# Εκθετική συνάρτηση

> Ρυθμός ανάπτυξης που τρέχει πιο γρήγορα από κάθε πολυώνυμο.

Μαθηματικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/math/exponential-function

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τη γραφική παράσταση της εκθετικής συνάρτησης για βάση μεγαλύτερη και μικρότερη της μονάδας.
- Να εξηγείς γιατί η εκθετική είναι πάντα θετική και γιατί η βάση δεν επιτρέπεται να είναι 1.
- Να λύνεις εκθετικές εξισώσεις φέρνοντας τα δύο μέλη στην ίδια βάση.
- Να αναγνωρίζεις εκθετική αύξηση και μείωση σε προβλήματα και να υπολογίζεις χρόνο υποδιπλασιασμού.

## Ο άγνωστος ανεβαίνει στον εκθέτη

Ως τώρα ο άγνωστος ήταν βάση: $x^2$, $x^3$. Στην **εκθετική συνάρτηση** αλλάζει θέση:

$$
f(x) = \alpha^x, \qquad \alpha > 0, \ \alpha \neq 1
$$

Οι δύο περιορισμοί δεν είναι διακοσμητικοί.

Η βάση πρέπει να είναι **θετική** γιατί αλλιώς η συνάρτηση δεν ορίζεται παντού: το $(-4)^{1/2}$ θα ήταν $\sqrt{-4}$, που δεν υπάρχει στους πραγματικούς. Δεν θα είχαμε συνάρτηση αλλά ένα κουρελιασμένο σύνολο σημείων.

Η βάση απαγορεύεται να είναι **$1$** γιατί το $1^x = 1$ για κάθε $x$. Είναι συνάρτηση, απλώς σταθερή — και η σταθερή δεν έχει καμία από τις ιδιότητες που κάνουν την εκθετική χρήσιμη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η εκθετική y = αˣ*

## Τι δείχνει το γράφημα

|                       | $\alpha > 1$        | $0 < \alpha < 1$     |
| --------------------- | ------------------- | -------------------- |
| Μονοτονία             | γνησίως **αύξουσα** | γνησίως **φθίνουσα** |
| Καθώς $x \to +\infty$ | εκτοξεύεται         | πλησιάζει το $0$     |
| Καθώς $x \to -\infty$ | πλησιάζει το $0$    | εκτοξεύεται          |

Και δύο πράγματα που ισχύουν **και στις δύο** περιπτώσεις:

- Περνάει πάντα από το σημείο $(0, 1)$, γιατί $\alpha^0 = 1$ για κάθε επιτρεπτή βάση.
- Παίρνει **μόνο θετικές** τιμές. Σύνολο τιμών $(0, +\infty)$.

*Οι γραφικές παραστάσεις της 2ˣ, που ανεβαίνει, και της (1/2)ˣ, που κατεβαίνει. Περνούν και οι δύο από το (0, 1) και μένουν πάνω από τον άξονα x.*

> **Κλειδί**
>
> Η εκθετική **δεν μηδενίζεται ποτέ**. Ο άξονας $x$ είναι οριζόντια ασύμπτωτη: η καμπύλη τον πλησιάζει όσο θέλεις χωρίς να τον αγγίξει.
>
> Πρακτική συνέπεια: μια εξίσωση όπως $2^x = 0$ είναι **αδύνατη**, και σε μια εξίσωση όπως $2^x(x - 3) = 0$ ο πρώτος παράγοντας δεν δίνει λύση ποτέ. Μόνο ο δεύτερος.

## Εκθετικές εξισώσεις

Επειδή η εκθετική είναι **γνησίως μονότονη**, είναι και «ένα προς ένα»: διαφορετικά $x$ δίνουν διαφορετικές τιμές. Άρα

$$
\alpha^{x_1} = \alpha^{x_2} \iff x_1 = x_2
$$

Αυτή η ισοδυναμία είναι όλη η τεχνική: φέρνεις τα δύο μέλη στην **ίδια βάση** και εξισώνεις τους εκθέτες.

Χρειάζεσαι τις ιδιότητες των δυνάμεων, που ισχύουν αυτούσιες:

$$
\alpha^{x} \alpha^{y} = \alpha^{x+y}, \qquad \frac{\alpha^{x}}{\alpha^{y}} = \alpha^{x-y}, \qquad (\alpha^{x})^{y} = \alpha^{xy}
$$

> **Πρόσεχε**
>
> Η ισοδυναμία απαιτεί **ίδια βάση** και βάση διάφορη του $1$. Το $1^5 = 1^8$ δεν σημαίνει $5 = 8$ — ακριβώς γι' αυτό αποκλείσαμε το $1$.
>
> Και δεν γίνεται εξίσωση εκθετών όταν οι βάσεις διαφέρουν: το $2^x = 3^x$ δεν δίνει «$x = x$ άρα κάθε $x$». Δίνει $x = 0$, τη μοναδική τιμή όπου και οι δύο πλευρές κάνουν $1$.

