# Μετρικές σχέσεις στα τρίγωνα

> Γενικευμένο Πυθαγόρειο και ο νόμος των συνημιτόνων.

Μαθηματικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/math/metric-relations

## Τι θα μάθεις

- Να διατυπώνεις τον νόμο των συνημιτόνων και να τον αναγνωρίζεις ως γενίκευση του Πυθαγορείου.
- Να κρίνεις αν ένα τρίγωνο είναι οξυγώνιο, ορθογώνιο ή αμβλυγώνιο συγκρίνοντας τετράγωνα πλευρών.
- Να υπολογίζεις άγνωστη πλευρά ή γωνία τριγώνου από τις υπόλοιπες.
- Να επιλέγεις ανάμεσα στον νόμο των συνημιτόνων και στον νόμο των ημιτόνων.

## Το Πυθαγόρειο με διόρθωση

Το Πυθαγόρειο θεώρημα ισχύει μόνο σε ορθογώνιο τρίγωνο. Η ερώτηση που γεννάει όλο το κεφάλαιο είναι: και στα υπόλοιπα;

Η απάντηση είναι ότι η σχέση $\alpha^2 = \beta^2 + \gamma^2$ δεν καταρρέει — **διορθώνεται**:

$$
\alpha^2 = \beta^2 + \gamma^2 - 2\beta\gamma\,\sigma\upsilon\nu A
$$

Ο τελευταίος όρος είναι η διόρθωση, και το πρόσημό της κρίνεται εξ ολοκλήρου από τη γωνία $A$:

- $A$ **οξεία** → $\sigma\upsilon\nu A > 0$ → η διόρθωση αφαιρεί → $\alpha^2 < \beta^2 + \gamma^2$
- $A = 90°$ → $\sigma\upsilon\nu A = 0$ → καμία διόρθωση → **Πυθαγόρειο**
- $A$ **αμβλεία** → $\sigma\upsilon\nu A < 0$ → η διόρθωση προσθέτει → $\alpha^2 > \beta^2 + \gamma^2$

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο νόμος των συνημιτόνων*

> **Κλειδί**
>
> Το Πυθαγόρειο δεν είναι ξεχωριστό θεώρημα. Είναι **μία θέση** του νόμου των συνημιτόνων: αυτή όπου η διόρθωση μηδενίζεται.
>
> Και αντίστροφα, η σύγκριση των τετραγώνων **κρίνει το είδος** του τριγώνου χωρίς να μετρηθεί καμία γωνία. Συγκρίνεις πάντα το τετράγωνο της **μεγαλύτερης** πλευράς με το άθροισμα των άλλων δύο, γιατί απέναντι από τη μεγαλύτερη πλευρά βρίσκεται η μεγαλύτερη γωνία.

## Ο νόμος των ημιτόνων

> **Πρόσεχε**
>
> Ο νόμος των ημιτόνων (Άλγεβρα, §3.10) είναι εκτός ύλης φέτος (2026-27, ΥΑ 102749/Δ2/2026). Το Πυθαγόρειο, η γενίκευσή του και η διάμεσος είναι μέσα.

Ο δεύτερος τύπος του κεφαλαίου συνδέει κάθε πλευρά με την απέναντι γωνία της:

$$
\frac{\alpha}{\eta\mu A} = \frac{\beta}{\eta\mu B} = \frac{\gamma}{\eta\mu \Gamma} = 2R
$$

όπου $R$ η ακτίνα του **περιγεγραμμένου** κύκλου. Το ότι όλοι οι λόγοι βγάζουν τον ίδιο αριθμό, και μάλιστα έναν αριθμό με γεωμετρική σημασία, είναι το εντυπωσιακό εδώ.

