# Ιδιότητες συναρτήσεων

> Μονοτονία, ακρότατα, άρτια και περιττή — τι βλέπεις στο γράφημα.

Μαθηματικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/math/function-properties

## Τι θα μάθεις

- Να διαβάζεις μονοτονία, ακρότατα και σύνολο τιμών κατευθείαν από τη γραφική παράσταση.
- Να αποδεικνύεις αλγεβρικά ότι μια συνάρτηση είναι γνησίως αύξουσα ή φθίνουσα.
- Να αναγνωρίζεις άρτια και περιττή συνάρτηση από τον τύπο και από τη συμμετρία.
- Να περιγράφεις πώς μετατοπίζεται μια γραφική παράσταση όταν αλλάζει ο τύπος της.

## Η γραφική παράσταση είναι η περίληψη

Μια συνάρτηση $f$ αντιστοιχίζει σε κάθε $x$ του πεδίου ορισμού **έναν** αριθμό $f(x)$. Ο τύπος το λέει αυτό με σύμβολα· η γραφική παράσταση το λέει με μια εικόνα, και η εικόνα απαντάει γρηγορότερα στις περισσότερες ερωτήσεις.

Τέσσερα πράγματα διαβάζονται απευθείας από αυτήν: πού ανεβαίνει, πού κατεβαίνει, πού κορυφώνεται, και πόσο συμμετρική είναι.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Μονοτονία και ακρότατα*

## Μονοτονία: τι σημαίνει «ανεβαίνει»

Η $f$ είναι **γνησίως αύξουσα** σε ένα διάστημα $\Delta$ όταν για κάθε ζεύγος $x_1, x_2 \in \Delta$ ισχύει

$$
x_1 < x_2 \implies f(x_1) < f(x_2)
$$

και **γνησίως φθίνουσα** όταν η ανισότητα των τιμών αντιστρέφεται.

Ο ορισμός μιλάει για **ζεύγη** σημείων, όχι για ένα σημείο. Δεν έχει νόημα η πρόταση «η $f$ είναι αύξουσα στο $x = 3$» — η μονοτονία είναι ιδιότητα διαστήματος.

> **Πρόσεχε**
>
> Μια συνάρτηση μπορεί να είναι αύξουσα στο $(-\infty, 0]$ και αύξουσα στο $[0, +\infty)$ χωρίς να είναι αύξουσα σε ολόκληρο το $\mathbb{R}$. Κλασικό παράδειγμα η $f(x) = \frac{1}{x}$: είναι φθίνουσα σε καθένα από τα $(-\infty, 0)$ και $(0, +\infty)$, αλλά $f(-1) = -1 < 1 = f(1)$.
>
> Γράφε πάντα **σε ποιο διάστημα**. Το «η $f$ είναι φθίνουσα» σκέτο είναι λάθος απάντηση σε αυτή την περίπτωση.

*Η υπερβολή της f(x) = 1/x με τους δύο κλάδους της, κατεβαίνει σε καθέναν χωριστά, με σημειωμένα τα σημεία (−1, −1) και (1, 1).*

### Πώς το αποδεικνύεις

Παίρνεις δύο τυχαία $x_1 < x_2$ του διαστήματος και εξετάζεις το πρόσημο της διαφοράς $f(x_2) - f(x_1)$. Αν βγαίνει πάντα θετική, η συνάρτηση είναι γνησίως αύξουσα.

Το «τυχαία» είναι ουσιαστικό. Δύο συγκεκριμένοι αριθμοί δεν αποδεικνύουν τίποτα — δείχνουν μόνο ότι δεν βρήκες αντιπαράδειγμα ακόμη.

## Ακρότατα

Η $f$ παρουσιάζει **μέγιστο** στο $x_0$ όταν $f(x) \leq f(x_0)$ για κάθε $x$ του πεδίου ορισμού, και **ελάχιστο** όταν ισχύει η αντίθετη ανισότητα.

Το $x_0$ είναι η **θέση** του ακροτάτου· το $f(x_0)$ είναι η **τιμή** του. Οι δύο αριθμοί δεν είναι ο ίδιος και οι ασκήσεις ρωτούν άλλοτε το ένα, άλλοτε το άλλο.

