# XIV. Ένα φοβερό όνειρο

> Η ε΄ κλίση, το idem, η γενική και αφαιρετική της ιδιότητας και ο αντίστροφος cum.

Λατινικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/terrible-dream

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις το κείμενο XIV, για το όνειρο του Κάσσιου από την Πάρμα.
- Να κλίνεις τα ουσιαστικά της ε΄ κλίσης (dies, res, species) και την αντωνυμία idem, eadem, idem, και να ξεχωρίζεις το idem από το ipse.
- Να κλίνεις τα ρήματα σε -io που ακολουθούν το capio, στον ενεστώτα, στον παρατατικό, στον μέλλοντα και στο απαρέμφατο.
- Να αναγνωρίζεις τη γενική και την αφαιρετική της ιδιότητας και τον αντίστροφο cum.

## Το πλαίσιο

Τα όνειρα δεν είχαν επίσημη θέση στη ρωμαϊκή θρησκεία, αλλά οι Ρωμαίοι
συγγραφείς δείχνουν πόσο τα υπολόγιζαν στην καθημερινή ζωή. Ο αυτοκράτορας
Αύγουστος, λένε, μια φορά τον χρόνο ζητιάνευε στους δρόμους της Ρώμης, γιατί
έτσι τον πρόσταξε ένα όνειρο.

Ο Κάσσιος από την Πάρμα (*Cassius Parmensis*) ήταν ένας από τους δολοφόνους του
Ιουλίου Καίσαρα (44 π.Χ.). Αργότερα πολέμησε με τον Μάρκο Αντώνιο, και μετά την
ήττα στο Άκτιο (31 π.Χ.) κατέφυγε στην Αθήνα. Εκεί, λέει η ιστορία, ένα φοβερό
όνειρο του προμήνυσε τον θάνατό του· λίγο αργότερα ο Οκταβιανός, ο μετέπειτα
Αύγουστος, τον εκτέλεσε. Η ιστορία σώζεται στον Βαλέριο Μάξιμο· το κείμενο του
βιβλίου είναι διασκευή.

## Το κείμενο

> Post bellum Actiacum Cassius Parmensis, qui in exercitu M. Antōnii fuerat,
> Athēnas **confūgit**. Ibi vix animum sollicitum somno dederat, cum repente
> apparuit ei **species** horrenda. Existimāvit ad se venīre hominem ingentis
> magnitudinis et **facie** squalidā, similem **effigiēi** mortui. Quem simul
> **aspexit** Cassius, timōrem **concēpit** nomenque eius audīre **cupīvit**.
> Respondit ille se esse Orcum. Tum terror Cassium **concussit** et e somno eum
> excitāvit. Cassius servos inclamāvit et de homine eos interrogāvit. Illi
> neminem viderant. Cassius iterum se somno dedit eandemque **speciem**
> somniāvit. Paucis post **diēbus** **res** ipsa **fidem** somnii confirmāvit.
> Nam Octaviānus supplicio capitis eum **adfēcit**.

Με έντονα τα σημεία που σημειώνει το βιβλίο για τα φαινόμενα του μαθήματος.

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή. Σε παρένθεση ό,τι κάνει τη μετάφραση πιο φυσική.

