# VII. Ετοιμασίες για ξεχειμώνιασμα

> Το απαρέμφατο ενεστώτα, τα φωνηεντόληκτα της γ΄ κλίσης και το possum.

Λατινικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/winter-quarters

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο VII, για τις ετοιμασίες του Καίσαρα για ξεχειμώνιασμα στη Γαλατία.
- Να σχηματίζεις το απαρέμφατο του ενεργητικού ενεστώτα της α΄ και β΄ συζυγίας και του sum, και να κλίνεις το possum στον ενεστώτα και τον παρατατικό.
- Να ξεχωρίζεις το τελικό από το ειδικό απαρέμφατο και να βάζεις το υποκείμενό τους στη σωστή πτώση.
- Να κλίνεις τα φωνηεντόληκτα αρσενικά και θηλυκά της γ΄ κλίσης και το ελλειπτικό vis.

## Το πλαίσιο

Ο **Γάιος Ιούλιος Καίσαρ** (100–44 π.Χ.) πολέμησε στη **Γαλατία** (περίπου η
σημερινή Γαλλία και το Βέλγιο) από το 58 ως το 52 π.Χ. και περιέγραψε ο ίδιος
τις επιχειρήσεις του στο *De bello Gallico* (Ο Γαλατικός πόλεμος), με λιτότητα,
συντομία και καθαρότητα. Είναι τα στρατιωτικά απομνημονεύματα που γνώρισες στην
εισαγωγή. Γράφει για τον εαυτό του σε **γ΄ πρόσωπο** («Caesar … conlocat»), σαν
να ήταν ένας αμερόληπτος αφηγητής.

Τον χειμώνα ο ρωμαϊκός στρατός σταματούσε τις επιχειρήσεις και έμενε σε
**χειμερινά στρατόπεδα** (hiberna). Το μεγάλο πρόβλημα ήταν η **τροφοδοσία**,
γι' αυτό οι λεγεώνες μοιράζονταν σε πολλά στρατόπεδα. Στο κείμενο ο Καίσαρας
μοιράζει τις λεγεώνες του σε χώρες γαλατικών φύλων, στους **Νερβίους** και
στους **Βέλγους**, και προειδοποιεί για επιθέσεις.

## Το κείμενο

Με έντονα γράμματα τα απαρέμφατα:

> Caesar propter frumenti inopiam legiōnes in hibernis multis conlocat. Ex
> quibus quattuor in Nerviis **hiemāre** iubet et tribus imperat in Belgis
> **remanēre**. Legātos omnes frumentum in castra **importāre** iubet. Milites
> his verbis admonet: «Hostes **adventāre** audio; speculatōres nostri eos prope
> **esse** nuntiant. Vim hostium **cavēre** debētis; hostes enim de collibus
> **advolāre** solent et caedem militum **perpetrāre** possunt».
>
> Μάθημα VII, *Lectio septima*

## Η μετάφραση

| Λατινικά                                                              | Μετάφραση                                                                                         |
| --------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Caesar propter frumenti inopiam legiōnes in hibernis multis conlocat. | Ο Καίσαρας, εξαιτίας της έλλειψης σιταριού, εγκαθιστά τις λεγεώνες σε πολλά χειμερινά στρατόπεδα. |
| Ex quibus quattuor in Nerviis hiemāre iubet                           | Από αυτές διατάζει τέσσερις να ξεχειμωνιάσουν στη χώρα των Νερβίων                                |
| et tribus imperat in Belgis remanēre.                                 | και διατάζει τρεις να μείνουν στη χώρα των Βέλγων.                                                |
| Legātos omnes frumentum in castra importāre iubet.                    | Διατάζει όλους τους διοικητές των λεγεώνων να μεταφέρουν σιτάρι μέσα στο στρατόπεδο.              |
| Milites his verbis admonet:                                           | Συμβουλεύει τους στρατιώτες με αυτά τα λόγια:                                                     |
| «Hostes adventāre audio;                                              | «Πληροφορούμαι ότι οι εχθροί πλησιάζουν·                                                          |
| speculatōres nostri eos prope esse nuntiant.                          | οι ανιχνευτές μας αναφέρουν ότι αυτοί είναι κοντά.                                                |
| Vim hostium cavēre debētis;                                           | Πρέπει να φυλάγεστε από τη βία των εχθρών·                                                        |
| hostes enim de collibus advolāre solent                               | γιατί οι εχθροί συνηθίζουν να εφορμούν από τους λόφους                                            |
| et caedem militum perpetrāre possunt».                                | και μπορούν να κατασφάξουν τους στρατιώτες.»                                                      |

**Ex quibus**: η αναφορική στην αρχή περιόδου ισοδυναμεί με δεικτική, ex quibus =
ex eis, «από αυτές». **In Nerviis**, **in Belgis**: τα ονόματα των λαών
σημαίνουν και τη χώρα τους. Το **caedem perpetrare** κατά λέξη είναι «διαπράττω
σφαγή», δηλαδή «κατασφάζω».

