# Πολυώνυμα και πολυωνυμικές εξισώσεις

> Διαίρεση, σχήμα Horner και το θεώρημα ακεραίων ριζών.

Μαθηματικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/math/polynomials-equations

## Τι θα μάθεις

- Να εκτελείς διαίρεση πολυωνύμων και να γράφεις την ταυτότητα της διαίρεσης.
- Να χρησιμοποιείς το σχήμα Horner για διαίρεση με x − ρ και για υπολογισμό του P(ρ).
- Να εφαρμόζεις το θεώρημα υπολοίπου και το κριτήριο του παράγοντα.
- Να λύνεις πολυωνυμική εξίσωση βρίσκοντας πρώτα μια ακέραια ρίζα ανάμεσα στους διαιρέτες του σταθερού όρου.

## Η ταυτότητα της διαίρεσης

Όπως στους ακεραίους, έτσι και στα πολυώνυμα: όταν διαιρείς το $P(x)$ με το $\delta(x)$ παίρνεις πηλίκο $\pi(x)$ και υπόλοιπο $\upsilon(x)$ με

$$
P(x) = \delta(x) \cdot \pi(x) + \upsilon(x)
$$

και τον περιορισμό ότι ο βαθμός του $\upsilon(x)$ είναι **γνησίως μικρότερος** από τον βαθμό του $\delta(x)$. Αν δεν ήταν, η διαίρεση δεν θα είχε τελειώσει.

Ειδικά όταν διαιρείς με $x - \rho$, που είναι πρώτου βαθμού, το υπόλοιπο έχει βαθμό μηδέν: είναι σκέτος **αριθμός**. Και αυτός ο αριθμός δεν είναι τυχαίος.

## Θεώρημα υπολοίπου

Βάλε $x = \rho$ στην ταυτότητα της διαίρεσης με $\delta(x) = x - \rho$:

$$
P(\rho) = (\rho - \rho) \cdot \pi(\rho) + \upsilon = 0 \cdot \pi(\rho) + \upsilon = \upsilon
$$

> **Κλειδί**
>
> Το υπόλοιπο της διαίρεσης του $P(x)$ με το $x - \rho$ **είναι** το $P(\rho)$.
>
> Από αυτό βγαίνει αμέσως το **κριτήριο του παράγοντα**: το $x - \rho$ διαιρεί το $P(x)$ ακριβώς όταν $P(\rho) = 0$, δηλαδή ακριβώς όταν το $\rho$ είναι ρίζα.
>
> «Είναι ρίζα» και «διαιρείται» είναι η ίδια πρόταση, ειπωμένη δύο φορές.

## Σχήμα Horner

Η κανονική διαίρεση με $x - \rho$ δουλεύει, αλλά είναι αργή και γεμάτη ευκαιρίες για λάθος πρόσημο. Το σχήμα Horner κάνει την ίδια δουλειά με τρεις γραμμές αριθμών.

Κατεβάζεις τον πρώτο συντελεστή. Τον πολλαπλασιάζεις με το $\rho$, το γράφεις κάτω από τον επόμενο, προσθέτεις. Επαναλαμβάνεις ως το τέλος. Η τελευταία γραμμή είναι οι συντελεστές του πηλίκου, και το **τελευταίο κελί** της είναι το υπόλοιπο — άρα το $P(\rho)$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σχήμα Horner: P(x) = x³ − 3x² − 4x + 12*

> **Πρόσεχε**
>
> Στη γραμμή των συντελεστών γράφεις **όλες** τις δυνάμεις, και τα μηδενικά μαζί. Για το $P(x) = x^3 - 7$ γράφεις $1, 0, 0, -7$ και όχι $1, -7$.
>
> Και προσοχή στο πρόσημο του $\rho$: για διαίρεση με $x + 2$ βάζεις $\rho = -2$, γιατί $x + 2 = x - (-2)$.

## Πού ψάχνεις τις ρίζες

Μια πολυωνυμική εξίσωση τρίτου ή τέταρτου βαθμού δεν έχει τύπο που να θυμάσαι. Έχει όμως κάτι καλύτερο: αν υπάρχει **ακέραια** ρίζα, είναι υποχρεωτικά διαιρέτης του σταθερού όρου.

Γιατί; Αν $P(\rho) = 0$ με $\rho$ ακέραιο, τότε

$$
\begin{aligned}
&\alpha_\nu \rho^\nu + \dots + \alpha_1 \rho + \alpha_0 = 0 \\
\implies &\alpha_0 = -\rho(\alpha_\nu \rho^{\nu-1} + \dots + \alpha_1)
\end{aligned}
$$

Η παρένθεση είναι ακέραιος, άρα το $\rho$ διαιρεί το $\alpha_0$.

Αυτό μετατρέπει ένα άπειρο ψάξιμο σε μια πεπερασμένη λίστα. Για σταθερό όρο $12$, οι υποψήφιοι είναι $\pm 1, \pm 2, \pm 3, \pm 4, \pm 6, \pm 12$ — δώδεκα δοκιμές στη χειρότερη περίπτωση, και συνήθως δύο ή τρεις.

