# Λογάριθμοι και λογαριθμική συνάρτηση

> Η αντίστροφη πράξη της δύναμης — και γιατί μετράμε σεισμούς έτσι.

Μαθηματικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/math/logarithms

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις μια εκθετική ισότητα σε λογαριθμική και αντίστροφα.
- Να εφαρμόζεις τις ιδιότητες του λογαρίθμου για γινόμενο, πηλίκο και δύναμη.
- Να λύνεις λογαριθμικές εξισώσεις ελέγχοντας πρώτα τους περιορισμούς.
- Να εξηγείς γιατί σεισμοί, ήχος και οξύτητα μετριούνται σε λογαριθμική κλίμακα.

## Η ερώτηση ανάποδα

Η δύναμη ρωτάει: «πόσο κάνει το $10^3$;» Απάντηση $1000$.

Ο λογάριθμος ρωτάει το ανάποδο: «**σε ποια δύναμη** πρέπει να υψώσω το $10$ για να πάρω $1000$;» Απάντηση $3$.

$$
\log_{\alpha} x = y \iff \alpha^y = x
$$

Οι δύο ισότητες λένε το ίδιο πράγμα. Η μετάφραση από τη μία στην άλλη είναι η μισή δουλειά σε κάθε άσκηση λογαρίθμων.

Ο λογάριθμος **είναι εκθέτης**. Αν το θυμάσαι μόνο αυτό, οι ιδιότητες που ακολουθούν δεν χρειάζεται να απομνημονευτούν: είναι οι ιδιότητες των δυνάμεων, ειπωμένες ανάποδα.

> **Πρόσεχε**
>
> Δύο περιορισμοί, και οι δύο κληρονομημένοι από την εκθετική:
>
> - Η **βάση** $\alpha$ πρέπει να είναι θετική και διάφορη του $1$ — ακριβώς όπως στην $\alpha^x$.
> - Το **όρισμα** $x$ πρέπει να είναι γνησίως **θετικό**, γιατί η εκθετική δεν παίρνει ποτέ μηδενική ή αρνητική τιμή.
>
> Το $\log(0)$ και το $\log(-5)$ δεν ορίζονται. Δεν είναι σύμβαση· είναι συνέπεια.

## Οι τρεις ιδιότητες

$$
\log(x y) = \log x + \log y
$$

$$
\log \frac{x}{y} = \log x - \log y
$$

$$
\log x^{\kappa} = \kappa \log x
$$

Η πρώτη είναι η καρδιά: ο λογάριθμος μετατρέπει τον **πολλαπλασιασμό σε πρόσθεση**. Ιστορικά αυτός ήταν ο λόγος που εφευρέθηκε — τρεις αιώνες πριν τα κομπιουτεράκια, ένας αστρονόμος που πολλαπλασίαζε επταψήφιους αριθμούς προτιμούσε να τους προσθέσει.

Η απόδειξη είναι μία γραμμή. Αν $x = \alpha^{\mu}$ και $y = \alpha^{\nu}$, τότε $xy = \alpha^{\mu+\nu}$, άρα $\log(xy) = \mu + \nu = \log x + \log y$.

> **Κλειδί**
>
> Ο λογάριθμος ρίχνει τα πάντα κατά έναν όροφο:
>
> | Πράξη στους αριθμούς | Γίνεται στους λογαρίθμους |
> | -------------------- | ------------------------- |
> | πολλαπλασιασμός      | πρόσθεση                  |
> | διαίρεση             | αφαίρεση                  |
> | ύψωση σε δύναμη      | πολλαπλασιασμός           |
>
> Γι' αυτό μια εκθετική εξίσωση που δεν λύνεται με ίδιες βάσεις, λύνεται με λογάριθμο: το $x$ κατεβαίνει από τον εκθέτη και γίνεται συντελεστής.

## Δύο λογάριθμοι με όνομα

Ο **δεκαδικός** λογάριθμος έχει βάση $10$ και γράφεται σκέτος $\log x$. Είναι αυτός που χρησιμοποιούν οι κλίμακες μέτρησης.

Ο **φυσικός** λογάριθμος έχει βάση $e \approx 2{,}718$ και γράφεται $\ln x$. Είναι αυτός που εμφανίζεται μόνος του σε κάθε φυσικό φαινόμενο ρυθμού μεταβολής — και θα καταλάβεις γιατί όταν φτάσεις στις παραγώγους.

## Γιατί μετράμε σε λογαρίθμους

Ένας σεισμός $7$ Ρίχτερ δεν είναι «λίγο χειρότερος» από έναν $6$. Απελευθερώνει περίπου **30 φορές** περισσότερη ενέργεια. Ένας $8$ είναι $900$ φορές ο $6$.

