# Εμβαδά και μέτρηση κύκλου

> Κανονικά πολύγωνα, τόξα, κυκλικοί τομείς.

Μαθηματικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/math/areas-and-circle

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις εμβαδά τριγώνου με τρεις διαφορετικούς τύπους και να διαλέγεις τον κατάλληλο.
- Να εξηγείς από πού προκύπτει το π και γιατί είναι το ίδιο για κάθε κύκλο.
- Να υπολογίζεις μήκος τόξου και εμβαδόν κυκλικού τομέα.
- Να συνδέεις το κανονικό πολύγωνο με τον κύκλο καθώς οι πλευρές πληθαίνουν.

## Τρεις τύποι για το ίδιο εμβαδόν

Το εμβαδόν τριγώνου δεν έχει έναν τύπο αλλά τρεις, και το ζητούμενο είναι να διαλέγεις ανάλογα με **τι σου δίνουν**.

**Βάση επί ύψος.** Ο γνωστός από το Γυμνάσιο:

$$
E = \frac{\alpha \cdot \upsilon_{\alpha}}{2}
$$

**Δύο πλευρές και η περιεχόμενη γωνία.** Ο πιο χρήσιμος στη Β΄ Λυκείου, γιατί το ύψος σπάνια δίνεται:

$$
E = \frac{1}{2}\beta\gamma\,\eta\mu A
$$

**Τρεις πλευρές** — ο τύπος του Ήρωνα, με $\tau$ την ημιπερίμετρο:

$$
E = \sqrt{\tau(\tau - \alpha)(\tau - \beta)(\tau - \gamma)}, \qquad \tau = \frac{\alpha + \beta + \gamma}{2}
$$

> **Κλειδί**
>
> Ο δεύτερος τύπος δεν είναι καινούργιος — είναι ο πρώτος, με το ύψος γραμμένο τριγωνομετρικά.
>
> Το ύψος από την κορυφή $\Gamma$ προς την $AB$ είναι $\upsilon = \beta\,\eta\mu A$, γιατί σχηματίζεται ορθογώνιο τρίγωνο με υποτείνουσα $\beta$. Αντικατέστησε και παίρνεις ακριβώς το $\frac{1}{2}\beta\gamma\,\eta\mu A$.

*Τρίγωνο ΑΒΓ με πλευρές β και γ, τη γωνία Α σημειωμένη και το ύψος υ από το Γ κάθετο στην ΑΒ, που σχηματίζει ορθογώνιο τρίγωνο με υποτείνουσα β.*

## Από πού βγαίνει το π

Το $\pi$ δεν είναι αριθμός που κάποιος διάλεξε. Είναι ο **λόγος** της περιφέρειας προς τη διάμετρο — και η έκπληξη είναι ότι αυτός ο λόγος βγαίνει ο ίδιος για κάθε κύκλο, μικρό ή τεράστιο.

$$
\frac{L}{2R} = \pi \implies L = 2\pi R
$$

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η περιφέρεια ξετυλιγμένη*

## Τόξα και τομείς

Ένα τόξο είναι **κομμάτι** της περιφέρειας και ένας τομέας κομμάτι του δίσκου. Και τα δύο υπολογίζονται με απλή αναλογία: πόσο μέρος του κύκλου καταλαμβάνει η επίκεντρη γωνία.

Με τη γωνία $\mu$ σε μοίρες:

$$
\ell = 2\pi R \cdot \frac{\mu}{360}, \qquad E = \pi R^2 \cdot \frac{\mu}{360}
$$

Σε ακτίνια οι τύποι γίνονται πιο καθαροί, και εδώ φαίνεται γιατί αξίζουν τα ακτίνια:

$$
\ell = R\theta, \qquad E = \frac{1}{2}R^2\theta
$$

> **Πρόσεχε**
>
> Οι τύποι με ακτίνια ισχύουν **μόνο** με ακτίνια. Αν βάλεις $\theta = 60$ εννοώντας μοίρες, το $\ell = R\theta$ θα δώσει αποτέλεσμα δεκάδες φορές μεγαλύτερο από το σωστό.
>
> Η ένδειξη ότι κάτι πήγε στραβά είναι πάντα η ίδια: το τόξο βγαίνει μεγαλύτερο από ολόκληρη την περιφέρεια.

