# Κωνικές τομές

> Κύκλος, παραβολή, έλλειψη, υπερβολή: ένας κώνος, τέσσερις τομές.

Μαθηματικά Προσανατολισμού, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/math-or/conic-sections

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί κύκλος, έλλειψη, παραβολή και υπερβολή προκύπτουν από τον ίδιο κώνο.
- Να γράφεις την εξίσωση κύκλου και να βρίσκεις κέντρο και ακτίνα συμπληρώνοντας τετράγωνα.
- Να αναγνωρίζεις έλλειψη και υπερβολή από την εξίσωσή τους και να εντοπίζεις τις εστίες.
- Να ερμηνεύεις την εκκεντρότητα ως μέτρο του πόσο απέχει το σχήμα από τον κύκλο.

## Ένας κώνος, τέσσερις τομές

Πάρε έναν διπλό κώνο και κόψ' τον με ένα επίπεδο. Η τομή που παίρνεις εξαρτάται μόνο από την **κλίση** του επιπέδου:

| Κλίση του επιπέδου             | Τομή         |
| ------------------------------ | ------------ |
| κάθετη στον άξονα              | **κύκλος**   |
| λοξή, κόβει μόνο τον έναν κώνο | **έλλειψη**  |
| παράλληλη σε μια γενέτειρα     | **παραβολή** |
| κόβει και τους δύο κώνους      | **υπερβολή** |

Τέσσερα σχήματα που μοιάζουν άσχετα — φακός, πέταλο, καμπύλη φυγής — είναι στην πραγματικότητα τέσσερις όψεις του ίδιου πράγματος. Γι' αυτό λέγονται **κωνικές τομές**, και γι' αυτό οι εξισώσεις τους μοιάζουν τόσο.

## Ο κύκλος

Ο κύκλος με κέντρο $K(x_0, y_0)$ και ακτίνα $R$ είναι το σύνολο των σημείων που **απέχουν $R$ από το $K$**. Γράφοντας την απόσταση:

$$
(x - x_0)^2 + (y - y_0)^2 = R^2
$$

Αν αναπτύξεις τα τετράγωνα, παίρνεις τη γενική μορφή $x^2 + y^2 + Ax + By + \Gamma = 0$. Η αντίστροφη διαδρομή — από τη γενική στην κανονική — γίνεται με **συμπλήρωση τετραγώνων**, και είναι η πιο συχνή άσκηση του κεφαλαίου.

> **Πρόσεχε**
>
> Δεν δίνει κάθε εξίσωση αυτής της μορφής κύκλο. Μετά τη συμπλήρωση τετραγώνων, το δεξί μέλος πρέπει να είναι **γνησίως θετικό**.
>
> Αν βγει μηδέν, το σύνολο λύσεων είναι ένα μόνο σημείο. Αν βγει αρνητικό, είναι το **κενό** σύνολο: κανένα σημείο δεν ικανοποιεί την εξίσωση, γιατί άθροισμα τετραγώνων δεν γίνεται αρνητικό.

## Έλλειψη και υπερβολή

Και οι δύο ορίζονται με αποστάσεις από **δύο εστίες** $E_1, E_2$:

- **Έλλειψη:** τα σημεία όπου το **άθροισμα** των αποστάσεων είναι σταθερό.
- **Υπερβολή:** τα σημεία όπου η **διαφορά** των αποστάσεων είναι σταθερή.

Μία λέξη αλλάζει, και μαζί της αλλάζει τα πάντα: στη μία περίπτωση η καμπύλη κλείνει, στην άλλη φεύγει στο άπειρο.

Έλλειψη:

$$
\frac{x^2}{\alpha^2} + \frac{y^2}{\beta^2} = 1
$$

Υπερβολή:

$$
\frac{x^2}{\alpha^2} - \frac{y^2}{\beta^2} = 1
$$

Και στις εξισώσεις η διαφορά είναι επίσης μία: ένα **πρόσημο**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ένα πρόσημο, δύο σχήματα*

## Εκκεντρότητα

Η **εκκεντρότητα** $e = \frac{c}{\alpha}$ μετράει πόσο απέχει το σχήμα από τον κύκλο:

- $e = 0$: κύκλος. Οι δύο εστίες έχουν πέσει η μία πάνω στην άλλη, στο κέντρο.
- $0 < e < 1$: έλλειψη. Όσο μεγαλώνει, τόσο πιο «πεπλατυσμένη».
- $e = 1$: παραβολή.
- $e > 1$: υπερβολή.

> **Κλειδί**
>
> Η σχέση ανάμεσα σε $\alpha$, $\beta$, $c$ διαφέρει κατά ένα πρόσημο, ακριβώς όπως και η εξίσωση:
>
> **έλλειψη** $\beta^2 = \alpha^2 - c^2$ · **υπερβολή** $\beta^2 = c^2 - \alpha^2$
>
> Στην **έλλειψη** οι εστίες είναι **μέσα** στην καμπύλη, άρα $c < \alpha$ και $e < 1$. Στην **υπερβολή** είναι **έξω** από τους κλάδους, άρα $c > \alpha$ και $e > 1$.