Το ίδιο με τον ήχο: η κλίμακα των ντεσιμπέλ είναι λογαριθμική γιατί το αυτί αντιλαμβάνεται εντάσεις που διαφέρουν κατά δώδεκα τάξεις μεγέθους. Και με το pH: από το $1$ στο $2$, η συγκέντρωση των ιόντων υδρογόνου πέφτει στο ένα δέκατο.

Ο λόγος είναι πρακτικός, και φαίνεται καλύτερα με δύο μπάρες:

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δύο τρόποι να σχεδιάσεις τον ίδιο αριθμό*

> **Θυμήσου**
>
> Στη λογαριθμική κλίμακα, **ίση απόσταση σημαίνει ίσο πολλαπλασιασμό**, όχι ίση πρόσθεση. Από το $1$ στο $10$ και από το $10$ στο $100$ είναι το ίδιο βήμα — και τα δύο είναι «επί δέκα».

## Λογαριθμικές εξισώσεις

Η στρατηγική έχει τρία βήματα, και το πρώτο παραλείπεται πιο συχνά από όλα:

1. **Περιορισμοί.** Γράψε ποια ορίσματα πρέπει να είναι θετικά, πριν κάνεις οποιαδήποτε πράξη.
2. Μάζεψε τους λογαρίθμους σε έναν με τις ιδιότητες.
3. Πέρνα στην εκθετική μορφή και λύσε.

Και στο τέλος **ελέγχεις** τις λύσεις στους περιορισμούς του βήματος 1. Οι ιδιότητες μπορούν να παράγουν λύσεις που δεν ανήκουν στο αρχικό πεδίο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Υπολόγισε το \$\log\_2 32\$ και το \$\log\_9 3\$

1. **Πρώτο:** ρωτάω «σε ποια δύναμη υψώνω το $2$ για να πάρω $32$;»

   $2^5 = 32$, άρα $\log_2 32 = 5$.
2. **Δεύτερο:** «σε ποια δύναμη υψώνω το $9$ για να πάρω $3$;»

   Εδώ το αποτέλεσμα είναι μικρότερο από τη βάση, άρα ο εκθέτης θα είναι κλάσμα.
3. $9^{1/2} = \sqrt{9} = 3$, άρα $\log_9 3 = \frac{1}{2}$.
4. **Ο λογάριθμος δεν είναι υποχρεωτικά ακέραιος** — ούτε καν θετικός. Το $\log_2 \frac{1}{8} = -3$, γιατί $2^{-3} = \frac{1}{8}$.

   Αρνητικός λογάριθμος σημαίνει όρισμα **μεταξύ $0$ και $1$**. Αρνητικό όρισμα δεν σημαίνει τίποτα: δεν ορίζεται.

### Παράδειγμα 2: Λύσε την \$\log(x - 1) + \log(x + 2) = \log 10\$

1. **Περιορισμοί πρώτα.**

   $x - 1 > 0 \implies x > 1$ και $x + 2 > 0 \implies x > -2$

   Ισχύουν ταυτόχρονα, άρα $x > 1$.
2. Ιδιότητα γινομένου στο αριστερό μέλος:

   $\log\big((x-1)(x+2)\big) = \log 10$
3. Ίδια βάση και στα δύο μέλη, και ο λογάριθμος είναι γνησίως μονότονος, άρα τα ορίσματα είναι ίσα:

   $(x-1)(x+2) = 10 \implies x^2 + x - 2 = 10 \implies x^2 + x - 12 = 0$
4. $\Delta = 1 + 48 = 49$, $\quad x = \frac{-1 \pm 7}{2}$, δηλαδή $x = 3$ ή $x = -4$.
5. **Έλεγχος στους περιορισμούς.** Χρειαζόμασταν $x > 1$.

   Το $x = 3$ γίνεται δεκτό. Το $x = -4$ **απορρίπτεται**: θα έδινε $\log(-5)$, που δεν ορίζεται.

   Μοναδική λύση $x = 3$. Αυτή η απόρριψη είναι ο κανόνας, όχι η εξαίρεση — γι' αυτό οι περιορισμοί γράφονται πρώτοι.

### Παράδειγμα 3: Λύσε την \$3^x = 20\$

1. Το $20$ δεν είναι δύναμη του $3$, άρα η μέθοδος της ίδιας βάσης δεν εφαρμόζεται.
2. Παίρνω λογάριθμο και στα δύο μέλη. Επιτρέπεται γιατί και τα δύο είναι θετικά:

   $\log 3^x = \log 20$
3. Ιδιότητα δύναμης — εδώ κατεβαίνει το $x$:

   $x \log 3 = \log 20 \implies x = \frac{\log 20}{\log 3}$
4. Αριθμητικά, $\log 20 \approx 1{,}301$ και $\log 3 \approx 0{,}477$, άρα $x \approx 2{,}73$.