> **Κλειδί**
>
> Μονοτονία και ακρότατα είναι η ίδια πληροφορία ειδωμένη διαφορετικά. Όπου μια συνάρτηση αλλάζει από αύξουσα σε φθίνουσα, εκεί έχει **μέγιστο**. Όπου αλλάζει από φθίνουσα σε αύξουσα, **ελάχιστο**.
>
> Γι' αυτό ο πίνακας μονοτονίας απαντάει και στα δύο ερωτήματα ταυτόχρονα.

## Άρτια και περιττή

**Άρτια**, όταν για κάθε $x$ του πεδίου ορισμού:

$$
f(-x) = f(x)
$$

**Περιττή**, όταν αντ' αυτού:

$$
f(-x) = -f(x)
$$

Και οι δύο ορισμοί απαιτούν το πεδίο ορισμού να είναι **συμμετρικό ως προς το μηδέν**: αν ανήκει το $x$, πρέπει να ανήκει και το $-x$. Χωρίς αυτό η ερώτηση δεν τίθεται καν.

Η γεωμετρική σημασία:

|         | Σχέση           | Συμμετρία             |
| ------- | --------------- | --------------------- |
| Άρτια   | $f(-x) = f(x)$  | ως προς τον άξονα $y$ |
| Περιττή | $f(-x) = -f(x)$ | ως προς την αρχή $O$  |

Οι δυνάμεις εξηγούν και τα ονόματα: η $x^2$, η $x^4$ είναι άρτιες, η $x^3$, η $x^5$ περιττές. Άρτιος ή περιττός εκθέτης.

*Οι γραφικές παραστάσεις της x², συμμετρική ως προς τον άξονα y, και της x³, συμμετρική ως προς την αρχή O.*

Και υπάρχουν συναρτήσεις που δεν είναι **ούτε** το ένα ούτε το άλλο — η $f(x) = x^2 + x$ για παράδειγμα. Η τρίτη απάντηση είναι απολύτως έγκυρη.

## Μετατοπίσεις

Από τη γραφική παράσταση της $f$ παίρνεις τέσσερις άλλες χωρίς να υπολογίσεις ούτε ένα σημείο:

- $f(x) + c$: μετατόπιση **κατακόρυφα** κατά $c$
- $f(x - h)$: μετατόπιση **οριζόντια** κατά $h$
- $-f(x)$: συμμετρία ως προς τον άξονα $x$
- $f(-x)$: συμμετρία ως προς τον άξονα $y$

Η δεύτερη ξενίζει: το $f(x - 3)$ μετατοπίζει **δεξιά**, όχι αριστερά. Ο λόγος είναι ότι για να πάρει η νέα συνάρτηση την τιμή που είχε η παλιά στο $0$, πρέπει το $x$ να φτάσει στο $3$.

*Η f(x) = √x που ξεκινά από το 0 και η f(x − 3), η ίδια καμπύλη μετατοπισμένη 3 μονάδες δεξιά, που ξεκινά από το 3.*

> **Θυμήσου**
>
> Μέσα στην παρένθεση, τα πράγματα δουλεύουν **ανάποδα** από ό,τι περιμένεις. Έξω από την παρένθεση, κανονικά.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Δείξε ότι η \$f(x) = 3x - 5\$ είναι γνησίως αύξουσα στο \$\mathbb{R}\$

1. Παίρνω δύο **τυχαία** $x_1, x_2 \in \mathbb{R}$ με $x_1 < x_2$.
2. $f(x_2) - f(x_1) = (3x_2 - 5) - (3x_1 - 5) = 3(x_2 - x_1)$
3. Αφού $x_1 < x_2$, είναι $x_2 - x_1 > 0$, άρα $3(x_2 - x_1) > 0$.
4. Δηλαδή $f(x_2) > f(x_1)$ για κάθε τέτοιο ζεύγος: η $f$ είναι γνησίως αύξουσα.