## Λεξιλόγιο

| Λέξη           | Τύποι                    | Σημασία                       |
| -------------- | ------------------------ | ----------------------------- |
| Caesar         | -aris                    | ο Καίσαρας                    |
| propter        | πρόθ. + αιτ.             | εξαιτίας                      |
| frumentum      | -i (ουδ.)                | σιτάρι, δημητριακά            |
| inopia         | -ae                      | έλλειψη                       |
| legio          | -ōnis (θηλ.)             | λεγεώνα                       |
| hiberna        | -ōrum (ουδ., μόνο πληθ.) | χειμερινό στρατόπεδο          |
| conloco        | 1                        | εγκαθιστώ                     |
| ex             | πρόθ. + αφαιρ.           | από                           |
| quattuor       | άκλιτο                   | τέσσερις                      |
| Nervii         | -ōrum                    | οι Νέρβιοι, η χώρα τους       |
| hiemo          | 1                        | ξεχειμωνιάζω                  |
| iubeo          | 2 (+ αιτ. + απαρ.)       | διατάζω                       |
| tres, tria     | (δοτ. tribus)            | τρεις, τρία                   |
| impero         | 1 (+ δοτ. + απαρ.)       | διατάζω                       |
| Belgae         | -ārum                    | οι Βέλγοι, η χώρα τους        |
| remaneo        | 2                        | παραμένω                      |
| legātus        | -i                       | διοικητής λεγεώνας            |
| castra         | -ōrum (ουδ., μόνο πληθ.) | στρατόπεδο                    |
| importo        | 1                        | φέρνω μέσα, μεταφέρω          |
| miles          | -itis (αρσ.)             | στρατιώτης                    |
| hic, haec, hoc | δεικτ. αντων.            | αυτός (εδώ his: αφαιρ. πληθ.) |
| verbum         | -i (ουδ.)                | λέξη, λόγος                   |
| admoneo        | 2                        | συμβουλεύω, προειδοποιώ       |
| hostis         | -is (αρσ.)               | εχθρός                        |
| advento        | 1                        | πλησιάζω                      |
| audio          | 4 (+ ειδ. απαρ.)         | ακούω, πληροφορούμαι          |
| speculātor     | -ōris (αρσ.)             | ανιχνευτής                    |
| prope          | επίρρ.                   | κοντά                         |
| nuntio         | 1 (+ ειδ. απαρ.)         | αναγγέλλω                     |
| vis            | αιτ. vim (θηλ.)          | δύναμη, βία                   |
| caveo          | 2                        | φυλάγομαι από                 |
| debeo          | 2 (+ τελ. απαρ.)         | οφείλω, πρέπει                |
| de             | πρόθ. + αφαιρ.           | από                           |
| collis         | -is (αρσ.)               | λόφος                         |
| soleo          | 2 (+ τελ. απαρ.)         | συνηθίζω                      |
| advolo         | 1                        | εφορμώ                        |
| caedes         | -is (θηλ.)               | σφαγή                         |
| perpetro       | 1                        | διαπράττω                     |
| possum         | (+ τελ. απαρ.)           | μπορώ                         |

**Λέξεις που ζουν ακόμα.** *Castra*: «κάστρο». *Hiems* (χειμώνας), από όπου το
*hiemo* και το *hiberna*, είναι συγγενικό με το χιόνι και τον χειμώνα. Το
*quattuor* μοιάζει με το τέτταρες, το *collis* με τον κολωνό. Το *audio* είναι
συγγενικό με το auris (αυτί) και το ελληνικό οὖς. Το *vis* είναι το
ελληνικό ἴς (< Fίς), δύναμη. Το *verbum* συγγενεύει με το ῥῆμα.

## Γραμματική

### Το απαρέμφατο του ενεργητικού ενεστώτα

Λήγει σε **-re**, που μπαίνει πάνω στο ενεστωτικό θέμα:

| Συζυγία | Θέμα  | Απαρέμφατο | Από το κείμενο                                      |
| ------- | ----- | ---------- | --------------------------------------------------- |
| α΄      | amā-  | **amāre**  | hiemāre, importāre, adventāre, advolāre, perpetrāre |
| β΄      | delē- | **delēre** | remanēre, cavēre                                    |
| sum     | es-   | **esse**   | esse                                                |

Το **esse** κράτησε την αρχική κατάληξη των απαρεμφάτων, **-se**. Στα άλλα ρήματα
το s βρέθηκε ανάμεσα σε φωνήεντα και έγινε r: \*ama-se > amāre. Είναι ο
**ρωτακισμός** που είδες στο eram.

