# Συστήματα γραμμικών εξισώσεων

> Ορίζουσες και γεωμετρική ερμηνεία: τομή, παραλληλία, ταύτιση.

Μαθηματικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/math/linear-systems

## Τι θα μάθεις

- Να λύνεις σύστημα δύο εξισώσεων με αντικατάσταση, αντίθετους συντελεστές και ορίζουσες.
- Να υπολογίζεις τις ορίζουσες D, Dx, Dy και να διαβάζεις τι σημαίνει το μηδέν σε καθεμιά.
- Να αντιστοιχίζεις τις τρεις περιπτώσεις λύσεων σε τρεις εικόνες: τεμνόμενες, παράλληλες, ταυτιζόμενες ευθείες.
- Να λύνεις σύστημα με παράμετρο, ξεχωρίζοντας πότε η παράμετρος μηδενίζει την ορίζουσα.

## Δύο εξισώσεις, δύο ευθείες

Ένα γραμμικό σύστημα $2 \times 2$ γράφεται

$$
\begin{cases} \alpha_1 x + \beta_1 y = \gamma_1 \\ \alpha_2 x + \beta_2 y = \gamma_2 \end{cases}
$$

Κάθε εξίσωση είναι μια **ευθεία**. Λύση του συστήματος είναι ένα ζεύγος $(x, y)$ που ικανοποιεί και τις δύο — δηλαδή ένα σημείο που ανήκει και στις δύο ευθείες.

Από τη στιγμή που το δεις έτσι, οι τρεις πιθανές απαντήσεις παύουν να είναι τρεις κανόνες προς απομνημόνευση. Είναι τρεις εικόνες:

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δύο ευθείες, τρεις δυνατότητες*

> **Κλειδί**
>
> Το πλήθος των λύσεων δεν είναι ζήτημα τύχης. Το αποφασίζουν οι κλίσεις:
>
> - **διαφορετικές κλίσεις** → τέμνονται → μία λύση
> - **ίδια κλίση, άλλη τεταγμένη** → παράλληλες → καμία λύση
> - **ίδια κλίση, ίδια τεταγμένη** → ταυτίζονται → άπειρες λύσεις

## Οι δύο κλασικές μέθοδοι

Πριν τις ορίζουσες, δύο τεχνικές που χρειάζεσαι σε κάθε περίπτωση.

**Αντικατάσταση.** Λύνεις τη μία εξίσωση ως προς έναν άγνωστο και τον βάζεις στην άλλη. Βολεύει όταν κάπου υπάρχει συντελεστής $1$ ή $-1$, γιατί τότε δεν εμφανίζονται κλάσματα.

**Αντίθετοι συντελεστές.** Πολλαπλασιάζεις τις εξισώσεις με κατάλληλους αριθμούς ώστε ο ένας άγνωστος να έχει αντίθετους συντελεστές, και τις προσθέτεις. Βολεύει όταν οι συντελεστές είναι «άβολοι» και δεν θέλεις να λύσεις ως προς τίποτα.

Και οι δύο δίνουν την ίδια απάντηση. Η δεύτερη είναι αυτή που, αν τη γενικεύσεις με γράμματα αντί για αριθμούς, γεννάει τις ορίζουσες.

## Ορίζουσες: ο ίδιος υπολογισμός, μία φορά για πάντα

Η **ορίζουσα** ενός πίνακα $2 \times 2$ είναι ένας αριθμός:

$$
\begin{vmatrix} \alpha & \beta \\ \gamma & \delta \end{vmatrix} = \alpha\delta - \beta\gamma
$$

Χιαστί: γινόμενο της κύριας διαγωνίου **μείον** γινόμενο της δευτερεύουσας.

Για το σύστημα ορίζουμε τρεις:

$$
D = \begin{vmatrix} \alpha_1 & \beta_1 \\ \alpha_2 & \beta_2 \end{vmatrix}, \quad
D_x = \begin{vmatrix} \gamma_1 & \beta_1 \\ \gamma_2 & \beta_2 \end{vmatrix}, \quad
D_y = \begin{vmatrix} \alpha_1 & \gamma_1 \\ \alpha_2 & \gamma_2 \end{vmatrix}
$$

Το $D$ κρατάει τους συντελεστές των αγνώστων. Το $D_x$ προκύπτει από το $D$ αν αντικαταστήσεις τη **στήλη του $x$** με τη στήλη των σταθερών· το $D_y$ αντίστοιχα για το $y$.

