# Διανύσματα

> Μέγεθος και κατεύθυνση μαζί — και το εσωτερικό γινόμενο.

Μαθηματικά Προσανατολισμού, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/math-or/vectors

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις διανυσματικά από μονόμετρα μεγέθη και να εξηγείς γιατί χρειάζονται διαφορετική αριθμητική.
- Να προσθέτεις διανύσματα γεωμετρικά και με συντεταγμένες.
- Να υπολογίζεις το εσωτερικό γινόμενο και να το συνδέεις με τη γωνία.
- Να ελέγχεις καθετότητα και παραλληλία δύο διανυσμάτων από τις συντεταγμένες τους.

## Όταν ο αριθμός δεν αρκεί

Η θερμοκρασία είναι $25$ βαθμοί. Η μάζα είναι $70$ κιλά. Αυτά είναι **μονόμετρα** μεγέθη: ένας αριθμός τα περιγράφει πλήρως.

Η ταχύτητα δεν είναι. «$60$ km/h» δεν λέει αν πηγαίνεις βόρεια ή νότια, και η διαφορά είναι ολόκληρη. Τα μεγέθη που χρειάζονται **και κατεύθυνση** λέγονται διανυσματικά, και παριστάνονται με βέλος: το μήκος του δίνει το μέτρο, η φορά του την κατεύθυνση.

Ένα διάνυσμα στο επίπεδο γράφεται με τις **συντεταγμένες** του:

$$
\vec{u} = (u_1, u_2)
$$

Το μέτρο του βγαίνει από το Πυθαγόρειο:

$$
|\vec{u}| = \sqrt{u_1^2 + u_2^2}
$$

> **Πρόσεχε**
>
> Δύο βέλη με ίδιο μήκος και ίδια φορά είναι το **ίδιο** διάνυσμα, όπου κι αν βρίσκονται στο επίπεδο. Το διάνυσμα δεν έχει θέση — έχει μόνο μέτρο και κατεύθυνση.
>
> Γι' αυτό επιτρέπεται να το μεταφέρεις παράλληλα όπου σε βολεύει, και αυτό είναι που κάνει δυνατή την πρόσθεση «άκρη με άκρη».

## Πρόσθεση: δύο εικόνες, ένας κανόνας

Γεωμετρικά, μεταφέρεις το δεύτερο διάνυσμα ώστε η αρχή του να πέσει στο πέρας του πρώτου. Το άθροισμα είναι το βέλος από την αρχή του πρώτου ως το πέρας του δεύτερου — ο **κανόνας του πολυγώνου**.

Ισοδύναμα, τα φέρνεις να ξεκινούν από το ίδιο σημείο και σχηματίζεις το παραλληλόγραμμο: το άθροισμα είναι η **διαγώνιός** του.

Με συντεταγμένες, όλα αυτά καταρρέουν σε κάτι πολύ πιο βαρετό — και πολύ πιο χρήσιμο:

$$
\vec{u} + \vec{v} = (u_1 + v_1, \ u_2 + v_2)
$$

Προσθέτεις κατά συνιστώσα. Το ίδιο και για τον πολλαπλασιασμό με αριθμό: $\lambda\vec{u} = (\lambda u_1, \lambda u_2)$, που τεντώνει ή συρρικνώνει το βέλος και το αντιστρέφει αν $\lambda < 0$.

## Εσωτερικό γινόμενο

Δύο διανύσματα δεν πολλαπλασιάζονται όπως δύο αριθμοί. Ο ένας τρόπος που έχει νόημα δίνει **αριθμό**, όχι διάνυσμα:

$$
\vec{u} \cdot \vec{v} = u_1 v_1 + u_2 v_2
$$

Και η βαθύτερη ταυτότητά του:

$$
\vec{u} \cdot \vec{v} = |\vec{u}| \, |\vec{v}| \, \sigma\upsilon\nu\theta
$$

όπου $\theta$ η γωνία των δύο. Ο ίδιος αριθμός, δύο εντελώς διαφορετικοί υπολογισμοί — και αυτό είναι που τον κάνει χρήσιμο: υπολογίζεις τον έναν τρόπο και διαβάζεις τον άλλον.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Το εσωτερικό γινόμενο και η γωνία*

> **Κλειδί**
>
> Από τη σχέση με το συνημίτονο προκύπτουν τρία κριτήρια, χωρίς καμία γωνία να μετρηθεί:
>
> | Εσωτερικό γινόμενο | Γωνία                                 |
> | ------------------ | ------------------------------------- |
> | $> 0$              | οξεία                                 |
> | $= 0$              | **ορθή** — τα διανύσματα είναι κάθετα |
> | $< 0$              | αμβλεία                               |
>
> Το μεσαίο είναι το πιο χρήσιμο εργαλείο του κεφαλαίου: **καθετότητα σημαίνει μηδενικό γινόμενο**, και αυτό ελέγχεται με δύο πολλαπλασιασμούς και μία πρόσθεση.