   **Έλεγχος λογικής:** $3^2 = 9$ και $3^3 = 27$. Το $20$ είναι ανάμεσά τους, άρα το $x$ πρέπει να είναι ανάμεσα στο $2$ και το $3$ — και πιο κοντά στο $3$, αφού το $20$ είναι πιο κοντά στο $27$ ✓

### Παράδειγμα 4: Πόσο ισχυρότερος είναι σεισμός 8 Ρίχτερ από έναν 6;

1. Η κλίμακα Ρίχτερ είναι λογαριθμική με βάση $10$: το μέγεθος $M$ συνδέεται με το πλάτος $A$ του κύματος μέσω $M = \log A$ (ως προς μια μονάδα αναφοράς).
2. Διαφορά μεγεθών: $8 - 6 = 2$.

   $\log A_8 - \log A_6 = 2 \implies \log \frac{A_8}{A_6} = 2$
3. $\frac{A_8}{A_6} = 10^2 = 100$

   Το πλάτος είναι **εκατό φορές** μεγαλύτερο.
4. **Και η ενέργεια;** Η ενέργεια δεν είναι ανάλογη του πλάτους αλλά περίπου του $A^{3/2}$, οπότε ο λόγος γίνεται $100^{3/2} = 1000$.

   Ένας σεισμός $8$ Ρίχτερ απελευθερώνει περίπου **χίλιες φορές** την ενέργεια ενός $6$. Η διαφορά «δύο μονάδων» στην κλίμακα κρύβει τρεις τάξεις μεγέθους — και αυτός ακριβώς είναι ο λόγος που η κλίμακα είναι λογαριθμική.

## Ερωτήσεις

1. Πόσο είναι το $\log_3 81$;
   - $4$
   - $27$
   - $3$
   - $243$
2. Ποιο από τα παρακάτω **δεν** ορίζεται;
   - $\log(-100)$
   - $\log(0{,}01)$
   - $\log 1$
   - $\ln 2$
3. Το $\log(xy)$ ισούται με:
   - $\log x + \log y$
   - $\log x \cdot \log y$
   - $\log x - \log y$
   - $(\log x)(\log y)$ μόνο αν $x = y$
4. Λύνοντας την $\log(x-1) + \log(x+2) = \log 10$ βρίσκεις $x = 3$ και $x = -4$. Τι κάνεις;
   - Κρατάω μόνο το $3$ — το $-4$ παραβιάζει τον περιορισμό $x > 1$
   - Κρατάω και τα δύο
   - Κρατάω μόνο το $-4$
   - Απορρίπτω και τα δύο, γιατί η εξίσωση είναι αδύνατη
5. Ένας σεισμός 7 Ρίχτερ σε σχέση με έναν 5: πόσο μεγαλύτερο πλάτος κύματος;
   - $100$ φορές
   - $2$ φορές
   - $20$ φορές
   - $1000$ φορές
6. Πόσο είναι το $\ln e^4$;
   - $4$
   - $e^4$
   - $4e$
   - $1$
7. Το $\log \frac{x}{y}$ ισούται με:
   - $\log x - \log y$
   - $\frac{\log x}{\log y}$
   - $\log x + \log y$
   - $\log(x - y)$
8. Γιατί δεν ορίζεται το $\log(-4)$;
   - Γιατί καμία δύναμη του $10$ δεν δίνει αρνητικό αποτέλεσμα.
   - Γιατί το $-4$ δεν είναι δύναμη του $10$.
   - Γιατί ο λογάριθμος δέχεται μόνο ακεραίους.
   - Ορίζεται, και είναι αρνητικός αριθμός.

## Ασκήσεις

1. Πόσο είναι το $\log_2 32$;
2. Αν $\log 2 = 0{,}30$, πόσο είναι το $\log 25$;
3. Λύσε την εξίσωση $\log(x^2) = 2\log(x + 6)$.
4. Ένα φύλλο χαρτί διπλώνεται στη μέση ξανά και ξανά, και κάθε δίπλωμα διπλασιάζει το πάχος του. Στην πράξη δεν γίνεται πάνω από λίγες φορές, αλλά ας πούμε ότι γίνεται. Η Σελήνη απέχει από τη Γη περίπου $384.000$ km, ας πούμε $4 \cdot 10^5$ km. ($\log 2 \approx 0{,}301$)
   α) Εκτίμησε το πάχος ενός φύλλου. Μετά από πόσα διπλώματα το χαρτί φτάνει ως τη Σελήνη;
   β) Σε ποιο δίπλωμα το χαρτί είχε ήδη περάσει τα μισά της απόστασης;
5. Ο αριθμός $2^{100}$ είναι τεράστιος, αλλά μπορείς να μετρήσεις τα ψηφία του χωρίς να τον υπολογίσεις. Δίνεται $\log 2 \approx 0{,}301$.
   α) Ανάμεσα σε ποιες διαδοχικές δυνάμεις του $10$ βρίσκεται το $2^{100}$;
   β) Πόσα ψηφία έχει;
   γ) Ποια είναι η μικρότερη δύναμη του $2$ που έχει τουλάχιστον $100$ ψηφία;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/math/logarithms