Το μακρό της παραλήγουσας δείχνει και τον τόνο: amáre, delére. Η γ΄ συζυγία,
που θα δεις στο μάθημα IX, έχει **βραχύ** e (legĕre, λέγεται légere): αυτό είναι
που τη χωρίζει από τη β΄.

### Το possum

Είναι σύνθετο του **sum** με το pot- (ικανός). Μπροστά από **s** γίνεται
**pos-**, μπροστά από **φωνήεν** μένει **pot-**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: possum: ενεστώτας και παρατατικός*

Το απαρέμφατο του possum είναι **posse**.

### Τα φωνηεντόληκτα της γ΄ κλίσης (αρσενικά και θηλυκά)

Έχουν χαρακτήρα **-i-** (ή -e-) και είναι **ισοσύλλαβα**: η γενική έχει όσες
συλλαβές έχει η ονομαστική (au-ris, au-ris). Διαφέρουν από τα συμφωνόληκτα
στην **ονομαστική ενικού** (**-is** ή -es) και στη **γενική πληθυντικού**
(**-ium**).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φωνηεντόληκτα: auris (θηλ., αυτί) και collis (αρσ., λόφος)*

Όμοια το **hostis** (εχθρός). Το **caedes, -is** διαφέρει μόνο στην ονομαστική
και την κλητική ενικού (caedes). Μερικά έχουν **-im, -i** στην αιτιατική και την
αφαιρετική ενικού (πρβ. πόλιν): turris (πύργος) → turrim, turri· Neapolis →
Neapolim, Neapoli (το Neapoli του μαθήματος V).

### Το vis

Το **vis** (δύναμη, βία) είναι **ελλειπτικό**: στον ενικό έχει μόνο ονομαστική,
αιτιατική και αφαιρετική.

| Πτώση      | Ενικός | Πληθυντικός |
| ---------- | ------ | ----------- |
| Ονομαστική | vis    | vires       |
| Γενική     | —      | virium      |
| Δοτική     | —      | viribus     |
| Αιτιατική  | vim    | vires       |
| Κλητική    | —      | vires       |
| Αφαιρετική | vi     | viribus     |

Το vires βγαίνει από \*vises, με ρωτακισμό. Στον πληθυντικό σημαίνει συνήθως
«δυνάμεις» (σωματικές ή στρατιωτικές).

## Συντακτικό

### Τελικό και ειδικό απαρέμφατο

Το απαρέμφατο, όταν είναι **αντικείμενο** ρήματος, είναι δύο ειδών:

|              | Ειδικό                                               | Τελικό                                                                                                              |
| ------------ | ---------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Μετά από     | ρήματα λεκτικά, δοξαστικά, αισθητικά, ψυχικού πάθους | ρήματα εφετικά (διαταγής, θέλησης), δυνητικά, συνήθειας, έναρξης και λήξης                                          |
| Στο κείμενο  | **audio** adventare, **nuntiant** esse               | **iubet** hiemare, importare· **imperat** remanere· **debetis** cavere· **solent** advolare· **possunt** perpetrare |
| Μεταφράζεται | με «ότι»                                             | με «να»                                                                                                             |
| Χρόνος       | κάθε χρόνου                                          | **πάντα ενεστώτας**                                                                                                 |

Στα ελληνικά πολλά από αυτά τα ρήματα θέλουν ειδική πρόταση ή κατηγορηματική
μετοχή (ἀκούω τοὺς πολεμίους προσιόντας). Η λατινική δεν έχει ειδική πρόταση
με ὅτι και χρησιμοποιεί λίγο την κατηγορηματική μετοχή, γι' αυτό βάζει
**απαρέμφατο**.

### Το υποκείμενο του απαρεμφάτου

- **Ειδικό απαρέμφατο**: το υποκείμενο είναι **κανονικά σε αιτιατική** και **δεν
  παραλείπεται**, ακόμη και όταν είναι ίδιο με του ρήματος: puto **me** errare
  (νομίζω ότι κάνω λάθος), puto **te** errare (νομίζω ότι κάνεις λάθος).
- **Τελικό απαρέμφατο**: αν το υποκείμενο είναι **άλλο** από του ρήματος
  (**ετεροπροσωπία**), μπαίνει σε **αιτιατική**· αν είναι **το ίδιο**
  (**ταυτοπροσωπία**), **εννοείται** σε ονομαστική.

