# Εξισώσεις και ανισώσεις που ανάγονται σε πολυωνυμικές

> Κλασματικές και άρρητες εξισώσεις, και οι ρίζες που πρέπει να πετάξεις.

Μαθηματικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/math/reducible-to-polynomial

## Τι θα μάθεις

- Να λύνεις κλασματικές εξισώσεις, γράφοντας πρώτα τους περιορισμούς και ελέγχοντας τις ρίζες απέναντί τους.
- Να λύνεις άρρητες εξισώσεις υψώνοντας στο τετράγωνο και να απορρίπτεις με επαλήθευση τις ξένες ρίζες.
- Να λύνεις ανισώσεις της μορφής Α(x)/Β(x) > 0 ή ≥ 0 με το γινόμενο Α(x)·Β(x) και πίνακα προσήμων.

## Όχι πολυωνυμικές, αλλά σχεδόν

Ξέρεις να λύνεις $P(x) = 0$ και $P(x) > 0$ για ένα πολυώνυμο: παραγοντοποίηση, ρίζες, πίνακας προσήμων. Πολλές εξισώσεις δεν είναι πολυωνυμικές, γιατί έχουν τον $x$ σε **παρονομαστή** ή κάτω από **ρίζα**. Με μια κατάλληλη κίνηση όμως γίνονται πολυωνυμικές.

Η κίνηση έχει πάντα ένα κόστος: η νέα εξίσωση μπορεί να έχει ρίζες που **δεν** λύνουν την αρχική. Όλη η ενότητα είναι το πώς τις εντοπίζεις και τις πετάς.

## Κλασματικές εξισώσεις

Τρία βήματα, με αυτή τη σειρά:

1. **Περιορισμοί.** Κάθε παρονομαστής πρέπει να είναι διάφορος του μηδενός. Γράψ' τους **πριν** κάνεις οτιδήποτε άλλο.
2. **Απαλοιφή.** Πολλαπλασίασε και τα δύο μέλη με το ΕΚΠ των παρονομαστών. Μένει πολυωνυμική εξίσωση.
3. **Έλεγχος.** Από τις ρίζες της κράτα μόνο όσες σέβονται τους περιορισμούς.

Γιατί χρειάζεται το τρίτο βήμα; Ο πολλαπλασιασμός με παράσταση που μπορεί να μηδενίζεται δεν είναι ισοδύναμη κίνηση. Σε μια τιμή που μηδενίζει το ΕΚΠ, η νέα εξίσωση γίνεται $0 = 0$ και την «λύνει» χωρίς η αρχική να ορίζεται καν εκεί.

## Άρρητες εξισώσεις

Μια εξίσωση με τον $x$ κάτω από ριζικό λέγεται **άρρητη**. Τη λύνεις έτσι:

1. **Πού ορίζεται.** Κάθε υπόρριζο $\geq 0$.
2. **Απομόνωσε** ένα ριζικό στο ένα μέλος.
3. **Ύψωσε στο τετράγωνο** και τα δύο μέλη. Αν μείνει ριζικό, επανάλαβε.
4. **Επαλήθευσε** κάθε ρίζα **στην αρχική** εξίσωση.

> **Πρόσεχε**
>
> Από το $A = B$ βγαίνει $A^2 = B^2$, αλλά το αντίστροφο δεν ισχύει: το $A^2 = B^2$ ισχύει και όταν $A = -B$. Υψώνοντας στο τετράγωνο λύνεις **δύο** εξισώσεις μαζί, τη δική σου και αυτή με το αντίθετο πρόσημο. Ο περιορισμός «υπόρριζο $\geq 0$» δεν το πιάνει αυτό· μόνο η **επαλήθευση** το πιάνει.

Στο σχήμα φαίνεται για την $\sqrt{x} = x - 2$. Ύψωση στο τετράγωνο δίνει $x = (x - 2)^2$, που λύνει και την $\sqrt{x} = x - 2$ **και** την $-\sqrt{x} = x - 2$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από πού έρχεται η ξένη ρίζα*

## Ανισώσεις της μορφής $\frac{A(x)}{B(x)} > 0$

Πηλίκο και γινόμενο δύο αριθμών έχουν **το ίδιο πρόσημο**. Άρα:

$$
\frac{A(x)}{B(x)} > 0 \Leftrightarrow A(x) \cdot B(x) > 0
$$

και ομοίως με το $<$. Η ισοδυναμία ισχύει χωρίς άλλον όρο, γιατί καμία λύση του $A(x) \cdot B(x) > 0$ δεν μηδενίζει το $B(x)$.

Με το $\geq$ θέλει προσοχή: το γινόμενο μηδενίζεται και στις ρίζες του παρονομαστή, όπου το πηλίκο δεν ορίζεται. Γι' αυτό η $\frac{A(x)}{B(x)} \geq 0$ αληθεύει ακριβώς όταν ισχύουν **μαζί** $A(x) \cdot B(x) \geq 0$ και $B(x) \neq 0$.