   **Γενικά:** κάθε $f(x) = \alpha x + \beta$ είναι γνησίως αύξουσα όταν $\alpha > 0$ και γνησίως φθίνουσα όταν $\alpha < 0$. Η απόδειξη είναι ακριβώς αυτή, με $\alpha$ στη θέση του $3$.

### Παράδειγμα 2: Εξέτασε αν η \$f(x) = x^3 - 4x\$ είναι άρτια ή περιττή

1. **Πεδίο ορισμού πρώτα.** Είναι το $\mathbb{R}$, συμμετρικό ως προς το μηδέν. Η ερώτηση έχει νόημα.
2. $f(-x) = (-x)^3 - 4(-x) = -x^3 + 4x$
3. Συγκρίνω με τα δύο πρότυπα:

   $f(x) = x^3 - 4x$, άρα $-f(x) = -x^3 + 4x$

   Ταιριάζει: $f(-x) = -f(x)$.
4. Η $f$ είναι **περιττή**. Η γραφική της παράσταση έχει κέντρο συμμετρίας την αρχή των αξόνων.

   **Έλεγχος με έναν αριθμό:** $f(2) = 8 - 8 = 0$ και $f(-2) = -8 + 8 = 0$. Αντίθετοι — και εδώ τυχαίνει να είναι και οι δύο μηδέν, που είναι συμβατό.

### Παράδειγμα 3: Βρες τη μονοτονία και τα ακρότατα της \$f(x) = -2(x - 3)^2 + 5\$

1. Ο τύπος είναι ήδη σε **μορφή κορυφής**: $\alpha(x - h)^2 + k$ με $\alpha = -2$, $h = 3$, $k = 5$.
2. Το $\alpha = -2 < 0$, άρα η παραβολή είναι «λυπημένη»: ανοίγει προς τα κάτω.
3. Κορυφή στο $x = 3$ με τιμή $5$. Επειδή ανοίγει κάτω, η τιμή αυτή είναι **μέγιστο**.

   Μονοτονία: γνησίως αύξουσα στο $(-\infty, 3]$, γνησίως φθίνουσα στο $[3, +\infty)$.
4. **Σύνολο τιμών:** η συνάρτηση φτάνει ως το $5$ και δεν το ξεπερνάει ποτέ, άρα $f(\mathbb{R}) = (-\infty, 5]$.

   Πρόσεξε τη διαφορά: το μέγιστο είναι **$5$**, η θέση του είναι $x = 3$. Δύο διαφορετικές απαντήσεις σε δύο διαφορετικές ερωτήσεις.

### Παράδειγμα 4: Η γραφική παράσταση της \$g(x) = \sqrt{x}\$ μετατοπίζεται. Ποια είναι η νέα συνάρτηση αν πάει 2 δεξιά και 1 κάτω;

1. **Οριζόντια, 2 δεξιά.** Μπαίνει μέσα στην παρένθεση, με αντίθετο πρόσημο από τη φορά:

   $\sqrt{x - 2}$
2. **Κατακόρυφα, 1 κάτω.** Έξω από τη ρίζα, με το πρόσημο της φοράς:

   $g(x) = \sqrt{x - 2} - 1$
3. **Έλεγχος με το πιο χαρακτηριστικό σημείο.** Η αρχική ξεκινάει από το $(0, 0)$.

   Η νέα πρέπει να ξεκινάει από το $(2, -1)$: πράγματι $\sqrt{2 - 2} - 1 = -1$ ✓
4. **Το πεδίο ορισμού μετακινήθηκε μαζί.** Ήταν $[0, +\infty)$, τώρα είναι $[2, +\infty)$ — η υπόριζη ποσότητα πρέπει να μένει μη αρνητική.

   Αυτό είναι που ξεχνιέται πιο συχνά από τον ίδιο τον τύπο.