> **Πρόσεχε**
>
> Οι δύο νόμοι δεν είναι εναλλάξιμοι. Η επιλογή κρίνεται από **τι ξέρεις**:
>
> | Ξέρεις                                | Χρησιμοποιείς       |
> | ------------------------------------- | ------------------- |
> | δύο πλευρές και την περιεχόμενη γωνία | συνημίτονα          |
> | τρεις πλευρές                         | συνημίτονα          |
> | πλευρά και δύο γωνίες                 | ημίτονα             |
> | δύο πλευρές και μη περιεχόμενη γωνία  | ημίτονα, με προσοχή |
>
> Η τελευταία γραμμή είναι η επικίνδυνη: μπορεί να δώσει **δύο** διαφορετικά τρίγωνα, γιατί δύο γωνίες έχουν το ίδιο ημίτονο. Ο νόμος των συνημιτόνων δεν έχει ποτέ αυτή την αμφισημία, αφού κάθε γωνία $0°$ ως $180°$ έχει διαφορετικό συνημίτονο.

## Το θεώρημα της διαμέσου

Μια σχέση που προκύπτει κατευθείαν από τον νόμο των συνημιτόνων, εφαρμοσμένο δύο φορές:

$$
\mu_{\alpha}^2 = \frac{\beta^2 + \gamma^2}{2} - \frac{\alpha^2}{4}
$$

Χρήσιμη κάθε φορά που εμφανίζεται μέσο πλευράς. Η απόδειξη είναι το να γράψεις τον νόμο για τα δύο μικρά τρίγωνα που φτιάχνει η διάμεσος και να προσθέσεις: οι δύο διορθώσεις είναι αντίθετες, γιατί οι δύο γωνίες είναι παραπληρωματικές.

*Τρίγωνο ΑΒΓ με πλευρές α, β, γ και τη διάμεσο ΑΜ προς την πλευρά α, που χωρίζει τη ΒΓ σε δύο ίσα μέρη.*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Τρίγωνο με \$\beta = 5\$, \$\gamma = 7\$ και \$A = 60°\$. Βρες την \$\alpha\$.

*Τρίγωνο ΑΒΓ με πλευρές β = 5 και γ = 7, γωνία Α 60° ανάμεσά τους, και την πλευρά α απέναντι από την Α.*

1. **Ξέρω δύο πλευρές και την περιεχόμενη γωνία** — αυτή είναι ακριβώς η περίπτωση του νόμου των συνημιτόνων.
2. $\alpha^2 = 25 + 49 - 2 \cdot 5 \cdot 7 \cdot \sigma\upsilon\nu 60°$
3. $\sigma\upsilon\nu 60° = \frac{1}{2}$, άρα

   $\alpha^2 = 74 - 70 \cdot \frac{1}{2} = 74 - 35 = 39$
4. $\alpha = \sqrt{39} \approx 6{,}24$
5. **Έλεγχος λογικής.** Η γωνία είναι οξεία, άρα περιμένουμε $\alpha^2 < \beta^2 + \gamma^2$: πράγματι $39 < 74$ ✓

   Και η τριγωνική ανισότητα: $7 - 5 = 2 < 6{,}24 < 12 = 7 + 5$ ✓

### Παράδειγμα 2: Τρίγωνο με πλευρές \$4\$, \$6\$, \$9\$. Τι είδους είναι;

1. **Η μεγαλύτερη πλευρά είναι το $9$.** Απέναντί της βρίσκεται η μεγαλύτερη γωνία, οπότε αυτή κρίνει το είδος.
2. $9^2 = 81$

   $4^2 + 6^2 = 16 + 36 = 52$
3. $81 > 52$, άρα η μεγάλη γωνία είναι **αμβλεία**: το τρίγωνο είναι **αμβλυγώνιο**.
4. **Και πόσο αμβλεία;** Από τον νόμο:

   $81 = 52 - 2 \cdot 4 \cdot 6 \cdot \sigma\upsilon\nu\theta \implies \sigma\upsilon\nu\theta = \frac{52 - 81}{48} = -\frac{29}{48} \approx -0{,}604$

   $\theta \approx 127°$. Αρνητικό συνημίτονο, αμβλεία γωνία ✓

### Παράδειγμα 3: Δύο δρόμοι φεύγουν από το ίδιο σημείο με γωνία \$120°\$. Ένα αυτοκίνητο τρέχει \$30\$ km στον έναν, ένα άλλο \$40\$ km στον άλλο. Πόσο απέχουν;