Για **παραλληλία** το κριτήριο είναι άλλο. Τα $\vec{u}, \vec{v}$ είναι παράλληλα όταν η ορίζουσά τους μηδενίζεται:

$$
\det(\vec{u}, \vec{v}) = u_1 v_2 - u_2 v_1 = 0
$$

Δηλαδή όταν το ένα είναι πολλαπλάσιο του άλλου — και εδώ ξαναβρίσκεις την ορίζουσα από τα συστήματα, με νέο νόημα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Δίνονται \$\vec{u} = (3, -1)\$ και \$\vec{v} = (2, 5)\$. Βρες το \$\vec{u} + \vec{v}\$, το \$|\vec{u}|\$ και το \$\vec{u} \cdot \vec{v}\$.

*Τα διανύσματα u = (3, −1) και v = (2, 5) σε τετραγωνισμένο χαρτί, από κοινή αρχή.*

1. **Άθροισμα**, κατά συνιστώσα:

   $\vec{u} + \vec{v} = (3 + 2, \ -1 + 5) = (5, 4)$
2. **Μέτρο** του $\vec{u}$:

   $|\vec{u}| = \sqrt{9 + 1} = \sqrt{10} \approx 3{,}16$
3. **Εσωτερικό γινόμενο:**

   $\vec{u} \cdot \vec{v} = 3 \cdot 2 + (-1) \cdot 5 = 6 - 5 = 1$
4. **Τι μας λέει το $1$.** Είναι θετικό, άρα η γωνία είναι **οξεία** — αλλά μόλις μόλις: πολύ κοντά στο μηδέν σε σχέση με τα μέτρα.

   Πράγματι $\sigma\upsilon\nu\theta = \frac{1}{\sqrt{10}\sqrt{29}} \approx 0{,}059$, δηλαδή $\theta \approx 86{,}6°$. Σχεδόν ορθή.

### Παράδειγμα 2: Για ποιο \$\lambda\$ τα \$\vec{u} = (\lambda, 3)\$ και \$\vec{v} = (4, -2)\$ είναι κάθετα;

1. **Κριτήριο καθετότητας:** εσωτερικό γινόμενο ίσο με μηδέν.
2. $\vec{u} \cdot \vec{v} = 4\lambda + 3 \cdot (-2) = 4\lambda - 6$
3. $4\lambda - 6 = 0 \implies \lambda = \frac{3}{2}$
4. **Επαλήθευση:** $\vec{u} = \left(\frac{3}{2}, 3\right)$ και $\vec{v} = (4, -2)$.

   $\frac{3}{2} \cdot 4 + 3 \cdot (-2) = 6 - 6 = 0$ ✓

   Πρόσεξε ότι το $\vec{u}$ έχει κατεύθυνση «πάνω δεξιά» και το $\vec{v}$ «κάτω δεξιά» — λογικό για κάθετα.

### Παράδειγμα 3: Είναι τα σημεία \$A(1, 2)\$, \$B(4, 3)\$, \$\Gamma(7, 4)\$ συνευθειακά;

1. **Μετατρέπω σε διανύσματα.** Το διάνυσμα από το $A$ στο $B$ έχει συντεταγμένες τη διαφορά:

   $\vec{AB} = (4 - 1, \ 3 - 2) = (3, 1)$
2. $\vec{A\Gamma} = (7 - 1, \ 4 - 2) = (6, 2)$
3. **Κριτήριο παραλληλίας**, με την ορίζουσα:

   $\det = 3 \cdot 2 - 1 \cdot 6 = 6 - 6 = 0$
4. Μηδέν, άρα τα δύο διανύσματα είναι παράλληλα. Επειδή όμως ξεκινούν από το **ίδιο σημείο** $A$, παράλληλα σημαίνει πάνω στην ίδια ευθεία.

   Τα τρία σημεία είναι **συνευθειακά**. Πράγματι $\vec{A\Gamma} = 2\vec{AB}$: το $\Gamma$ είναι δύο φορές πιο μακριά, στην ίδια κατεύθυνση.

### Παράδειγμα 4: Ένα πλοίο πάει \$30\$ km/h προς βορρά. Ρεύμα \$10\$ km/h το σπρώχνει ανατολικά. Ποια η πραγματική του ταχύτητα;

1. **Στήνω άξονες:** ανατολικά το $x$, βόρεια το $y$.

   Ταχύτητα πλοίου $\vec{v}_1 = (0, 30)$, ταχύτητα ρεύματος $\vec{v}_2 = (10, 0)$.
2. Η πραγματική ταχύτητα είναι το **άθροισμα**:

   $\vec{v} = (10, 30)$
3. **Μέτρο:**

   $|\vec{v}| = \sqrt{100 + 900} = \sqrt{1000} \approx 31{,}6$ km/h
4. **Κατεύθυνση:** $\varepsilon\varphi\,\theta = \frac{10}{30} = \frac{1}{3}$, άρα $\theta \approx 18{,}4°$ ανατολικά του βορρά.