Όταν $D \neq 0$, το σύστημα έχει **ακριβώς μία** λύση:

$$
x = \frac{D_x}{D}, \qquad y = \frac{D_y}{D}
$$

> **Πρόσεχε**
>
> Όταν $D = 0$ **δεν** συμπεραίνεις αμέσως «άπειρες λύσεις». Το $D = 0$ σημαίνει μόνο ότι οι ευθείες έχουν ίδια κλίση. Ποια από τις δύο εναπομείνασες περιπτώσεις ισχύει, το κρίνουν τα $D_x$ και $D_y$:
>
> - $D = 0$ και $D_x = D_y = 0$ → **άπειρες** λύσεις (ίδια ευθεία)
> - $D = 0$ και ένα τουλάχιστον από τα $D_x, D_y$ διάφορο του μηδενός → **καμία** λύση (παράλληλες)
>
> Ο τύπος $x = D_x/D$ δεν ισχύει σε καμία από τις δύο: δεν διαιρείς με το μηδέν.

## Γιατί δουλεύει ο κανόνας

Δεν είναι μαγικό. Αν κάνεις απαλοιφή του $y$ με γράμματα, δηλαδή πολλαπλασιάσεις την πρώτη με $\beta_2$, τη δεύτερη με $\beta_1$ και αφαιρέσεις, παίρνεις

$$
(\alpha_1\beta_2 - \alpha_2\beta_1)\, x = \gamma_1\beta_2 - \gamma_2\beta_1
$$

Η παρένθεση αριστερά είναι ακριβώς το $D$ και το δεξί μέλος ακριβώς το $D_x$. Ο κανόνας των οριζουσών **είναι** η μέθοδος των αντίθετων συντελεστών, γραμμένη μία φορά με γράμματα ώστε να μην την ξανακάνεις ποτέ.

> **Θυμήσου**
>
> Η ορίζουσα $D$ μηδενίζεται ακριβώς όταν $\alpha_1\beta_2 = \alpha_2\beta_1$, δηλαδή όταν οι συντελεστές των δύο εξισώσεων είναι **ανάλογοι**. Και ανάλογοι συντελεστές σημαίνει ίδια κλίση — πίσω στην εικόνα των δύο ευθειών.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Λύσε το σύστημα \$3x + 2y = 16\$ και \$5x - 4y = 2\$

1. **Ορίζουσα πρώτα**, για να ξέρω αν έχει νόημα να προχωρήσω.

   $D = 3 \cdot (-4) - 2 \cdot 5 = -12 - 10 = -22 \neq 0$

   Μία λύση. Συνεχίζω με τον κανόνα.
2. $D_x$: αντικαθιστώ τη στήλη του $x$ με τις σταθερές.

   $D_x = 16 \cdot (-4) - 2 \cdot 2 = -64 - 4 = -68$
3. $D_y$: αντικαθιστώ τη στήλη του $y$.

   $D_y = 3 \cdot 2 - 16 \cdot 5 = 6 - 80 = -74$
4. $x = \frac{-68}{-22} = \frac{34}{11}$, $\quad y = \frac{-74}{-22} = \frac{37}{11}$
5. **Έλεγχος στην πρώτη εξίσωση**, όχι στη δεύτερη — τη δεύτερη την έχω ήδη «χρησιμοποιήσει» νοερά.

   $3 \cdot \frac{34}{11} + 2 \cdot \frac{37}{11} = \frac{102 + 74}{11} = \frac{176}{11} = 16$ ✓

### Παράδειγμα 2: Λύσε το σύστημα \$2x - y = 3\$ και \$4x - 2y = 10\$

1. $D = 2 \cdot (-2) - (-1) \cdot 4 = -4 + 4 = 0$

   Μηδέν. Άρα οι ευθείες έχουν ίδια κλίση — μένει να δω ποια από τις δύο περιπτώσεις.
2. $D_x = 3 \cdot (-2) - (-1) \cdot 10 = -6 + 10 = 4 \neq 0$

   Ένα από τα δύο είναι μη μηδενικό, άρα το σύστημα είναι **αδύνατο**.
3. **Τι συμβαίνει στην πραγματικότητα.** Η δεύτερη εξίσωση είναι η πρώτη επί $2$ στο αριστερό μέλος: $4x - 2y = 2(2x - y) = 2 \cdot 3 = 6$.

