόκληρο με ολόκληρο.

## Γιατί ισχύει

Η σύντομη εξήγηση περνάει από τα εμβαδά. Τα τρίγωνα $\Delta B E$ και $\Delta E \Gamma$ έχουν κοινή βάση τη $\Delta E$ και ίσα ύψη ως προς αυτήν, γιατί οι κορυφές $B$ και $\Gamma$ βρίσκονται πάνω σε ευθεία **παράλληλη** προς τη $\Delta E$.

Ίσα εμβαδά, κοινή βάση: η αναλογία των υπόλοιπων τμημάτων προκύπτει αμέσως.

Η ουσία είναι ότι η παραλληλία εγγυάται **ίσα ύψη**. Χωρίς αυτήν, τίποτα δεν στέκει — γι' αυτό το θεώρημα δεν λέει «μια οποιαδήποτε ευθεία».

> **Κλειδί**
>
> Το θεώρημα ισχύει και **αντίστροφα**: αν σε τρίγωνο $AB\Gamma$ πάρεις σημεία $\Delta \in AB$ και $E \in A\Gamma$ με
>
> $$
> \frac{A\Delta}{\Delta B} = \frac{AE}{E\Gamma}
> $$
>
> τότε υποχρεωτικά $\Delta E \parallel B\Gamma$.
>
> Αυτή είναι η μοναδική σχολική μέθοδος για να **αποδείξεις** ότι δύο ευθείες είναι παράλληλες μετρώντας μήκη αντί για γωνίες.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε τρίγωνο \$AB\Gamma\$ με \$\Delta E \parallel B\Gamma\$: \$A\Delta = 4\$, \$\Delta B = 6\$, \$AE = 5\$. Βρες το \$E\Gamma\$.

*Τρίγωνο ΑΒΓ με ΔΕ παράλληλη στη ΒΓ, ΑΔ = 4, ΔΒ = 6, ΑΕ = 5 και το ΕΓ σημειωμένο με ερωτηματικό.*

1. **Στήνω την αναλογία** με τη μορφή «κομμάτι προς κομμάτι», γιατί αυτά είναι τα δεδομένα:

   $\frac{A\Delta}{\Delta B} = \frac{AE}{E\Gamma}$
2. $\frac{4}{6} = \frac{5}{E\Gamma}$
3. Χιαστί:

   $4 \cdot E\Gamma = 30 \implies E\Gamma = 7{,}5$
4. **Έλεγχος λογικής.** Ο λόγος $\frac{4}{6} = \frac{2}{3}$ είναι μικρότερος του $1$, άρα το πάνω κομμάτι είναι μικρότερο από το κάτω.

   Πράγματι $5 < 7{,}5$, και μάλιστα $\frac{5}{7{,}5} = \frac{2}{3}$ ✓

### Παράδειγμα 2: Είναι η \$\Delta E\$ παράλληλη στη \$B\Gamma\$, αν \$A\Delta = 3\$, \$\Delta B = 4{,}5\$, \$AE = 4\$, \$E\Gamma = 6\$;

1. **Αντίστροφο θεώρημα.** Υπολογίζω τους δύο λόγους χωριστά και συγκρίνω.
2. $\frac{A\Delta}{\Delta B} = \frac{3}{4{,}5} = \frac{2}{3}$
3. $\frac{AE}{E\Gamma} = \frac{4}{6} = \frac{2}{3}$
4. Οι λόγοι είναι ίσοι, άρα **ναι**, $\Delta E \parallel B\Gamma$.

   **Πρόσεξε τι δεν χρειάστηκε:** ούτε γωνία, ούτε μοιρογνωμόνιο, ούτε σχέδιο. Τέσσερα μήκη αρκούν για να αποδειχθεί παραλληλία.

### Παράδειγμα 3: Ένα δέντρο ρίχνει σκιά 12 m. Ένας πάσσαλος 1,5 m ρίχνει σκιά 2 m. Πόσο ψηλό είναι το δέντρο;

*Ορθογώνιο τρίγωνο με το δέντρο ως κατακόρυφη πλευρά ΑΒ, σημειωμένη με ερωτηματικό, και τη σκιά του 12 m ως οριζόντια πλευρά ΒΓ.*

1. Οι ακτίνες του ήλιου φτάνουν **παράλληλες**. Άρα το δέντρο με τη σκιά του και ο πάσσαλος με τη δική του σχηματίζουν δύο τρίγωνα με ίδιες γωνίες.
2. Αναλογία ύψους προς σκιά, ίδια και στα δύο:

   $\frac{h}{12} = \frac{1{,}5}{2}$
3. $2h = 18 \implies h = 9$

   Το δέντρο έχει ύψος $9$ m.
4. **Γιατί δουλεύει η μέθοδος.** Ο λόγος ύψους προς σκιά εξαρτάται μόνο από τη **γωνία του ήλιου**, που είναι η ίδια για όλα τα αντικείμενα την ίδια στιγμή.