   **Το σημαντικό:** η τελική ταχύτητα ($31{,}6$) δεν είναι το άθροισμα των μέτρων ($40$). Τα μέτρα δεν προστίθενται όταν οι κατευθύνσεις διαφέρουν — οι **συντεταγμένες** προστίθενται.

## Ερωτήσεις

1. Πόσο είναι το $\vec{u} \cdot \vec{v}$ για $\vec{u} = (3, -1)$ και $\vec{v} = (2, 5)$;
   - $1$
   - $11$
   - $(6, -5)$
   - $(5, 4)$
2. Πώς ελέγχεις αν δύο διανύσματα είναι κάθετα;
   - Αν το εσωτερικό γινόμενό τους είναι μηδέν
   - Αν η ορίζουσά τους είναι μηδέν
   - Αν έχουν ίσα μέτρα
   - Αν οι συντεταγμένες τους είναι αντίθετες
3. Πλοίο με ταχύτητα $30$ km/h βόρεια, ρεύμα $10$ km/h ανατολικά. Πόσο είναι το μέτρο της πραγματικής ταχύτητας;
   - $\approx 31{,}6$ km/h
   - $40$ km/h
   - $20$ km/h
   - $300$ km/h
4. Τα σημεία $A(1, 2)$, $B(4, 3)$, $\Gamma(7, 4)$ είναι συνευθειακά. Πώς το αποδεικνύεις;
   - Δείχνοντας ότι η ορίζουσα των $\vec{AB}$ και $\vec{A\Gamma}$ μηδενίζεται
   - Δείχνοντας ότι το εσωτερικό γινόμενο μηδενίζεται
   - Δείχνοντας ότι $|\vec{AB}| = |\vec{A\Gamma}|$
   - Μετρώντας τις γωνίες με μοιρογνωμόνιο
5. Δύο βέλη με ίδιο μήκος και ίδια φορά, σε διαφορετικά σημεία του επιπέδου:
   - Είναι το ίδιο διάνυσμα
   - Είναι διαφορετικά διανύσματα, γιατί έχουν άλλη θέση
   - Είναι αντίθετα διανύσματα
   - Είναι κάθετα
6. Πόσο είναι το $3 \cdot (2, -5)$;
   - $(6, -15)$
   - $(6, -5)$
   - $(5, -2)$
   - $-9$
7. Για δύο μη μηδενικά διανύσματα ισχύει $\vec{u} \cdot \vec{v} = 0$. Τι συμπεραίνεις;
   - Είναι κάθετα.
   - Είναι παράλληλα.
   - Είναι ίσα.
   - Τουλάχιστον ένα είναι μηδενικό.
8. Τα διανύσματα $(2, 6)$ και $(1, 3)$ είναι:
   - παράλληλα (συγγραμμικά)
   - κάθετα (ορθογώνια)
   - ίσα (το ίδιο διάνυσμα)
   - αντίθετα (με αντίθετη φορά)

## Ασκήσεις

1. Δίνονται $\vec{u} = (2, 3)$ και $\vec{v} = (4, -1)$. Πόσο είναι το $\vec{u} + \vec{v}$;
2. Το διάνυσμα $\vec{AB} = (5, 5)$ ξεκινά από το σημείο $A(-2, -1)$. Ποιες είναι οι συντεταγμένες του $B$, και πόσο απέχει το $B$ από την αρχή των αξόνων $O$;
3. Δίνονται $\vec{u} = (2, -3)$ και $\vec{v} = (4, 5)$. Πόσο είναι το $\vec{u} \cdot \vec{v}$;
   *Τα διανύσματα u = (2, −3) και v = (4, 5) από την αρχή των αξόνων.*
4. Δίνονται $\vec{u} = (\kappa, 2)$ και $\vec{v} = (1, -2)$.
   α) Για ποιες τιμές του $\kappa$ τα $\vec{u}$ και $\vec{v}$ σχηματίζουν αμβλεία γωνία;
   β) Για $\kappa = -6$, γράψε το $\vec{u}$ ως άθροισμα ενός διανύσματος παράλληλου στο $\vec{v}$ και ενός κάθετου στο $\vec{v}$.
5. Δίνονται τα σημεία $A(1, 1)$, $B(5, 3)$ και $\Gamma(\kappa, 7)$.
   α) Για ποια τιμή του $\kappa$ τα τρία σημεία δεν σχηματίζουν τρίγωνο;
   β) Για ποιες τιμές του $\kappa$ το τρίγωνο $AB\Gamma$ είναι ορθογώνιο;
6. Δύο ερωτήματα μεγίστου και ελαχίστου για πραγματικούς αριθμούς $x$ και $y$.
   α) Αν $x^2 + y^2 = 25$, ποια είναι η μεγαλύτερη τιμή του $3x + 4y$, και για ποια $x$ και $y$ την παίρνει;
   β) Αν $3x + 4y = 10$, ποια είναι η μικρότερη τιμή του $x^2 + y^2$, και για ποια $x$ και $y$ την παίρνει;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/math-or/vectors