## Πού τις συναντάς

Οι κωνικές δεν είναι σχολική άσκηση. Ο Κέπλερ ανακάλυψε ότι οι πλανήτες κινούνται σε **ελλείψεις** με τον Ήλιο στη μία εστία — η Γη με $e \approx 0{,}017$, σχεδόν κύκλο, ο κομήτης του Χάλεϊ με $e \approx 0{,}97$.

Το παραβολικό κάτοπτρο συγκεντρώνει κάθε παράλληλη ακτίνα σε **μία** εστία: έτσι δουλεύουν τα δορυφορικά πιάτα και τα τηλεσκόπια. Και η ελλειπτική αίθουσα ψιθύρων, όπου ο ήχος από τη μία εστία φτάνει καθαρός στην άλλη, είναι η ίδια ιδιότητα σε άλλη κωνική.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες κέντρο και ακτίνα του κύκλου \$x^2 + y^2 - 6x + 4y - 3 = 0\$

1. **Ομαδοποιώ** τους όρους κάθε μεταβλητής:

   $(x^2 - 6x) + (y^2 + 4y) = 3$
2. **Συμπληρώνω τετράγωνα.** Για το $x$: το μισό του $-6$ είναι $-3$, στο τετράγωνο $9$. Για το $y$: το μισό του $4$ είναι $2$, στο τετράγωνο $4$.

   Ό,τι προσθέτω αριστερά, το προσθέτω και δεξιά:

   $(x^2 - 6x + 9) + (y^2 + 4y + 4) = 3 + 9 + 4$
3. $(x - 3)^2 + (y + 2)^2 = 16$
4. Κέντρο $K(3, -2)$ και ακτίνα $R = 4$.

   **Πρόσεξε τα πρόσημα.** Το $(y + 2)^2$ γράφεται $(y - (-2))^2$, άρα η τεταγμένη του κέντρου είναι $-2$ και όχι $+2$. Είναι το πιο συχνό λάθος εδώ.

### Παράδειγμα 2: Βρες τις εστίες και την εκκεντρότητα της \$\frac{x^2}{25} + \frac{y^2}{9} = 1\$

1. Θετικό πρόσημο ανάμεσα, άρα **έλλειψη**. Οι παρονομαστές δίνουν $\alpha^2 = 25$ και $\beta^2 = 9$, δηλαδή $\alpha = 5$, $\beta = 3$.

   Ο μεγαλύτερος παρονομαστής είναι κάτω από το $x^2$, άρα ο μεγάλος άξονας είναι οριζόντιος.
2. $c^2 = \alpha^2 - \beta^2 = 25 - 9 = 16 \implies c = 4$
3. Εστίες: $E_1(-4, 0)$ και $E_2(4, 0)$, πάνω στον μεγάλο άξονα.
4. $e = \frac{c}{\alpha} = \frac{4}{5} = 0{,}8$

   **Τι σημαίνει το $0{,}8$.** Είναι αρκετά κοντά στο $1$, άρα η έλλειψη είναι σαφώς πεπλατυσμένη — όχι σχεδόν κύκλος. Πράγματι το πλάτος της είναι $10$ και το ύψος της $6$.

### Παράδειγμα 3: Βρες τις ασύμπτωτες της \$\frac{x^2}{16} - \frac{y^2}{9} = 1\$

1. Αρνητικό πρόσημο, άρα **υπερβολή** με $\alpha = 4$ και $\beta = 3$.
2. Οι ασύμπτωτες μιας τέτοιας υπερβολής είναι οι ευθείες

   $y = \pm\frac{\beta}{\alpha}x = \pm\frac{3}{4}x$
3. **Από πού βγαίνουν.** Για πολύ μεγάλα $x$, το $1$ στο δεξί μέλος γίνεται αμελητέο μπροστά στους άλλους όρους, οπότε η εξίσωση πλησιάζει την

   $\frac{x^2}{16} - \frac{y^2}{9} = 0 \implies \frac{y^2}{x^2} = \frac{9}{16} \implies y = \pm\frac{3}{4}x$
4. **Και οι εστίες:** $c^2 = \alpha^2 + \beta^2 = 16 + 9 = 25$, άρα $c = 5$ και $e = \frac{5}{4} = 1{,}25 > 1$ ✓

   Πρόσεξε το **άθροισμα** εδώ, εκεί που η έλλειψη είχε διαφορά. Ένα $5$ από ένα $3{-}4{-}5$ τρίγωνο εμφανίζεται και στις δύο περιπτώσεις, αλλά για διαφορετικό λόγο.

### Παράδειγμα 4: Η εξίσωση \$x^2 + y^2 - 2x + 6y + 15 = 0\$ παριστάνει κύκλο;

1. **Συμπληρώνω τετράγωνα, όπως πάντα.**

   $(x^2 - 2x + 1) + (y^2 + 6y + 9) = -15 + 1 + 9$
2. $(x - 1)^2 + (y + 3)^2 = -5$
3. Το δεξί μέλος είναι **αρνητικό**. Το αριστερό είναι άθροισμα δύο τετραγώνων, άρα πάντα $\geq 0$.
4. Δεν υπάρχει κανένα σημείο που να την ικανοποιεί: η εξίσωση παριστάνει το **κενό σύνολο**.