| Λατινικά                                                                                           | Μετάφραση                                                                                                                     |
| -------------------------------------------------------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Post bellum Actiacum Cassius Parmensis, qui in exercitu M. Antōnii fuerat, Athēnas confūgit.       | Μετά τον πόλεμο του Ακτίου ο Κάσσιος από την Πάρμα, που είχε υπηρετήσει στον στρατό του Μάρκου Αντωνίου, κατέφυγε στην Αθήνα. |
| Ibi vix animum sollicitum somno dederat,                                                           | Εκεί μόλις είχε παραδώσει στον ύπνο την ταραγμένη ψυχή του (μόλις είχε αποκοιμηθεί ταραγμένος),                               |
| cum repente apparuit ei species horrenda.                                                          | όταν ξαφνικά του εμφανίστηκε μια φρικτή μορφή.                                                                                |
| Existimāvit ad se venīre hominem ingentis magnitudinis et facie squalidā, similem effigiēi mortui. | Νόμισε ότι ερχόταν προς το μέρος του ένας άνθρωπος πελώριος στο μέγεθος και με βρόμικο πρόσωπο, όμοιος με είδωλο νεκρού.      |
| Quem simul aspexit Cassius, timōrem concēpit nomenque eius audīre cupīvit.                         | Μόλις τον είδε ο Κάσσιος, τον έπιασε φόβος και θέλησε να ακούσει το όνομά του.                                                |
| Respondit ille se esse Orcum.                                                                      | Εκείνος απάντησε ότι ήταν ο Όρκος.                                                                                            |
| Tum terror Cassium concussit et e somno eum excitāvit.                                             | Τότε ο τρόμος συντάραξε τον Κάσσιο και τον ξύπνησε.                                                                           |
| Cassius servos inclamāvit et de homine eos interrogāvit.                                           | Ο Κάσσιος φώναξε τους δούλους και τους ρώτησε για τον άνθρωπο.                                                                |
| Illi neminem viderant.                                                                             | Εκείνοι δεν είχαν δει κανέναν.                                                                                                |
| Cassius iterum se somno dedit eandemque speciem somniāvit.                                         | Ο Κάσσιος παραδόθηκε ξανά στον ύπνο και είδε στο όνειρό του την ίδια μορφή.                                                   |
| Paucis post diēbus res ipsa fidem somnii confirmāvit.                                              | Λίγες μέρες αργότερα τα ίδια τα γεγονότα επιβεβαίωσαν την αξιοπιστία του ονείρου.                                             |
| Nam Octaviānus supplicio capitis eum adfēcit.                                                      | Γιατί ο Οκταβιανός τον τιμώρησε με θάνατο.                                                                                    |

Ο *Orcus* είναι ο θεός του Κάτω Κόσμου, ο Πλούτωνας.

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                                             | Σημασία                                                                   |
| ------------------------------------------------ | ------------------------------------------------------------------------- |
| Actiacus, -a, -um                                | του Ακτίου                                                                |
| confugio, confūgi, —, confugĕre, 3               | καταφεύγω                                                                 |
| Athēnae, -ārum (θηλ., πληθ.)                     | η Αθήνα· *Athēnas*: στην Αθήνα                                            |
| ibi                                              | εκεί                                                                      |
| vix                                              | μόλις, πριν καλά καλά                                                     |
| sollicitus, -a, -um                              | ταραγμένος                                                                |
| somnus, -i (αρσ.)                                | ύπνος· *animum somno do*: παραδίνομαι στον ύπνο                           |
| repente                                          | ξαφνικά                                                                   |
| appareo, apparui, apparitum, apparēre, 2         | εμφανίζομαι                                                               |
| species, -ēi (θηλ.)                              | θέαμα, μορφή                                                              |
| horrendus, -a, -um                               | φρικτός                                                                   |
| existimo, existimāvi, existimātum, existimāre, 1 | νομίζω                                                                    |
| venio, vēni, ventum, venīre, 4                   | έρχομαι                                                                   |
| homo, -inis (αρσ.)                               | άνθρωπος                                                                  |
| magnitūdo, -inis (θηλ.)                          | μέγεθος                                                                   |
| facies, -ēi (θηλ.)                               | πρόσωπο                                                                   |
| squalidus, -a, -um                               | βρόμικος                                                                  |
| similis, -is, -e (+ δοτ.)                        | όμοιος                                                                    |
| effigies, -ēi (θηλ.)                             | εικόνα, είδωλο                                                            |
| mortuus, -a, -um                                 | νεκρός                                                                    |
| simul (χρον. σύνδ.)                              | μόλις                                                                     |
| aspicio, aspexi, aspectum, aspicĕre, 3           | κοιτάζω, βλέπω                                                            |
| concipio, concēpi, conceptum, concipĕre, 3       | συλλαμβάνω· *timōrem concipio*: με πιάνει φόβος                           |
| timor, -ōris (αρσ.)                              | φόβος                                                                     |
| cupio, cupīvi, cupītum, cupĕre, 3                | επιθυμώ                                                                   |
| concutio, concussi, concussum, concutĕre, 3      | συνταράζω                                                                 |
| excito, excitāvi, excitātum, excitāre, 1         | ξυπνώ (κάποιον)                                                           |
| inclāmo, inclamāvi, inclamātum, inclamāre, 1     | φωνάζω (κάποιον)                                                          |
| nemo (αιτ. neminem)                              | κανείς                                                                    |
| idem, eadem, idem                                | ο ίδιος (που ξέρουμε)                                                     |
| somnio, somniāvi, somniātum, somniāre, 1         | ονειρεύομαι, βλέπω στον ύπνο μου                                          |
| paucus, -a, -um                                  | λίγος                                                                     |
| dies, diēi (αρσ.)                                | μέρα                                                                      |
| res, rei (θηλ.)                                  | πράγμα, γεγονός                                                           |
| fides, fidei (θηλ.)                              | πίστη, αξιοπιστία                                                         |
| somnium, -ii (ουδ.)                              | όνειρο                                                                    |
| confirmo, confirmāvi, confirmātum, confirmāre, 1 | επιβεβαιώνω                                                               |
| nam                                              | γιατί                                                                     |
| supplicium, -ii (ουδ.)                           | τιμωρία, εκτέλεση                                                         |
| caput, -itis (ουδ.)                              | κεφάλι· *supplicio capitis aliquem adficio*: καταδικάζω κάποιον σε θάνατο |
| adficio, adfēci, adfectum, adficĕre, 3           | περιβάλλω, επιβάλλω                                                       |