## Ερωτήσεις

1. Η $f(x) = -4x + 7$ είναι:
   - γνησίως φθίνουσα στο $\mathbb{R}$
   - γνησίως αύξουσα στο $\mathbb{R}$
   - αύξουσα για $x > 0$ και φθίνουσα για $x < 0$
   - σταθερή
2. Ποια από τις παρακάτω είναι άρτια;
   - $f(x) = x^4 - 3x^2$
   - $f(x) = x^3 + x$
   - $f(x) = x^2 + x$
   - $f(x) = 2x - 1$
3. Η γραφική παράσταση της $y = f(x - 3)$ σε σχέση με αυτήν της $y = f(x)$ είναι μετατοπισμένη:
   - 3 μονάδες δεξιά
   - 3 μονάδες αριστερά
   - 3 μονάδες κάτω
   - 3 μονάδες πάνω
4. Η $f(x) = -2(x - 3)^2 + 5$ παρουσιάζει μέγιστο. Ποιο είναι το **μέγιστο**;
   - $5$
   - $3$
   - $-2$
   - Δεν έχει μέγιστο
5. Η $f(x) = \frac{1}{x}$ είναι φθίνουσα στο $(-\infty, 0)$ και φθίνουσα στο $(0, +\infty)$. Είναι φθίνουσα σε όλο το πεδίο ορισμού της;
   - Όχι — η μονοτονία ισχύει σε κάθε διάστημα χωριστά, όχι στην ένωσή τους
   - Ναι, αφού είναι φθίνουσα και στα δύο διαστήματα που την αποτελούν
   - Ναι, γιατί είναι περιττή και η γραφική της παράσταση είναι συμμετρική
   - Όχι, γιατί δεν ορίζεται στο μηδέν και άρα δεν είναι συνεχής εκεί
6. Ποια από τις παρακάτω είναι γνησίως αύξουσα σε όλο το $\mathbb{R}$;
   - $f(x) = 5x - 2$
   - $f(x) = -3x + 1$
   - $f(x) = x^2$
   - $f(x) = 4$
7. Ποια από τις παρακάτω είναι περιττή;
   - $f(x) = x^3$
   - $f(x) = x^2$
   - $f(x) = x^2 + x$
   - $f(x) = |x|$
8. Η γραφική παράσταση της $y = f(x) + 4$ σε σχέση με αυτήν της $y = f(x)$ είναι μετατοπισμένη:
   - $4$ μονάδες προς τα πάνω
   - $4$ μονάδες προς τα κάτω
   - $4$ μονάδες δεξιά
   - $4$ μονάδες αριστερά

## Ασκήσεις

1. Δίνεται $f(x) = 3x - 5$. Πόσο είναι το $f(4)$;
2. Η $f(x) = \frac{x}{x^2 - 4}$ είναι άρτια, περιττή ή τίποτα από τα δύο;
3. Ποια είναι η ελάχιστη τιμή της $f(x) = 2(x - 1)^2 - 7$;
4. Δίνεται η $f(x) = x^3 - 6x^2 + 12x - 5$. Με ποια οριζόντια και ποια κατακόρυφη μετατόπιση η γραφική της παράσταση γίνεται γραφική παράσταση περιττής συνάρτησης; Ποιο σημείο είναι τότε κέντρο συμμετρίας της γραφικής παράστασης της $f$;
5. Η $f$ έχει πεδίο ορισμού το $\mathbb{R}$ και είναι άρτια. Για $x \geq 0$ ισχύει $f(x) = x^2 - 4x$.
   α) Ποιος είναι ο τύπος της $f$ για $x < 0$;
   β) Ποια είναι η ελάχιστη τιμή της $f$, και σε ποιες θέσεις;
   γ) Για ποια τιμή του $k$ η εξίσωση $f(x) = k$ έχει ακριβώς τρεις λύσεις;
6. Για τη συνάρτηση $f$, με πεδίο ορισμού το $\mathbb{R}$, ισχύει $f(x) + 2f(-x) = 3x^2 + 2x + 3$ για κάθε $x$.
   α) Βρες τον τύπο της $f$.
   β) Υπάρχει συνάρτηση $h$, με πεδίο ορισμού το $\mathbb{R}$, ώστε $h(x) + h(-x) = x$ για κάθε $x$;
   γ) Γράψε την $f$ ως άθροισμα μιας άρτιας και μιας περιττής συνάρτησης, και δείξε ότι αυτό γίνεται με έναν μόνο τρόπο.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/math/function-properties