   Αυτή ακριβώς είναι η μέθοδος με την οποία, κατά την παράδοση, ο Θαλής μέτρησε το ύψος της πυραμίδας του Χέοπα.

### Παράδειγμα 4: Σε τρίγωνο με \$B\Gamma = 15\$ και \$\Delta E \parallel B\Gamma\$: αν \$A\Delta = 2\$ και \$\Delta B = 3\$, πόσο είναι το \$\Delta E\$;

*Τρίγωνο ΑΒΓ με ΒΓ = 15 και ΔΕ παράλληλη στη ΒΓ, με ΑΔ = 2, ΔΒ = 3 και το ΔΕ σημειωμένο με ερωτηματικό.*

1. **Εδώ χρειάζεται η τρίτη μορφή**, γιατί εμπλέκεται η ίδια η παράλληλη.

   Προσοχή: ο λόγος πρέπει να είναι «πάνω τρίγωνο προς ολόκληρο», άρα στον παρονομαστή μπαίνει η $AB$, όχι η $\Delta B$.
2. $AB = A\Delta + \Delta B = 2 + 3 = 5$
3. $\frac{A\Delta}{AB} = \frac{\Delta E}{B\Gamma} \implies \frac{2}{5} = \frac{\Delta E}{15}$
4. $\Delta E = \frac{2 \cdot 15}{5} = 6$
5. **Το κλασικό λάθος** εδώ είναι το $\frac{2}{3} = \frac{\Delta E}{15}$, που θα έδινε $10$.

   Αδύνατο: το $\Delta E$ είναι κομμάτι ενός **μικρότερου** τριγώνου, άρα πρέπει να είναι μικρότερο από το $B\Gamma$ — αλλά και σε σωστή αναλογία με το πόσο μικρότερο είναι το πάνω τρίγωνο. Το $6$ είναι τα $\frac{2}{5}$ του $15$ ✓

## Ερωτήσεις

1. Σε τρίγωνο $AB\Gamma$ με $\Delta E \parallel B\Gamma$: $A\Delta = 4$, $\Delta B = 6$, $AE = 5$. Πόσο είναι το $E\Gamma$;
   - $7{,}5$
   - $3{,}33$
   - $6$
   - $11$
2. Βρίσκεις ότι $\frac{A\Delta}{\Delta B} = \frac{AE}{E\Gamma}$. Τι συμπεραίνεις;
   - Ότι $\Delta E \parallel B\Gamma$
   - Τίποτα — το θεώρημα δουλεύει μόνο προς τη μία κατεύθυνση
   - Ότι το τρίγωνο είναι ισοσκελές
   - Ότι $\Delta E = B\Gamma$
3. Σε τρίγωνο με $A\Delta = 2$, $\Delta B = 3$ και $B\Gamma = 15$, πόσο είναι το $\Delta E$;
   - $6$
   - $10$
   - $15$
   - $7{,}5$
4. Τι ρόλο παίζει η παραλληλία στην απόδειξη του θεωρήματος;
   - Εγγυάται ότι δύο τρίγωνα με κοινή βάση έχουν ίσα ύψη
   - Κάνει τα τμήματα ίσα μεταξύ τους
   - Κανέναν· το θεώρημα ισχύει για οποιαδήποτε ευθεία
   - Εξασφαλίζει ότι το τρίγωνο είναι ορθογώνιο
5. Πάσσαλος $1{,}5$ m ρίχνει σκιά $2$ m. Ταυτόχρονα ένα δέντρο ρίχνει σκιά $12$ m. Πόσο ψηλό είναι;
   - $9$ m
   - $16$ m
   - $12$ m
   - $18$ m
6. Σε τρίγωνο $AB\Gamma$ με $\Delta E \parallel B\Gamma$ ισχύει $\frac{A\Delta}{AB} = \frac{2}{5}$. Πόσο είναι ο λόγος $\frac{\Delta E}{B\Gamma}$;
   - $\frac{2}{5}$
   - $\frac{2}{3}$
   - $\frac{5}{2}$
   - $\frac{4}{25}$
7. Θέλεις να αποδείξεις ότι η $\Delta E$ είναι παράλληλη στη $B\Gamma$. Τι δείχνεις;
   - Ότι $\frac{A\Delta}{\Delta B} = \frac{AE}{E\Gamma}$
   - Ότι $A\Delta = AE$
   - Ότι $\Delta E = \frac{B\Gamma}{2}$
   - Ότι το τρίγωνο είναι ισοσκελές
8. Τα $\Delta$ και $E$ είναι τα μέσα των $AB$ και $A\Gamma$. Τι ισχύει για το τμήμα $\Delta E$;
   - Είναι παράλληλο στη $B\Gamma$ και ίσο με το μισό της.
   - Είναι παράλληλο στη $B\Gamma$ και ίσο με αυτήν.
   - Είναι κάθετο στη $B\Gamma$.
   - Είναι ίσο με το μισό της $AB$.