**Λέξεις που ξέρεις ήδη.** *facies* → φάτσα· *dies* έχει την ίδια ρίζα με το
«Δίας» και το *deus*· *mortuus* ≈ βροτός, ἄμβροτος· *nemo* < *ne + homo*·
*somnus* ≈ ὕπνος.

## Γραμματική

### Η ε΄ κλίση

Είναι η πιο φτωχή κλίση: περιλαμβάνει λίγα ουσιαστικά, με χαρακτήρα **-ē-**,
σχεδόν όλα **θηλυκά**. Αρσενικό είναι το **dies** (και το σύνθετο *meridies*,
μεσημέρι)· όταν όμως το *dies* σημαίνει προθεσμία ή ημερομηνία, είναι συνήθως
θηλυκό. Η γενική ενικού και πληθυντικού μοιάζει με της β΄ κλίσης (-ēi,
-ērum), οι άλλες πτώσεις με της γ΄.

Πλήρη πληθυντικό έχουν μόνο τα **dies** και **res**. Τα *species*, *facies*,
*effigies* έχουν στον πληθυντικό μόνο ονομαστική, αιτιατική και κλητική· το
*fides* δεν έχει πληθυντικό.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η ε΄ κλίση: dies, res*

### Η αντωνυμία idem, eadem, idem

Είναι το *is, ea, id* με το επίθημα **-dem**. Δηλώνει **επανάληψη**: «ο ίδιος
που είδαμε ή ξέρουμε ήδη» (*eandem speciem somniāvit*: είδε την ίδια μορφή με
πριν). Το **ipse** δηλώνει **ταυτότητα**: «αυτός ο ίδιος, κανείς άλλος» (*res
ipsa*: τα ίδια τα γεγονότα). Μπροστά από το -d- το -m γίνεται -n-: *eum-dem* →
*eundem*.

*Διαδραστικό στη σελίδα: idem, eadem, idem*

### Τα ρήματα σε -io που κλίνονται όπως το capio

Μερικά ρήματα σε *-io* (*capio*, *cupio*, *facio*, *fugio*, *pario*, *rapio*,
*quatio*, *-spicio* και τα σύνθετά τους) έχουν στους χρόνους του ενεστωτικού
θέματος το **-i-** της δ΄ συζυγίας, αλλά **βραχύ**. Μπροστά από **r** ή στο
τέλος της λέξης το -i- γίνεται **-ĕ-**: *capĕre* (όχι *capīre*). Γι' αυτό
ανήκουν στη γ΄ συζυγία.

*Διαδραστικό στη σελίδα: capio και audio: σύγκρινε*

Στο κείμενο: *confūgit* (*confugio*), *aspexit* (*aspicio*), *concēpit*
(*concipio*), *cupīvit* (*cupio*), *concussit* (*concutio*), *adfēcit*
(*adficio*). Όλοι είναι **παρακείμενοι**.

Μια φωνητική παρατήρηση που εξηγεί τα σύνθετα (το βιβλίο τη λέει **λατινική
μετάπτωση**· δεν είναι στα φαινόμενα των οδηγιών 2026-27): στη σύνθεση το *a*
της ρίζας γίνεται *i* σε ανοιχτή συλλαβή (*capio* → *concipio*, *facio* →
*adficio*) και *e* σε κλειστή (*captum* → *conceptum*).

> **Κλειδί**
>
> **Ε΄ κλίση:** *dies, diēi, diēi, diem, die*· πληθ. *dies, diērum, diēbus*. Σχεδόν
> όλα θηλυκά, εκτός από το *dies*.
>
> **idem** = ο ίδιος που ξέρουμε (επανάληψη)· **ipse** = αυτός ο ίδιος
> (ταυτότητα).
>
> **capio:** *capio, capis, capit, capĭmus, capĭtis, capiunt*· *capiēbam*·
> *capiam*· *capĕre*.