*Δύο δρόμοι φεύγουν από το σημείο Α με γωνία 120°, με μήκη 30 km και 40 km, και η απόσταση των άκρων τους σημειωμένη x.*

1. Το σχήμα είναι τρίγωνο με δύο πλευρές $30$ και $40$ και περιεχόμενη γωνία $120°$.
2. $d^2 = 30^2 + 40^2 - 2 \cdot 30 \cdot 40 \cdot \sigma\upsilon\nu 120°$
3. $\sigma\upsilon\nu 120° = -\frac{1}{2}$, και το μείον του τύπου με το μείον του συνημιτόνου δίνουν **πρόσθεση**:

   $d^2 = 900 + 1600 + 1200 = 3700$
4. $d = \sqrt{3700} \approx 60{,}8$ km
5. **Γιατί βγαίνει μεγαλύτερο από την υποτείνουσα.** Αν η γωνία ήταν $90°$, η απόσταση θα ήταν $\sqrt{2500} = 50$ km.

   Με $120°$ οι δρόμοι «ανοίγουν» περισσότερο, άρα τα αυτοκίνητα απομακρύνονται πιο γρήγορα. Η αμβλεία γωνία **προσθέτει** στη διόρθωση ✓

### Παράδειγμα 4: Τρίγωνο με \$\alpha = 8\$, \$A = 45°\$, \$B = 60°\$. Βρες την \$\beta\$.

*Τρίγωνο ΑΒΓ με πλευρά α = 8, γωνία Α 45° και γωνία Β 60°, και την πλευρά β σημειωμένη.*

1. **Ξέρω πλευρά και δύο γωνίες** — περίπτωση για τον νόμο των ημιτόνων.
2. $\frac{\alpha}{\eta\mu A} = \frac{\beta}{\eta\mu B} \implies \frac{8}{\eta\mu 45°} = \frac{\beta}{\eta\mu 60°}$
3. $\beta = \frac{8 \cdot \eta\mu 60°}{\eta\mu 45°} = \frac{8 \cdot \frac{\sqrt{3}}{2}}{\frac{\sqrt{2}}{2}} = \frac{8\sqrt{3}}{\sqrt{2}} = 4\sqrt{6} \approx 9{,}8$
4. **Έλεγχος με τη σειρά των μεγεθών.** Η $B = 60°$ είναι μεγαλύτερη από την $A = 45°$, άρα η απέναντι πλευρά της πρέπει να είναι μεγαλύτερη.

   $9{,}8 > 8$ ✓ — σε μεγαλύτερη γωνία αντιστοιχεί μεγαλύτερη πλευρά, πάντα.