> **Κλειδί**
>
> Μην πολλαπλασιάσεις μια ανίσωση με τον παρονομαστή. Αν είναι αρνητικός, η φορά της ανίσωσης αλλάζει, και δεν ξέρεις από πριν το πρόσημό του.
>
> Αν η ανίσωση δεν έχει μηδέν στο ένα μέλος, όπως η $\frac{2x + 3}{x - 1} > 4$, **φέρε τα πάντα στο ένα μέλος**, κάνε ομώνυμα, και μετά πέρνα στο γινόμενο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Λύσε την \$x^2 + \frac{2}{2x - 1} - \frac{1}{x(2x - 1)} = 0\$

1. **Περιορισμοί:** $x \neq 0$ και $2x - 1 \neq 0$, δηλαδή $x \neq 0$ και $x \neq \frac{1}{2}$.
2. **Απαλοιφή** με το ΕΚΠ $x(2x - 1)$:

   $x^3(2x - 1) + 2x - 1 = 0$
3. **Παραγοντοποίηση**, με κοινό παράγοντα το $2x - 1$:

   $(2x - 1)(x^3 + 1) = 0$

   Ρίζες: $x = \frac{1}{2}$ και $x = -1$.
4. **Έλεγχος:** η $x = \frac{1}{2}$ μηδενίζει παρονομαστή και **απορρίπτεται**. Μένει η $x = -1$.

### Παράδειγμα 2: Λύσε την \$\sqrt{2x + 7} - x = 2\$

1. **Ορίζεται** για $2x + 7 \geq 0$, δηλαδή $x \geq -\frac{7}{2}$.
2. **Απομόνωση του ριζικού:** $\sqrt{2x + 7} = x + 2$.
3. **Τετράγωνο:**

   $2x + 7 = x^2 + 4x + 4$, δηλαδή $x^2 + 2x - 3 = 0$, με ρίζες $x = 1$ και $x = -3$.
4. **Επαλήθευση στην αρχική:**

   $x = 1$: $\sqrt{9} - 1 = 2$ ✓

   $x = -3$: $\sqrt{1} - (-3) = 4 \neq 2$ ✗

   Η $x = -3$ σέβεται τον περιορισμό $x \geq -\frac{7}{2}$ και όμως δεν είναι λύση. Μόνη λύση η $x = 1$.

### Παράδειγμα 3: Λύσε την \$\sqrt{2x + 6} - \sqrt{x + 4} = 1\$

1. **Ορίζεται** για $2x + 6 \geq 0$ και $x + 4 \geq 0$, δηλαδή για $x \geq -3$.
2. **Ένα ριζικό σε κάθε μέλος**, και τετράγωνο:

   $\sqrt{2x + 6} = 1 + \sqrt{x + 4}$

   $2x + 6 = 1 + 2\sqrt{x + 4} + x + 4$, δηλαδή $x + 1 = 2\sqrt{x + 4}$
3. **Ξανά τετράγωνο**, αφού έμεινε ριζικό:

   $x^2 + 2x + 1 = 4x + 16$, δηλαδή $x^2 - 2x - 15 = 0$, με ρίζες $x = 5$ και $x = -3$.
4. **Επαλήθευση:**

   $x = 5$: $\sqrt{16} - \sqrt{9} = 1$ ✓

   $x = -3$: $\sqrt{0} - \sqrt{1} = -1 \neq 1$ ✗

   Λύση μόνο η $x = 5$.

### Παράδειγμα 4: Λύσε την ανίσωση \$\frac{2x + 3}{x - 1} > 4\$

1. **Όλα στο ένα μέλος**, αντί για πολλαπλασιασμό με το $x - 1$:

   $\frac{2x + 3}{x - 1} - 4 > 0 \Leftrightarrow \frac{2x + 3 - 4(x - 1)}{x - 1} > 0 \Leftrightarrow \frac{-2x + 7}{x - 1} > 0$
2. **Στο γινόμενο:** $(-2x + 7)(x - 1) > 0$.

   Ρίζες $x = 1$ και $x = \frac{7}{2}$. Είναι τριώνυμο με συντελεστή του $x^2$ ίσο με $-2$, άρα θετικό **ανάμεσα** στις ρίζες.
3. $x \in \left(1, \frac{7}{2}\right)$

   **Έλεγχος με $x = 2$:** $\frac{7}{1} = 7 > 4$ ✓. **Με $x = 0$:** $\frac{3}{-1} = -3$, όχι μεγαλύτερο του $4$ ✓

### Παράδειγμα 5: Λύσε την ανίσωση \$\frac{x^2 - 4x + 3}{x^2 + 3x - 4} \geq 0\$

1. **Παραγοντοποίηση:** $x^2 - 4x + 3 = (x - 1)(x - 3)$ και $x^2 + 3x - 4 = (x - 1)(x + 4)$.
2. **Ισοδύναμα:** $(x - 1)^2(x - 3)(x + 4) \geq 0$ **και** $x \neq 1$, $x \neq -4$.
3. Το $(x - 1)^2$ δεν είναι ποτέ αρνητικό, οπότε έξω από το $x = 1$ το πρόσημο το δίνει το $(x - 3)(x + 4)$: είναι $\geq 0$ για $x \leq -4$ ή $x \geq 3$. Στο $x = 1$ το γινόμενο μηδενίζεται, άρα ικανοποιεί κι αυτό το $\geq 0$.
4. **Βγάζεις τις ρίζες του παρονομαστή,** το $-4$ και το $1$. Το $1$ είναι η παγίδα: εκεί το γινόμενο μηδενίζεται, αλλά το κλάσμα δεν ορίζεται.