## Πού συναντιέται στην πραγματικότητα

Η εκθετική περιγράφει κάθε μέγεθος που αλλάζει κατά **σταθερό ποσοστό** ανά μονάδα χρόνου — όχι κατά σταθερή ποσότητα.

$$
N(t) = N_0 \cdot \alpha^t
$$

Το $N_0$ είναι η αρχική τιμή και το $\alpha$ ο συντελεστής ανά περίοδο: $\alpha = 1{,}05$ για αύξηση $5\%$, $\alpha = 0{,}9$ για μείωση $10\%$.

Η διαφορά από τη γραμμική αύξηση φαίνεται αργά και μετά απότομα. Ένας λογαριασμός που ανεβαίνει $5\%$ τον χρόνο και ένας που ανεβαίνει σταθερά $50$ € τον χρόνο μοιάζουν για μια δεκαετία. Στα πενήντα χρόνια δεν συγκρίνονται.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Λύσε την \$2^{x+1} = 32\$

1. **Ίδια βάση.** Το $32$ είναι δύναμη του $2$: $32 = 2^5$.
2. $2^{x+1} = 2^5$
3. Ίδιες βάσεις, άρα ίδιοι εκθέτες:

   $x + 1 = 5 \implies x = 4$
4. **Επαλήθευση:** $2^{4+1} = 2^5 = 32$ ✓

   Αυτός ο έλεγχος αξίζει πάντα σε εκθετικές, γιατί ένα λάθος πρόσημο στον εκθέτη δεν φαίνεται με τίποτε άλλο.

### Παράδειγμα 2: Λύσε την \$3^{2x} - 4 \cdot 3^x + 3 = 0\$

1. Δεν φέρνεται σε ίδια βάση όπως είναι. Παρατηρώ όμως ότι $3^{2x} = (3^x)^2$.

   Θέτω $y = 3^x$, με τον **ουσιώδη περιορισμό** $y > 0$: η εκθετική είναι πάντα θετική.
2. $y^2 - 4y + 3 = 0$

   $\Delta = 16 - 12 = 4$, $\quad y = \frac{4 \pm 2}{2}$, δηλαδή $y = 3$ ή $y = 1$.
3. Και οι δύο είναι θετικές, άρα και οι δύο γίνονται δεκτές.

   $3^x = 3 \implies x = 1$

   $3^x = 1 = 3^0 \implies x = 0$
4. Λύσεις: $x = 0$ και $x = 1$.

   **Πότε θα είχε σημασία ο περιορισμός;** Αν το τριώνυμο έδινε αρνητική ρίζα, π.χ. $y = -2$, θα την απορρίπταμε: καμία δύναμη του $3$ δεν κάνει $-2$.

### Παράδειγμα 3: Ένα φάρμακο μειώνεται κατά 20% κάθε ώρα. Πότε πέφτει στο μισό;

1. Μείωση $20\%$ σημαίνει ότι μένει το $80\%$, άρα $\alpha = 0{,}8$ ανά ώρα.

   $N(t) = N_0 \cdot 0{,}8^{\,t}$
2. Ζητάω το $t$ με $N(t) = \frac{N_0}{2}$:

   $0{,}8^{\,t} = 0{,}5$
3. **Δοκιμάζω με αριθμούς**, μιας και δεν έχουμε ακόμη λογαρίθμους:

   $0{,}8^3 = 0{,}512$ — λίγο πάνω από το μισό

   $0{,}8^4 = 0{,}4096$ — κάτω από το μισό
4. Ο χρόνος υποδιπλασιασμού είναι λίγο πάνω από **3 ώρες**.

   **Το ουσιαστικό:** ο χρόνος αυτός δεν εξαρτάται από τη δόση. Είτε ξεκινήσεις από $500$ mg είτε από $50$ mg, το μισό φεύγει στον ίδιο χρόνο. Αυτή είναι η υπογραφή της εκθετικής μείωσης.

### Παράδειγμα 4: Λύσε την ανίσωση \$\left(\frac{1}{2}\right)^{x} > 8\$

1. Ίδια βάση: $8 = 2^3 = \left(\frac{1}{2}\right)^{-3}$.

   $\left(\frac{1}{2}\right)^{x} > \left(\frac{1}{2}\right)^{-3}$
2. **Η βάση είναι μικρότερη του $1$**, άρα η συνάρτηση είναι γνησίως **φθίνουσα**.