## Κανονικά πολύγωνα και το όριο

Ένα κανονικό πολύγωνο $\nu$ πλευρών εγγράφεται σε κύκλο ακτίνας $R$. Το εμβαδόν του είναι

$$
E = \frac{1}{2} \nu R^2 \eta\mu\frac{360°}{\nu}
$$

γιατί χωρίζεται σε $\nu$ ίσα τρίγωνα με δύο πλευρές $R$ και περιεχόμενη γωνία $\frac{360°}{\nu}$ — ο δεύτερος τύπος εμβαδού, $\nu$ φορές.

*Κανονικό οκτάγωνο εγγεγραμμένο σε κύκλο κέντρου Ο, με ένα από τα ίσα τρίγωνά του: δύο ακτίνες R και την επίκεντρη γωνία 360°/ν ανάμεσά τους.*

Καθώς το $\nu$ μεγαλώνει, το πολύγωνο γίνεται όλο και πιο δυσδιάκριτο από τον κύκλο, και το εμβαδόν του πλησιάζει το $\pi R^2$:

| $\nu$  | Εμβαδόν (για $R = 1$) |
| ------ | --------------------- |
| $6$    | $2{,}598$             |
| $12$   | $3{,}000$             |
| $50$   | $3{,}133$             |
| $360$  | $3{,}1415$            |
| κύκλος | $3{,}14159\ldots$     |

> **Θυμήσου**
>
> Αυτή ακριβώς είναι η μέθοδος του Αρχιμήδη: εγγράφοντας και περιγράφοντας κανονικά πολύγωνα $96$ πλευρών, απέδειξε ότι
>
> $$
> 3\frac{10}{71} < \pi < 3\frac{1}{7}
> $$
>
> Δεν «μέτρησε» το $\pi$ — το **στρίμωξε** ανάμεσα σε δύο αριθμούς που μπορούσε να υπολογίσει. Η ίδια ιδέα, δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα, λέγεται όριο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Τρίγωνο με \$\beta = 6\$, \$\gamma = 10\$ και περιεχόμενη γωνία \$30°\$. Βρες το εμβαδόν.

*Τρίγωνο ΑΒΓ με πλευρές β = 6 και γ = 10 και την περιεχόμενη γωνία Α 30°.*

1. **Δεν δίνεται ύψος**, άρα ο πρώτος τύπος δεν εφαρμόζεται άμεσα. Δίνονται όμως δύο πλευρές και η περιεχόμενη γωνία.
2. $E = \frac{1}{2}\beta\gamma\,\eta\mu A = \frac{1}{2} \cdot 6 \cdot 10 \cdot \eta\mu 30°$
3. $\eta\mu 30° = \frac{1}{2}$, άρα

   $E = 30 \cdot \frac{1}{2} = 15$
4. **Έλεγχος με το μέγιστο.** Το $\eta\mu A$ δεν ξεπερνάει ποτέ το $1$, άρα το μεγαλύτερο δυνατό εμβαδόν με αυτές τις δύο πλευρές είναι $30$ — και το πετυχαίνει όταν $A = 90°$.

   Το $15$ είναι το μισό του, όπως ακριβώς το $\eta\mu 30°$ είναι το μισό του $1$ ✓

### Παράδειγμα 2: Κυκλικός τομέας με ακτίνα \$6\$ cm και επίκεντρη γωνία \$120°\$. Βρες μήκος τόξου και εμβαδόν.

1. **Ποιο μέρος του κύκλου είναι;** $\frac{120}{360} = \frac{1}{3}$.

   Αυτό το κλάσμα είναι το μόνο που χρειάζεται για **και τα δύο** ζητούμενα.
2. Ολόκληρη η περιφέρεια: $2\pi \cdot 6 = 12\pi$.