> **Θυμήσου**
>
> Η **στρατηγική** για κάθε πολυωνυμική εξίσωση βαθμού $\geq 3$:
>
> 1. Γράψε τους διαιρέτες του σταθερού όρου.
> 2. Δοκίμασε με Horner μέχρι να μηδενιστεί το υπόλοιπο.
> 3. Το πηλίκο έχει βαθμό μικρότερο κατά ένα. Αν έγινε δευτεροβάθμιο, τελείωσες με τη διακρίνουσα.
> 4. Αν όχι, επανάλαβε το βήμα 2 πάνω στο πηλίκο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες το υπόλοιπο της διαίρεσης του \$P(x) = 2x^3 - 5x + 1\$ με το \$x - 2\$

1. **Δεν κάνω τη διαίρεση.** Το θεώρημα υπολοίπου λέει ότι το υπόλοιπο είναι $P(2)$.
2. $P(2) = 2 \cdot 8 - 5 \cdot 2 + 1 = 16 - 10 + 1 = 7$
3. Υπόλοιπο $7$. Αφού δεν είναι μηδέν, το $x - 2$ **δεν** διαιρεί το $P(x)$.
4. **Επαλήθευση με Horner**, με συντελεστές $2, 0, -5, 1$ — το μηδέν για τον όρο $x^2$ που λείπει:

   $2$ · $(2 \cdot 2 = 4)$ → $4$ · $(4 \cdot 2 = 8, \ -5 + 8 = 3)$ → $3$ · $(3 \cdot 2 = 6, \ 1 + 6 = 7)$ → $7$ ✓

### Παράδειγμα 2: Λύσε την \$x^3 - 3x^2 - 4x + 12 = 0\$

1. **Διαιρέτες του $12$:** $\pm 1, \pm 2, \pm 3, \pm 4, \pm 6, \pm 12$.

   Ξεκινάω από τους μικρούς, γιατί οι πράξεις είναι ευκολότερες.
2. $P(1) = 1 - 3 - 4 + 12 = 6 \neq 0$

   $P(2) = 8 - 12 - 8 + 12 = 0$ ✓

   Βρήκα ρίζα το $2$.
3. **Horner με $\rho = 2$** στους συντελεστές $1, -3, -4, 12$:

   Κατεβάζω το $1$. Μετά $1 \cdot 2 = 2$ και $-3 + 2 = -1$. Μετά $-1 \cdot 2 = -2$ και $-4 - 2 = -6$. Μετά $-6 \cdot 2 = -12$ και $12 - 12 = 0$ ✓

   Πηλίκο: $x^2 - x - 6$.
4. $x^3 - 3x^2 - 4x + 12 = (x - 2)(x^2 - x - 6)$

   Λύνω το τριώνυμο: $\Delta = 1 + 24 = 25$, $x = \frac{1 \pm 5}{2}$, δηλαδή $3$ και $-2$.
5. Ρίζες: $x = -2, \ 2, \ 3$.

   **Έλεγχος με το γινόμενο.** Για τριτοβάθμιο με μεγιστοβάθμιο συντελεστή $1$, το γινόμενο των ριζών είναι $-\alpha_0 = -12$: πράγματι $(-2) \cdot 2 \cdot 3 = -12$ ✓

### Παράδειγμα 3: Για ποιο \$\lambda\$ το \$x + 1\$ διαιρεί το \$P(x) = x^3 + \lambda x^2 - 2x + 3\$;

1. **Κριτήριο παράγοντα.** Το $x + 1$ διαιρεί το $P(x)$ ακριβώς όταν $P(-1) = 0$.

   Προσοχή στο πρόσημο: $x + 1 = x - (-1)$, άρα $\rho = -1$.
2. $P(-1) = (-1)^3 + \lambda(-1)^2 - 2(-1) + 3 = -1 + \lambda + 2 + 3 = \lambda + 4$
3. $\lambda + 4 = 0 \implies \lambda = -4$
4. **Επαλήθευση.** Με $\lambda = -4$ το πολυώνυμο γίνεται $x^3 - 4x^2 - 2x + 3$ και

   $P(-1) = -1 - 4 + 2 + 3 = 0$ ✓

### Παράδειγμα 4: Λύσε την \$x^4 - 5x^2 + 4 = 0\$

1. Τέταρτου βαθμού, αλλά με **μόνο άρτιες** δυνάμεις. Αυτό είναι πρόσκληση για αντικατάσταση.

   Θέτω $y = x^2$, με τον περιορισμό $y \geq 0$.
2. $y^2 - 5y + 4 = 0$

   $\Delta = 25 - 16 = 9$, $\quad y = \frac{5 \pm 3}{2}$, δηλαδή $y = 4$ ή $y = 1$.
3. Επιστρέφω στο $x$. Και οι δύο τιμές είναι θετικές, άρα και οι δύο δίνουν λύσεις:

   $x^2 = 4 \implies x = \pm 2$, $\qquad x^2 = 1 \implies x = \pm 1$
4. Τέσσερις ρίζες: $x = -2, -1, 1, 2$.