> **Κλειδί**
>
> Στο κείμενο βλέπεις όλες τις περιπτώσεις:
>
> - **Hostes** adventare audio: ειδικό, υποκείμενο σε **αιτιατική** (hostes,
>   αιτιατική πληθυντικού)
> - **eos** prope esse nuntiant: ειδικό, υποκείμενο σε αιτιατική
> - **Legātos** frumentum importare iubet: τελικό, **ετεροπροσωπία**, υποκείμενο
>   σε αιτιατική
> - Vim hostium cavere **debētis**: τελικό, **ταυτοπροσωπία**· υποκείμενο του
>   cavere εννοείται το vos, όπως του debetis
> - **tribus** imperat remanere: με το impero το πρόσωπο που διατάζεται είναι
>   **δοτική**, αντικείμενο του ρήματος· το υποκείμενο του απαρεμφάτου δεν
>   δηλώνεται, γιατί είναι το ίδιο με αυτή τη δοτική

### Οι άλλοι όροι

| Φράση                              | Ανάλυση                                                                    |
| ---------------------------------- | -------------------------------------------------------------------------- |
| propter inopiam                    | εμπρόθετος της αιτίας (αναγκαστικό αίτιο)                                  |
| frumenti                           | γενική αντικειμενική στο inopiam (λείπει το σιτάρι)                        |
| legiōnes                           | αντικείμενο του conlocat                                                   |
| in hibernis, in Nerviis, in Belgis | εμπρόθετοι της στάσης σε τόπο                                              |
| Ex quibus                          | εμπρόθετος διαιρετικός στο quattuor (ex quibus = ex eis)                   |
| quattuor                           | υποκείμενο του hiemare, σε αιτιατική (άκλιτο)                              |
| in castra                          | εμπρόθετος της κίνησης σε τόπο                                             |
| Milites                            | αντικείμενο του admonet                                                    |
| his verbis                         | αφαιρετική του μέσου στο admonet                                           |
| speculatōres                       | υποκείμενο του nuntiant                                                    |
| prope                              | επίρρημα του τόπου                                                         |
| Vim                                | αντικείμενο του cavere· hostium γενική υποκειμενική (οι εχθροί ασκούν βία) |
| de collibus                        | εμπρόθετος της κίνησης από τόπο                                            |
| caedem                             | αντικείμενο του perpetrare· militum γενική αντικειμενική                   |

Πρόσεξε τη διαφορά **in castra** / **in hibernis**: in + **αιτιατική** = κίνηση
προς τα μέσα (φέρνουν σιτάρι **μέσα στο** στρατόπεδο)· in + **αφαιρετική** =
στάση (βρίσκονται **στα** στρατόπεδα).

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Συμπλήρωσε το σωστό απαρέμφατο ενεστώτα: α. Gloriae \_\_\_ debet poēta (studeo). β. Amīcum \_\_\_ poterāmus (admoneo). γ. Socii \_\_\_ possunt (navigo). δ. Speculatōres prope \_\_\_ possunt (sum).

1. **α.** studeo, β΄ συζυγία: **studēre**.
2. **β.** admoneo, β΄: **admonēre**.
3. **γ.** navigo, α΄: **navigāre**.
4. **δ.** Το απαρέμφατο του sum: **esse**, τελικό απαρέμφατο στο possunt, με
   ταυτοπροσωπία: «μπορούν να είναι κοντά».

### Παράδειγμα 2: Συμπλήρωσε το υποκείμενο του απαρεμφάτου στη σωστή πτώση: α. Speculātor nuntiat \_\_\_ castra oppugnāre (hostes). β. Puto \_\_\_ Rōmam desiderāre (poēta). γ. \_\_\_ amīcum esse putas (ego).

1. **α.** nuntio + ειδικό απαρέμφατο· το υποκείμενο σε αιτιατική: **hostes** (η
   αιτιατική πληθυντικού είναι ίδια με την ονομαστική).
2. **β.** puto + ειδικό· υποκείμενο σε αιτιατική: **poētam**.
3. **γ.** Το υποκείμενο του esse είναι εγώ, άλλο από το υποκείμενο του putas
   (εσύ)· στο ειδικό απαρέμφατο μπαίνει πάντα σε αιτιατική: **Me** amīcum esse
   putas. Το amīcum, κατηγορούμενο, συμφωνεί με το me.