## Ασκήσεις

1. Σε τρίγωνο $AB\Gamma$ με $\Delta E \parallel B\Gamma$: $A\Delta = 3$, $\Delta B = 6$, $AE = 4$. Πόσο είναι το $E\Gamma$;
   *Τρίγωνο ΑΒΓ με ΔΕ παράλληλη στη ΒΓ, ΑΔ = 3, ΔΒ = 6, ΑΕ = 4 και το ΕΓ σημειωμένο x.*
2. Σε τρίγωνο $AB\Gamma$ με $\Delta E \parallel B\Gamma$: $A\Delta = 3$, $AB = 12$, $B\Gamma = 20$ και $A\Gamma = 18$. Πόσο είναι το $\Delta E$ και πόσο το $E\Gamma$;
   *Τρίγωνο ΑΒΓ με ΑΒ = 12, ΒΓ = 20 και ΔΕ παράλληλη στη ΒΓ, με ΑΔ = 3 και το ΔΕ σημειωμένο x.*
3. Σε τρίγωνο $AB\Gamma$ με $\Delta E \parallel B\Gamma$: $A\Delta = x$, $\Delta B = x + 3$, $AE = 4$, $E\Gamma = 6$. Βρες το $x$.
   *Τρίγωνο ΑΒΓ με ΔΕ παράλληλη στη ΒΓ, ΑΔ = x, ΔΒ = x + 3, ΑΕ = 4 και ΕΓ = 6.*
4. Σε τραπέζιο $AB\Gamma\Delta$ οι βάσεις είναι $AB = 6$ και $\Gamma\Delta = 15$. Το σημείο $E$ είναι πάνω στην $A\Delta$ με $E\Delta = 2 \cdot AE$, και από το $E$ φέρνεις παράλληλη στις βάσεις, που τέμνει τη $B\Gamma$ στο $Z$. Πόσο είναι το $EZ$;
5. Σε τρίγωνο $AB\Gamma$ είναι $AB = 10$, $A\Gamma = 15$ και $B\Gamma = 20$. Θέλεις να φέρεις τμήμα $\Delta E \parallel B\Gamma$, με το $\Delta$ πάνω στην $AB$ και το $E$ πάνω στην $A\Gamma$, ώστε το τρίγωνο $A\Delta E$ και το τραπέζιο $\Delta E\Gamma B$ να έχουν την ίδια περίμετρο.
   *Τρίγωνο ΑΒΓ με ΒΓ = 20, ΑΓ = 15, ΑΒ = 10 και ένα τμήμα ΔΕ παράλληλο στη ΒΓ, με το ΑΔ σημειωμένο x.*
   α) Αν $A\Delta = x$, πόσο είναι το $AE$ και πόσο το $\Delta E$;
   β) Πόσο πρέπει να είναι το $A\Delta$;
6. Σε τρίγωνο $AB\Gamma$ το $\Delta$ είναι σημείο της πλευράς $AB$. Από το $\Delta$ φέρνεις παράλληλη στη $B\Gamma$, που τέμνει την $A\Gamma$ στο $E$. Από το $E$ φέρνεις παράλληλη στη $\Gamma\Delta$, που τέμνει την $AB$ στο $Z$.
   α) Αν $AB = 9$ και $A\Delta = 6$, πόσο είναι το $AZ$;
   β) Δείξε ότι, όπου κι αν είναι το $\Delta$, ισχύει $A\Delta^2 = AZ \cdot AB$.
   γ) Με $AB = 9$, πού πρέπει να είναι το $\Delta$, ώστε να είναι $\Delta Z = 2$;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/math/thales