   **Γιατί τέσσερις;** Ένα πολυώνυμο βαθμού $\nu$ έχει το πολύ $\nu$ ρίζες. Εδώ βρήκαμε τέσσερις σε τεταρτοβάθμιο, δηλαδή όλες. Αν είχε βγει κάποιο $y$ αρνητικό, θα το απορρίπταμε και οι ρίζες θα ήταν λιγότερες.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο είναι το υπόλοιπο της διαίρεσης του $P(x) = x^3 - 2x + 5$ με το $x - 1$;
   - $4$
   - $0$
   - $5$
   - $-1$
2. Το $x + 3$ διαιρεί το $P(x)$ ακριβώς όταν:
   - $P(-3) = 0$
   - $P(3) = 0$
   - ο σταθερός όρος του $P$ είναι $3$
   - ο βαθμός του $P$ είναι περιττός
3. Θέλεις να διαιρέσεις το $P(x) = x^3 - 7$ με Horner. Ποιοι συντελεστές μπαίνουν στην πρώτη γραμμή;
   - $1, \ 0, \ 0, \ -7$
   - $1, \ -7$
   - $1, \ 0, \ -7$
   - $-7, \ 0, \ 0, \ 1$
4. Η εξίσωση $x^3 + 2x^2 - 5x - 6 = 0$ έχει ακέραιες ρίζες. Πού τις ψάχνεις;
   - Στους διαιρέτες του $-6$
   - Στους διαιρέτες του $2$
   - Σε όλους τους ακεραίους από $-6$ ως $6$
   - Στους διαιρέτες του $3$, αφού ο βαθμός είναι $3$
5. Με Horner στο $x^3 - 3x^2 - 4x + 12$ για $\rho = 2$, η κάτω γραμμή βγαίνει $1, \ -1, \ -6, \ 0$. Τι σημαίνει;
   - Το πηλίκο είναι $x^2 - x - 6$ και το υπόλοιπο $0$
   - Το πηλίκο είναι $x^3 - x^2 - 6x$
   - Οι ρίζες είναι $1, -1, -6$
   - Το $2$ δεν είναι ρίζα, αφού η γραμμή έχει αρνητικούς
6. Το υπόλοιπο της διαίρεσης ενός πολυωνύμου $P(x)$ με το $x + 2$ ισούται με:
   - $P(-2)$
   - $P(2)$
   - $-P(2)$
   - $P(0) + 2$
7. Στο σχήμα Horner, ο τελευταίος αριθμός της κάτω γραμμής είναι:
   - το υπόλοιπο της διαίρεσης
   - ο σταθερός όρος του πηλίκου
   - η ρίζα του πολυωνύμου
   - ο μεγιστοβάθμιος συντελεστής
8. Διαιρείς πολυώνυμο $4$ου βαθμού με το $x - 1$. Ποιος είναι ο βαθμός του πηλίκου;
   - $3$
   - $4$
   - $5$
   - $1$

## Ασκήσεις

1. Ποιο είναι το υπόλοιπο της διαίρεσης του $P(x) = x^3 + 2x - 3$ με το $x - 2$;
2. Το υπόλοιπο της διαίρεσης του $P(x) = x^3 + kx^2 - 5$ με το $x - 2$ είναι $7$. Βρες το $k$.
3. Διαίρεσε με σχήμα Horner το $P(x) = 2x^3 - 3x^2 - 11x + 6$ με το $x - 3$. Ποιο είναι το πηλίκο;
4. Το πολυώνυμο $P(x) = x^4 - x^3 + \alpha x^2 + x + 6$ διαιρείται με το $x - 1$. Βρες το $\alpha$ και λύσε την εξίσωση $P(x) = 0$.
5. Το πολυώνυμο $P(x) = x^3 + \alpha x^2 + \beta x + 6$ διαιρείται με το $x - 1$, και όταν διαιρεθεί με το $x + 1$ αφήνει υπόλοιπο $8$.
   α) Ποιο είναι το υπόλοιπο της διαίρεσης του $P(x)$ με το $x^2 - 1$; Βρες το χωρίς να υπολογίσεις τα $\alpha$ και $\beta$.
   β) Βρες τα $\alpha$ και $\beta$.
   γ) Λύσε την εξίσωση $P(x) = 0$.
6. Το πολυώνυμο $P(x)$ έχει ακέραιους συντελεστές, και οι αριθμοί $P(0)$ και $P(1)$ είναι και οι δύο περιττοί.
   α) Δείξε ότι η εξίσωση $P(x) = 0$ δεν έχει ακέραια ρίζα.
   β) Έχει ακέραια ρίζα η εξίσωση $x^4 - 3x^3 + 5x^2 + 3x + 105 = 0$;
   γ) Ο αριθμός $2027$ είναι πρώτος. Για ποιους ακέραιους $\kappa$ η εξίσωση $x^3 + \kappa x + 2027 = 0$ έχει ακέραια ρίζα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/math/polynomials-equations