> **Πρόσεχε**
>
> - Το **hostes** είναι και ονομαστική και αιτιατική πληθυντικού. Στο «Hostes
>   adventare audio» είναι **αιτιατική**, υποκείμενο του απαρεμφάτου· στο «hostes
>   enim … solent» είναι **ονομαστική**, υποκείμενο του solent.
> - Το **iubeo** θέλει **αιτιατική** (Legātos … iubet), το **impero** θέλει
>   **δοτική** (tribus imperat). Και τα δύο σημαίνουν «διατάζω».
> - Το τελικό απαρέμφατο είναι **πάντα ενεστώτας**. Στη μετάφραση όμως το «να
>   ξεχειμωνιάσουν» είναι συχνά πιο φυσικό από το «να ξεχειμωνιάζουν».
> - Το **castra** και το **hiberna** είναι πληθυντικοί με σημασία ενικού: ένα
>   στρατόπεδο.

> **Θυμήσου**
>
> - Απαρέμφατο ενεστώτα: **-āre** (α΄), **-ēre** (β΄), **esse** (sum), **posse**
>   (possum).
> - possum: **possum, potes, potest, possumus, potestis, possunt**· παρατατικός
>   **poteram…**
> - **Ειδικό** (audio, nuntio, puto): «ότι», υποκείμενο σε αιτιατική.
>   **Τελικό** (iubeo, impero, debeo, soleo, possum): «να», πάντα ενεστώτας·
>   ταυτοπροσωπία: εννοείται· ετεροπροσωπία: αιτιατική.
> - Φωνηεντόληκτα: **-is, -is, -i, -em, -is, -e · -es, -ium, -ibus, -es, -es,
>   -ibus**· vis: vim, vi, vires, virium.

## Ερωτήσεις

1. Σε ποια συζυγία ανήκει το απαρέμφατο cavēre;
   - Στην α΄
   - Στη β΄
   - Στη γ΄
   - Είναι ανώμαλο
2. Γιατί το απαρέμφατο του sum είναι esse και όχι «ere»;
   - Γιατί κράτησε την αρχική κατάληξη -se
   - Γιατί το sum είναι α΄ συζυγίας
   - Γιατί το -re είναι μόνο για τη β΄ συζυγία
   - Γιατί έγινε ρωτακισμός
3. Ποιο είναι το γ΄ ενικό του ενεστώτα του possum;
   - posest
   - possit
   - potsunt
   - potest
4. «Hostes adventāre audio.» Τι είδους απαρέμφατο είναι το adventāre;
   - Τελικό, γιατί είναι ενεστώτας
   - Ειδικό, από το audio
   - Τελικό, από το audio
   - Υποκείμενο του audio
5. «Legātos omnes frumentum in castra importāre iubet.» Τι είναι το legātos;
   - Υποκείμενο του importāre
   - Αντικείμενο του importāre
   - Υποκείμενο του iubet
   - Γενική κτητική στο frumentum
6. «Tribus imperat in Belgis remanēre.» Γιατί το tribus είναι σε δοτική;
   - Είναι υποκείμενο του remanēre
   - Είναι αφαιρετική του τόπου
   - Το impero θέλει το πρόσωπο σε δοτική
   - Το remanēre θέλει δοτική
7. Ποια είναι η γενική πληθυντικού του collis;
   - collum
   - collis
   - collium
   - collibus
8. «Vim hostium cavēre debētis.» Ποιο είναι το υποκείμενο του cavēre;
   - Το vim, σε αιτιατική
   - Το hostium
   - Ένα εννοούμενο eos, σε αιτιατική
   - Το εννοούμενο vos, όπως του debētis

## Ασκήσεις

1. Γράψε το απαρέμφατο ενεστώτα των ρημάτων conloco, remaneo, possum και sum.
2. Βάλε το possunt στο ίδιο πρόσωπο του παρατατικού, και ύστερα στο β΄ ενικό του ενεστώτα και του παρατατικού.
3. Το hostis και το vis.
   α) Γράψε την αιτιατική και την αφαιρετική ενικού του hostis.
   β) Γράψε την αιτιατική και την αφαιρετική ενικού του vis.
   γ) Γράψε τη γενική πληθυντικού του vis.
   δ) Τι είναι συντακτικά το de collibus;
4. Το απαρέμφατο στο κείμενο VII.
   α) Τι είδους απαρέμφατο είναι το esse στο «eos prope esse nuntiant»;
   β) Ποιο είναι το υποκείμενο του hiemāre;
   γ) Γράψε με iubeo: «Caesar tribus imperat in Belgis remanēre».
   δ) Μετάφρασε: «Οι στρατιώτες πρέπει να φυλάγονται από τους εχθρούς».

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/winter-quarters