   Η εξίσωση όμως λέει $10$. Απαιτούμε ταυτόχρονα $6 = 10$, που είναι ψευδές.
4. Γεωμετρικά: δύο **παράλληλες** ευθείες, η μία μετατοπισμένη ως προς την άλλη. Δεν έχουν κοινό σημείο.

### Παράδειγμα 3: Για ποιες τιμές του \$\lambda\$ το σύστημα \$\lambda x + y = 1\$, \$4x + \lambda y = 2\$ έχει μοναδική λύση;

1. $D = \lambda \cdot \lambda - 1 \cdot 4 = \lambda^2 - 4$
2. Μοναδική λύση όταν $D \neq 0$:

   $\lambda^2 - 4 \neq 0 \iff \lambda \neq 2$ και $\lambda \neq -2$
3. **Δεν σταματάω εδώ.** Οι δύο εξαιρέσεις αξίζουν εξέταση, γιατί δεν συμπεριφέρονται το ίδιο.

   Για $\lambda = 2$: $D_x = 1 \cdot 2 - 1 \cdot 2 = 0$ και $D_y = 2 \cdot 2 - 1 \cdot 4 = 0$. Και τα τρία μηδέν → **άπειρες** λύσεις. Πράγματι η δεύτερη εξίσωση γίνεται $4x + 2y = 2$, δηλαδή η πρώτη επί $2$.
4. Για $\lambda = -2$: $D_x = 1 \cdot (-2) - 1 \cdot 2 = -4 \neq 0$ → **αδύνατο**.
5. Η πλήρης απάντηση σε μία γραμμή: μοναδική λύση για $\lambda \neq \pm 2$, άπειρες για $\lambda = 2$, καμία για $\lambda = -2$.

### Παράδειγμα 4: Δύο καφέδες και τρία κρουασάν κάνουν 9,50 €. Τρεις καφέδες και ένα κρουασάν, 8,50 €. Πόσο ο καθένας;

1. **Ονομάζω τους αγνώστους πρώτα.** Έστω $x$ η τιμή του καφέ και $y$ του κρουασάν, σε ευρώ.

   $2x + 3y = 9{,}5$ και $3x + y = 8{,}5$
2. $D = 2 \cdot 1 - 3 \cdot 3 = 2 - 9 = -7 \neq 0$, άρα μία λύση.
3. $D_x = 9{,}5 \cdot 1 - 3 \cdot 8{,}5 = 9{,}5 - 25{,}5 = -16$

   $D_y = 2 \cdot 8{,}5 - 9{,}5 \cdot 3 = 17 - 28{,}5 = -11{,}5$
4. $x = \frac{-16}{-7} \approx 2{,}29$ και $y = \frac{-11{,}5}{-7} \approx 1{,}64$

   Ο καφές $2{,}29$ €, το κρουασάν $1{,}64$ €.
5. **Έλεγχος λογικής, όχι μόνο πράξης.** Είναι και οι δύο τιμές θετικές; Ναι. Βγάζουν νόημα για καφετέρια; Ναι.

   Αν είχε βγει αρνητική τιμή, το λάθος δεν θα ήταν στην αριθμητική αλλά στο στήσιμο.