   **Γιατί αξίζει ο έλεγχος.** Χωρίς αυτόν θα έγραφες «ακτίνα $R = \sqrt{-5}$» και θα προχωρούσες. Το πρόσημο του δεξιού μέλους είναι η τελευταία, υποχρεωτική ερώτηση κάθε τέτοιας άσκησης.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο είναι το κέντρο του κύκλου $(x - 3)^2 + (y + 2)^2 = 16$;
   - $(3, -2)$
   - $(3, 2)$
   - $(-3, 2)$
   - $(3, -2)$ με ακτίνα $16$
2. Μετά από συμπλήρωση τετραγώνων βρίσκεις $(x-1)^2 + (y+3)^2 = -5$. Τι παριστάνει;
   - Το κενό σύνολο — κανένα σημείο
   - Κύκλο με κέντρο $(1, -3)$ και ακτίνα $\sqrt{5}$
   - Ένα μόνο σημείο, το $(1, -3)$
   - Έλλειψη με κέντρο $(1, -3)$
3. Πού βρίσκονται οι εστίες της $\frac{x^2}{25} + \frac{y^2}{9} = 1$;
   - $(\pm 4, 0)$
   - $(\pm 5, 0)$
   - $(0, \pm 4)$
   - $(\pm \sqrt{34}, 0)$
4. Τι σημαίνει εκκεντρότητα $e = 0$;
   - Ότι το σχήμα είναι κύκλος
   - Ότι το σχήμα είναι παραβολή
   - Ότι δεν υπάρχουν εστίες
   - Ότι το σχήμα είναι πολύ πεπλατυσμένη έλλειψη
5. Ποια είναι η διαφορά στον ορισμό έλλειψης και υπερβολής;
   - Στην έλλειψη σταθερό είναι το **άθροισμα** των αποστάσεων από τις εστίες, στην υπερβολή η **διαφορά**
   - Η έλλειψη έχει δύο εστίες, ενώ η υπερβολή μόνο μία, απέναντι από την κορυφή της
   - Η έλλειψη ορίζεται με αποστάσεις από τις εστίες, η υπερβολή με γωνίες ως προς τον άξονα
   - Καμία — ο ορισμός είναι ίδιος και διαφέρουν μόνο στο πρόσημο της εξίσωσης
6. Ποια είναι η εξίσωση του κύκλου με κέντρο την αρχή των αξόνων και ακτίνα $6$;
   - $x^2 + y^2 = 36$
   - $x^2 + y^2 = 6$
   - $x + y = 6$
   - $(x - 6)^2 + (y - 6)^2 = 0$
7. Για κάθε έλλειψη, η εκκεντρότητα $e$ ικανοποιεί:
   - $0 < e < 1$
   - $e > 1$
   - $e = 1$
   - $e = 0$
8. Τι παριστάνει η εξίσωση $\frac{x^2}{16} - \frac{y^2}{9} = 1$;
   - Υπερβολή
   - Έλλειψη
   - Κύκλο
   - Δύο ευθείες

## Ασκήσεις

1. Πόσο είναι η ακτίνα του κύκλου $x^2 + y^2 = 49$;
2. Ένας κύκλος έχει κέντρο $K(2, -1)$ και περνάει από το σημείο $A(5, 3)$. Γράψε την εξίσωσή του.
3. Για την έλλειψη $\frac{x^2}{25} + \frac{y^2}{16} = 1$, πόσο απέχει κάθε εστία από το κέντρο;
4. Μια έλλειψη έχει κέντρο την αρχή των αξόνων, εστίες πάνω στον άξονα $x'x$ και εκκεντρότητα $\frac{12}{13}$, και περνάει από το σημείο $M\left(12, \frac{25}{13}\right)$. Ποια είναι η εξίσωσή της;
5. Μια υπερβολή έχει εστίες $E_1(-10, 0)$, $E_2(10, 0)$ και ασύμπτωτες $y = \pm\frac{4}{3}x$.
   α) Ποια είναι η εξίσωσή της;
   β) Πόση είναι η εκκεντρότητά της;
   γ) Υπάρχει υπερβολή με τις ίδιες ασύμπτωτες, εστίες πάνω στον άξονα $x'x$ και εκκεντρότητα $2$;
6. Δίνεται η έλλειψη $\frac{x^2}{25} + \frac{y^2}{9} = 1$, με εστίες $E_1(-4, 0)$ και $E_2(4, 0)$. Για ένα σημείο $M(x, y)$ της έλλειψης γράφεις $r_1 = ME_1$ και $r_2 = ME_2$.
   α) Δείξε ότι $r_1 - r_2 = \frac{8x}{5}$.
   β) Πόσο κοντά και πόσο μακριά από την εστία $E_2$ μπορεί να βρεθεί σημείο της έλλειψης;
   γ) Ποια είναι η μεγαλύτερη και ποια η μικρότερη τιμή του γινομένου $r_1 r_2$, και σε ποια σημεία;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/math-or/conic-sections