   $x \in (-\infty, -4) \cup [3, +\infty)$

## Ερωτήσεις

1. Ποιοι είναι οι περιορισμοί της εξίσωσης $\frac{3}{x - 2} + \frac{1}{x} = 1$;
   - $x \neq -2$ και $x \neq 0$
   - $x \neq 2$ και $x \neq 0$
   - $x \neq 2$ μόνο
   - $x > 2$
2. Μετά την απαλοιφή παρονομαστών σε μια εξίσωση με περιορισμό $x \neq 1$, η πολυωνυμική εξίσωση δίνει $x = 1$ και $x = 4$. Ποιες είναι οι λύσεις της αρχικής;
   - $x = 1$ και $x = 4$
   - Καμία, αφού μία ρίζα είναι απαγορευμένη
   - Μόνο η $x = 4$
   - Μόνο η $x = 1$
3. Πόσες λύσεις έχει η εξίσωση $\sqrt{x} = x - 2$;
   - Δύο, τις $x = 1$ και $x = 4$
   - Μία, τη $x = 4$
   - Μία, τη $x = 1$
   - Καμία
4. Γιατί η ύψωση στο τετράγωνο μπορεί να δώσει ρίζες που δεν λύνουν την αρχική εξίσωση;
   - Γιατί το $A^2 = B^2$ ισχύει και όταν $A = -B$
   - Γιατί το υπόρριζο μπορεί να βγει αρνητικό
   - Γιατί η νέα εξίσωση έχει μεγαλύτερο βαθμό
   - Γιατί στρογγυλεύονται οι ρίζες στις πράξεις
5. Ποιες είναι οι λύσεις της ανίσωσης $\frac{x - 2}{x + 1} > 0$;
   - $x \in (-1, 2)$
   - $x \in (2, +\infty)$
   - $x \in (-\infty, -1] \cup [2, +\infty)$
   - $x \in (-\infty, -1) \cup (2, +\infty)$
6. Η ανίσωση $\frac{A(x)}{B(x)} \geq 0$ είναι ισοδύναμη με:
   - $A(x) \cdot B(x) \geq 0$
   - $A(x) \geq 0$ και $B(x) > 0$
   - $A(x) \cdot B(x) \geq 0$ και $B(x) \neq 0$
   - $A(x) \geq 0$
7. Ένας μαθητής λύνει την $\frac{2x + 3}{x - 1} > 4$ πολλαπλασιάζοντας με $x - 1$ και βρίσκει $x < \frac{7}{2}$. Ποιο είναι το λάθος του;
   - Δεν ξέρει το πρόσημο του $x - 1$
   - Έπρεπε να πολλαπλασιάσει με $(x - 1)^2$
   - Λάθος στις πράξεις, αφού το σωστό είναι $x > \frac{7}{2}$
   - Κανένα· η απάντηση είναι σωστή
8. Πώς λέγεται μια εξίσωση με τον άγνωστο κάτω από ριζικό;
   - Κλασματική
   - Πολυωνυμική
   - Αδύνατη
   - Άρρητη

## Ασκήσεις

1. Λύσε την εξίσωση $\sqrt{3x - 2} = 4$.
2. Λύσε την ανίσωση $\frac{2x + 1}{x - 3} \leq 0$.
3. Λύσε την εξίσωση $\sqrt{x + 3} = x + 1$.
4. Λύσε την εξίσωση $\frac{x^2}{x - 1} - \frac{2}{x + 1} = \frac{4}{x^2 - 1}$.
5. Λύσε την ανίσωση $\frac{3}{x - 2} \leq \frac{1}{x}$.
6. Δύο βρύσες γεμίζουν μαζί μια δεξαμενή σε $6$ ώρες. Η πρώτη, μόνη της, τη γεμίζει σε $5$ ώρες λιγότερες από τη δεύτερη.
   α) Σε πόσες ώρες τη γεμίζει η καθεμιά μόνη της;
   β) Προσθέτεις τρίτη βρύση, που μόνη της γεμίζει τη δεξαμενή σε $y$ ώρες. Για ποιες τιμές του $y$ γεμίζουν και οι τρεις μαζί τη δεξαμενή σε λιγότερο από $4$ ώρες;
7. Δίνεται η εξίσωση $\sqrt{x - 1} + \sqrt{3 - x} = x^2 - 4x + 6$.
   α) Δείξε ότι $\sqrt{x - 1} + \sqrt{3 - x} \leq 2$ για κάθε $x$ στο $[1, 3]$.
   β) Λύσε την εξίσωση.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/math/reducible-to-polynomial