   Τόξο: $\ell = \frac{1}{3} \cdot 12\pi = 4\pi \approx 12{,}57$ cm
3. Ολόκληρος ο δίσκος: $\pi \cdot 36 = 36\pi$.

   Τομέας: $E = \frac{1}{3} \cdot 36\pi = 12\pi \approx 37{,}7$ cm²
4. **Επαλήθευση με τα ακτίνια.** $120° = \frac{2\pi}{3}$ rad.

   $\ell = R\theta = 6 \cdot \frac{2\pi}{3} = 4\pi$ ✓ και $E = \frac{1}{2}R^2\theta = \frac{1}{2} \cdot 36 \cdot \frac{2\pi}{3} = 12\pi$ ✓

### Παράδειγμα 3: Τρίγωνο με πλευρές \$5\$, \$6\$, \$7\$. Βρες το εμβαδόν.

*Τρίγωνο ΑΒΓ με πλευρές 5, 6 και 7.*

1. **Τρεις πλευρές, καμία γωνία** — περίπτωση για τον τύπο του Ήρωνα.
2. Ημιπερίμετρος: $\tau = \frac{5 + 6 + 7}{2} = 9$
3. $E = \sqrt{9 \cdot (9-5)(9-6)(9-7)} = \sqrt{9 \cdot 4 \cdot 3 \cdot 2} = \sqrt{216}$
4. $E = 6\sqrt{6} \approx 14{,}7$
5. **Εναλλακτική διαδρομή, για έλεγχο.** Με τον νόμο των συνημιτόνων βρίσκεις πρώτα μια γωνία:

   $49 = 25 + 36 - 60\,\sigma\upsilon\nu\theta \implies \sigma\upsilon\nu\theta = 0{,}2$, άρα $\eta\mu\theta = \sqrt{1 - 0{,}04} \approx 0{,}98$

   $E = \frac{1}{2} \cdot 5 \cdot 6 \cdot 0{,}98 \approx 14{,}7$ ✓

   Δύο εντελώς διαφορετικοί δρόμοι, ίδιος αριθμός.

### Παράδειγμα 4: Κανονικό εξάγωνο εγγεγραμμένο σε κύκλο ακτίνας \$4\$. Πόσο εμβαδόν χάνει σε σχέση με τον κύκλο;

*Κανονικό εξάγωνο εγγεγραμμένο σε κύκλο κέντρου Ο με ακτίνα 4.*

1. **Εμβαδόν εξαγώνου.** Χωρίζεται σε $6$ τρίγωνα με δύο πλευρές $4$ και γωνία $\frac{360°}{6} = 60°$:

   $E = \frac{1}{2} \cdot 6 \cdot 16 \cdot \eta\mu 60° = 48 \cdot \frac{\sqrt{3}}{2} = 24\sqrt{3} \approx 41{,}6$
2. **Εμβαδόν κύκλου:** $\pi \cdot 16 \approx 50{,}3$
3. Διαφορά: $50{,}3 - 41{,}6 = 8{,}7$, δηλαδή περίπου το $17\%$ του κύκλου.
4. **Τα έξι τρίγωνα είναι ισόπλευρα.** Δύο πλευρές $R$ με γωνία $60°$ ανάμεσά τους σημαίνει ότι και οι άλλες δύο γωνίες είναι $60°$.

   Γι' αυτό η πλευρά του κανονικού εξαγώνου ισούται πάντα με την ακτίνα — και γι' αυτό σχεδιάζεται με διαβήτη χωρίς κανέναν υπολογισμό.