   Σε φθίνουσα συνάρτηση, μεγαλύτερη τιμή σημαίνει μικρότερο όρισμα: η ανισότητα **αντιστρέφεται**.
3. $x < -3$
4. **Έλεγχος με έναν αριθμό.** Παίρνω $x = -4$:

   $\left(\frac{1}{2}\right)^{-4} = 2^4 = 16 > 8$ ✓

   Και έναν που δεν πρέπει να δουλεύει, $x = 0$: $\left(\frac{1}{2}\right)^{0} = 1$, όχι μεγαλύτερο του $8$ ✓

## Ερωτήσεις

1. Από ποιο σημείο περνάει η γραφική παράσταση της $f(x) = \alpha^x$, όποια κι αν είναι η βάση;
   - $(0, 1)$
   - $(1, 0)$
   - $(0, 0)$
   - $(1, 1)$
2. Πόσες λύσεις έχει η εξίσωση $5^x = -25$;
   - Καμία
   - Μία, την $x = -2$
   - Δύο
   - Άπειρες
3. Λύσε την $2^{x+1} = 32$.
   - $x = 4$
   - $x = 5$
   - $x = 16$
   - $x = 31$
4. Η $f(x) = \left(\frac{2}{3}\right)^x$ είναι:
   - γνησίως φθίνουσα, με θετικές τιμές παντού
   - γνησίως αύξουσα
   - φθίνουσα και αρνητική για $x > 0$
   - σταθερή
5. Μια ουσία μειώνεται κατά $20\%$ την ώρα. Από τι εξαρτάται ο χρόνος στον οποίο πέφτει στο μισό;
   - Μόνο από το ποσοστό — όχι από την αρχική ποσότητα
   - Από την αρχική ποσότητα: όσο μεγαλύτερη, τόσο περισσότερος χρόνος
   - Από την αρχική ποσότητα: όσο μεγαλύτερη, τόσο λιγότερος
   - Από τίποτα — είναι πάντα μία ώρα
6. Πόσο είναι το $\left(\frac{1}{2}\right)^{-3}$;
   - $8$
   - $\frac{1}{8}$
   - $-8$
   - $-\frac{1}{8}$
7. Η γραφική παράσταση της $f(x) = \alpha^x$ πλησιάζει τον άξονα $x$ αλλά δεν τον αγγίζει ποτέ. Γιατί;
   - Γιατί το $\alpha^x$ είναι πάντα θετικό, όσο μικρό κι αν γίνει.
   - Γιατί ο άξονας $x$ δεν ανήκει στο πεδίο ορισμού.
   - Γιατί η συνάρτηση είναι αύξουσα.
   - Γιατί το $\alpha$ είναι μεγαλύτερο του $1$.
8. Για $x > 0$, ποιο είναι μεγαλύτερο: το $2^x$ ή το $3^x$;
   - Το $3^x$
   - Το $2^x$
   - Είναι πάντα ίσα.
   - Εξαρτάται από το αν το $x$ είναι ακέραιος.

## Ασκήσεις

1. Λύσε την εξίσωση $3^x = 27$.
2. Λύσε την εξίσωση $9^x = 27^{x-1}$.
3. Λύσε την ανίσωση $4^x - 3 \cdot 2^{x+1} - 16 > 0$.
4. Έχεις $2$ γονείς, $4$ παππούδες και γιαγιάδες, $8$ προπαππούδες, και πάει λέγοντας: $\nu$ γενιές πίσω, το γενεαλογικό σου δέντρο έχει $2^\nu$ θέσεις. Σήμερα στη Γη ζουν περίπου $8$ δισεκατομμύρια άνθρωποι.
   α) Πόσες γενιές πίσω οι θέσεις του δέντρου σου ξεπερνούν τα $8$ δισεκατομμύρια;
   β) Εκτίμησε πόσα χρόνια κρατά μια γενιά. Πόσα χρόνια πίσω είναι αυτές οι γενιές;
5. Σε ένα εργαστήριο, η καλλιέργεια Α ξεκινά με $500$ βακτήρια και διπλασιάζεται κάθε $3$ ώρες. Η καλλιέργεια Β ξεκινά με $32.000$ βακτήρια και, με ένα αντιβιοτικό, υποδιπλασιάζεται κάθε $3$ ώρες.
   α) Μετά από πόσες ώρες έχουν οι δύο καλλιέργειες τον ίδιο αριθμό βακτηρίων;
   β) Πόσα βακτήρια έχει τότε η καθεμιά;
   γ) Μετά από πόσες ώρες η Α έχει $4$ φορές περισσότερα βακτήρια από τη Β;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/math/exponential-function