## Ερωτήσεις

1. Τρίγωνο με πλευρές $4$, $6$, $9$. Τι είδους είναι;
   - Αμβλυγώνιο
   - Ορθογώνιο
   - Οξυγώνιο
   - Δεν υπάρχει τέτοιο τρίγωνο
2. Τι σχέση έχει ο νόμος των συνημιτόνων με το Πυθαγόρειο θεώρημα;
   - Το Πυθαγόρειο είναι η περίπτωση όπου η γωνία είναι $90°$ και η διόρθωση μηδενίζεται
   - Είναι δύο ανεξάρτητα θεωρήματα, που απλώς μοιάζουν στη μορφή τους
   - Το Πυθαγόρειο είναι γενικότερο και ο νόμος των συνημιτόνων ειδική του περίπτωση
   - Ο νόμος των συνημιτόνων ισχύει μόνο σε αμβλυγώνια, το Πυθαγόρειο σε ορθογώνια
3. Τρίγωνο με $\beta = 5$, $\gamma = 7$, $A = 60°$. Πόσο είναι το $\alpha^2$;
   - $39$
   - $74$
   - $109$
   - $4$
4. Ξέρεις μία πλευρά και δύο γωνίες ενός τριγώνου. Ποιον νόμο χρησιμοποιείς;
   - Των ημιτόνων
   - Των συνημιτόνων
   - Το Πυθαγόρειο
   - Το θεώρημα της διαμέσου
5. Δύο δρόμοι φεύγουν από το ίδιο σημείο με γωνία $120°$. Γιατί η απόσταση βγαίνει μεγαλύτερη από την περίπτωση των $90°$;
   - Γιατί το $\sigma\upsilon\nu 120°$ είναι αρνητικό, οπότε η διόρθωση προσθέτει
   - Γιατί οι πλευρές είναι μεγαλύτερες
   - Γιατί το Πυθαγόρειο δεν ισχύει καθόλου εκεί
   - Γιατί η γωνία μετριέται σε μοίρες και όχι σε ακτίνια
6. Τρίγωνο με πλευρές $5$, $12$ και $13$. Τι είδους είναι;
   - Ορθογώνιο
   - Οξυγώνιο
   - Αμβλυγώνιο
   - Ισοσκελές
7. Το θεώρημα της διαμέσου συνδέει:
   - το μήκος μιας διαμέσου με τα μήκη των τριών πλευρών
   - τις τρεις διαμέσους μεταξύ τους
   - τη διάμεσο με το εμβαδόν
   - τη διάμεσο με τις γωνίες του τριγώνου
8. Σε τρίγωνο ισχύει $\alpha^2 > \beta^2 + \gamma^2$. Η γωνία $A$ είναι:
   - αμβλεία
   - ορθή
   - οξεία
   - δεν μπορεί να προσδιοριστεί

## Ασκήσεις

1. Σε τρίγωνο με $\beta = 3$, $\gamma = 4$ και $A = 90°$, πόσο είναι η πλευρά $\alpha$;
2. Σε τρίγωνο με $\beta = 4$, $\gamma = 5$ και $A = 60°$, βρες την πλευρά $\alpha$ και εξέτασε αν το τρίγωνο είναι οξυγώνιο, ορθογώνιο ή αμβλυγώνιο.
   *Τρίγωνο ΑΒΓ με πλευρές β = 4 και γ = 5, γωνία Α 60° ανάμεσά τους, και την πλευρά α απέναντι από την Α.*
3. Σε τρίγωνο ισχύει $\alpha = 10$, $A = 30°$ και $B = 45°$. Πόσο είναι η πλευρά $\beta$;
   *Τρίγωνο ΑΒΓ με πλευρά α = 10, γωνία Α 30° και γωνία Β 45°, και την πλευρά β σημειωμένη.*
4. Σε τρίγωνο $AB\Gamma$ είναι $AB = 6$ και $A\Gamma = 8$, και η διάμεσος $AM$ προς την πλευρά $B\Gamma$ έχει μήκος $5$. Πόσο είναι η $B\Gamma$, και τι είδους γωνία είναι η $A$;
5. Ένα παραλληλόγραμμο έχει πλευρές $5$ και $8$, και η μία του διαγώνιος είναι $7$.
   α) Πόσες μοίρες είναι οι γωνίες του;
   β) Πόσο είναι η άλλη διαγώνιος;
6. Σε τρίγωνο $AB\Gamma$, με πλευρές $\alpha = B\Gamma$, $\beta = \Gamma A$ και $\gamma = AB$, φέρνεις τις διαμέσους $BM$ και $\Gamma N$, που τέμνονται στο βαρύκεντρο $G$.
   α) Δείξε ότι οι $BM$ και $\Gamma N$ είναι κάθετες αν και μόνο αν $\beta^2 + \gamma^2 = 5\alpha^2$.
   β) Αν $\alpha = 2$ και $\beta = 3$, πόση πρέπει να είναι η $\gamma$ για να είναι οι διάμεσοι κάθετες;
   γ) Δείξε ότι σε κάθε τρίγωνο με κάθετες τις διαμέσους $BM$ και $\Gamma N$ ισχύει $\sigma\upsilon\nu A \geq \frac{4}{5}$. Πότε ισχύει η ισότητα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/math/metric-relations