## Ερωτήσεις

1. Τρίγωνο με $\beta = 6$, $\gamma = 10$ και περιεχόμενη γωνία $30°$. Πόσο είναι το εμβαδόν;
   - $15$
   - $30$
   - $60$
   - $8$
2. Τι είναι το $\pi$;
   - Ο λόγος περιφέρειας προς διάμετρο, ίδιος για κάθε κύκλο
   - Ο λόγος περιφέρειας προς ακτίνα
   - Μια προσέγγιση που αλλάζει ανάλογα με το μέγεθος του κύκλου
   - Ένας αριθμός που ορίστηκε ίσος με $3{,}14$
3. Κυκλικός τομέας ακτίνας $6$ και γωνίας $120°$. Πόσο είναι το μήκος του τόξου;
   - $4\pi$
   - $12\pi$
   - $720$
   - $12\pi$ διά $120$
4. Σου δίνονται μόνο οι τρεις πλευρές ενός τριγώνου. Ποιον τύπο εμβαδού χρησιμοποιείς;
   - Του Ήρωνα
   - $\frac{\alpha \cdot \upsilon}{2}$
   - $\frac{1}{2}\beta\gamma\,\eta\mu A$
   - $\pi R^2$
5. Γιατί η πλευρά ενός κανονικού εξαγώνου ισούται με την ακτίνα του περιγεγραμμένου κύκλου;
   - Γιατί τα έξι τρίγωνα που το αποτελούν είναι ισόπλευρα
   - Είναι σύμπτωση που ισχύει κατά προσέγγιση
   - Γιατί το εξάγωνο έχει εμβαδόν ίσο με τον κύκλο
   - Ισχύει για κάθε κανονικό πολύγωνο
6. Πόσο είναι το μήκος ενός κύκλου ακτίνας $7$;
   - $14\pi$
   - $7\pi$
   - $49\pi$
   - $28\pi$
7. Τομέας έχει ακτίνα $r$ και επίκεντρη γωνία $\theta$ **σε ακτίνια**. Πόσο είναι το μήκος του τόξου;
   - $r\theta$
   - $\frac{r\theta}{2}$
   - $2\pi r\theta$
   - $\frac{\theta}{360} \cdot 2\pi r$
8. Ο αριθμός $\pi$ είναι:
   - άρρητος — τα δεκαδικά του δεν τελειώνουν ούτε επαναλαμβάνονται
   - ρητός, ίσος με $\frac{22}{7}$ — ένα κλάσμα ακεραίων
   - ίσος με $3{,}14$ ακριβώς — τα δεκαδικά του σταματούν εκεί
   - διαφορετικός για κάθε κύκλο — εξαρτάται από την ακτίνα του

## Ασκήσεις

1. Πόσο είναι το εμβαδόν κύκλου ακτίνας $5$ cm; (Πάρε $\pi = 3{,}14$.)
2. Τρίγωνο έχει πλευρές $\beta = 8$, $\gamma = 10$ και περιεχόμενη γωνία $30°$. Πόσο είναι το ύψος του προς την πλευρά $\beta$;
   *Τρίγωνο ΑΒΓ με πλευρές β = 8 και γ = 10 και την περιεχόμενη γωνία Α 30°.*
3. Σε κύκλο ακτίνας $6$ cm, μια χορδή $AB$ έχει μήκος $6\sqrt{3}$ cm και χωρίζει τον κύκλο σε δύο κομμάτια. Πόσο είναι το εμβαδόν του μικρότερου;
4. Από την Αθήνα στη Θεσσαλονίκη είναι περίπου $500$ km με το αυτοκίνητο. Εκτίμησε εσύ τη διάμετρο ενός τροχού αυτοκινήτου, μαζί με το λάστιχο.
   α) Πόσες στροφές κάνει κάθε τροχός σε όλη τη διαδρομή;
   β) Το κοντέρ δεν βλέπει τον δρόμο: μετρά πόσο γρήγορα γυρίζουν οι τροχοί και πολλαπλασιάζει με την περίμετρο που έχει ρυθμιστεί. Βάζεις τροχούς με $5\%$ μεγαλύτερη διάμετρο και δεν το ξαναρυθμίζεις. Τι δείχνει όταν πηγαίνεις πραγματικά με $100$ km/h;
5. Ένα τρίγωνο έχει δύο πλευρές $13$ και $15$ και εμβαδόν $84$.
   α) Πόσο είναι το ημίτονο της γωνίας που σχηματίζουν οι δύο πλευρές;
   β) Πόση μπορεί να είναι η τρίτη πλευρά;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/math/areas-and-circle