## Ερωτήσεις

1. Πόσο είναι η ορίζουσα $D$ του συστήματος $3x + 2y = 16$, $5x - 4y = 2$;
   - $-22$
   - $-2$
   - $22$
   - $2$
2. Σε ένα σύστημα βρίσκεις $D = 0$. Τι συμπεραίνεις;
   - Τίποτα ακόμη — πρέπει να δω και τα $D_x, D_y$
   - Το σύστημα έχει άπειρες λύσεις
   - Το σύστημα είναι αδύνατο
   - Το σύστημα έχει μοναδική λύση $x = y = 0$
3. Ένα σύστημα είναι αδύνατο. Τι δείχνει η γραφική του παράσταση;
   - Δύο παράλληλες ευθείες
   - Δύο ευθείες που τέμνονται
   - Μία ευθεία, γιατί ταυτίζονται
   - Δύο ευθείες κάθετες μεταξύ τους
4. Για ποιες τιμές του $\lambda$ το σύστημα $\lambda x + y = 1$, $4x + \lambda y = 2$ έχει μοναδική λύση;
   - Για κάθε $\lambda$ εκτός από $2$ και $-2$
   - Μόνο για $\lambda = 2$ και $\lambda = -2$
   - Για κάθε $\lambda$ εκτός από $0$
   - Για κάθε πραγματικό $\lambda$ χωρίς εξαίρεση
5. Γιατί ο κανόνας των οριζουσών δίνει τη σωστή απάντηση;
   - Είναι η μέθοδος των αντίθετων συντελεστών, κάνοντας τις πράξεις με γράμματα αντί για αριθμούς
   - Είναι ένας ανεξάρτητος κανόνας, που αποδεικνύεται με γεωμετρία και όχι με πράξεις
   - Επειδή κάθε σύστημα έχει πάντα λύση, και οι ορίζουσες απλώς τη βρίσκουν πιο γρήγορα
   - Προκύπτει από την αντικατάσταση, όχι από την απαλοιφή
6. Για το σύστημα $x + 2y = 5$, $3x - y = 1$, πόσο είναι η ορίζουσα $D_x$;
   - $-7$
   - $7$
   - $-3$
   - $5$
7. Σε ένα σύστημα βρίσκεις $D = 0$ και $D_x = D_y = 0$. Τι συμπεραίνεις;
   - Το σύστημα είτε έχει άπειρες λύσεις είτε είναι αδύνατο — χρειάζεται ξεχωριστός έλεγχος.
   - Το σύστημα έχει σίγουρα άπειρες λύσεις, αφού όλες οι ορίζουσες μηδενίζονται.
   - Το σύστημα είναι σίγουρα αδύνατο, αφού δεν μπορούμε να διαιρέσουμε με $D$.
   - Το σύστημα έχει μοναδική λύση $x = y = 0$, αφού οι αριθμητές μηδενίζονται.
8. Οι δύο εξισώσεις ενός συστήματος παριστάνουν παράλληλες ευθείες που δεν ταυτίζονται. Το σύστημα είναι:
   - αδύνατο
   - με μοναδική λύση
   - με άπειρες λύσεις
   - με ακριβώς δύο λύσεις

## Ασκήσεις

1. Πόσο είναι η ορίζουσα $D$ του συστήματος $2x + 3y = 7$, $4x - y = 5$;
2. Σε μια σχολική παράσταση πουλήθηκαν $120$ εισιτήρια και εισπράχθηκαν $720$ €. Το εισιτήριο ενήλικα κοστίζει $8$ € και του μαθητή $5$ €. Πόσα εισιτήρια ενήλικα και πόσα μαθητή πουλήθηκαν;
3. Λύσε το σύστημα $3x + 2y = 12$, $5x - 2y = 4$.
4. Το σύστημα $\alpha x + 3y = \beta$, $3x + \alpha y = 6$ έχει άπειρες λύσεις.
   α) Βρες τα $\alpha$ και $\beta$.
   β) Σε κάθε περίπτωση, έχει το σύστημα λύση με $x = y$;
5. Δίνεται το σύστημα $\lambda x + 9y = 3$, $x + \lambda y = 1$.
   α) Για ποιες τιμές του $\lambda$ **δεν** έχει μοναδική λύση, και τι συμβαίνει σε καθεμιά;
   β) Για όλες τις άλλες τιμές, η λύση $(x, y)$ βρίσκεται πάντα πάνω στην ίδια ευθεία. Ποια;
   γ) Για ποια τιμή του $\lambda$ η λύση ικανοποιεί και την $x + y = 1$;
6. Σε καθεμιά από τις δύο εξισώσεις ενός συστήματος, γραμμένη στη μορφή $\alpha x + \beta y = \gamma$, οι τρεις αριθμοί $\alpha$, $\beta$, $\gamma$ ισαπέχουν: $\beta - \alpha = \gamma - \beta$. Έτσι είναι, για παράδειγμα, οι $2x + 5y = 8$ και $7x + 4y = 1$.
   α) Λύσε το σύστημα $2x + 5y = 8$, $7x + 4y = 1$.
   β) Δείξε ότι κάθε τέτοιο σύστημα που έχει μοναδική λύση έχει την ίδια λύση.
   γ) Μπορεί ένα τέτοιο σύστημα να είναι αδύνατο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/math/linear-systems