## Συντακτικό

### Η γενική και η αφαιρετική της ιδιότητας

Η ελληνική γενική της ιδιότητας («ἀνὴρ μεγάλης ἀρετῆς») αντιστοιχεί στα
λατινικά σε **γενική** ή **αφαιρετική** της ιδιότητας. Το κείμενο τις βάζει
πλάι πλάι: *hominem ingentis magnitudinis* (γενική) *et facie squalidā*
(αφαιρετική). Το ουσιαστικό έχει πάντα έναν επιθετικό προσδιορισμό. Ηλικία,
διάρκεια, μέτρο, βάρος, μαζί με αριθμητικό, είναι κανονικά σε **γενική**: *iter
trium dierum* (δρόμος τριών ημερών).

### Ο αντίστροφος cum

*Ibi vix animum sollicitum somno **dederat**, cum repente **apparuit** ei
species horrenda.*

Το σημαντικό γεγονός (η εμφάνιση) δεν είναι στην κύρια πρόταση, αλλά στη
χρονική με το *cum*. Γι' αυτό λέγεται **αντίστροφος** *cum* (*cum inversum*):

- η χρονική με *cum* παίρνει **οριστική παρακειμένου** και συχνά το επίρρημα
  **repente** (ξαφνικά), γιατί δηλώνει **αιφνίδιο γεγονός**·
- η κύρια πρόταση έχει **παρατατικό ή υπερσυντέλικο** και συχνά τα **vix**,
  **vixdum**, **aegre** (μόλις).

Στα ελληνικά: «μόλις είχε αποκοιμηθεί, **όταν** ξαφνικά...».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ανάλυσε την περίοδο του αντίστροφου cum*

### Άλλα σημεία του κειμένου

- *qui in exercitu M. Antōnii fuerat*: αναφορική πρόταση στο *Cassius*.
- *Athēnas*: αιτιατική της κίνησης σε τόπο χωρίς πρόθεση, γιατί είναι όνομα
  πόλης.
- *ad se venīre hominem*: *venīre* ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του
  *existimāvit*· *hominem* υποκείμενό του. Το *se* (και όχι *eum*) αναφέρεται
  στον Κάσσιο, το υποκείμενο του *existimāvit*: **πλάγια αυτοπάθεια**.
- *similem*: προσδιορισμός στο *hominem*· *effigiēi* δοτική, αντικείμενο του
  *similem*· *mortui* γενική κτητική.
- *Quem simul aspexit*: χρονική πρόταση, *simul* = μόλις, προτερόχρονο·
  *quem* = *et eum* (αναφορική αντωνυμία στην αρχή περιόδου, που συνδέει με τα
  προηγούμενα).
- *audīre*: τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο του *cupīvit*.
- *se esse Orcum*: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του *respondit*. Το
  υποκείμενο *se* είναι ίδιο με του ρήματος (ταυτοπροσωπία), αλλά στα λατινικά
  **γράφεται**, σε αιτιατική· *Orcum* κατηγορούμενο.
- *Paucis post diēbus*: *post* επίρρημα, *paucis diēbus* αφαιρετική του μέτρου
  (της διαφοράς): «λίγες μέρες αργότερα» (= *post paucos dies*).
- *ipsa*: οριστική αντωνυμία στο *res*.

## Η ερμηνεία

Η αφήγηση χτίζεται σε δύο ύπνους και δύο εμφανίσεις. Η πρώτη τρομάζει τον
Κάσσιο ως το ξύπνημα· οι δούλοι δεν είδαν κανέναν (*neminem*), και ο αναγνώστης
καταλαβαίνει ότι η μορφή υπάρχει μόνο για εκείνον. Η δεύτερη, ίδια (*eandem*),
κλείνει κάθε αμφιβολία. Ο συγγραφέας δεν σχολιάζει το όνειρο· αφήνει τα γεγονότα
να το επιβεβαιώσουν (*res ipsa fidem somnii confirmāvit*). Για έναν Ρωμαίο
αναγνώστη, ο θάνατος ενός από τους δολοφόνους του Καίσαρα από τον θετό γιο του
Καίσαρα ήταν και δικαίωση.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Να γράψετε: α) τη γενική ενικού και τη δοτική πληθυντικού του «dies»· β) τη δοτική ενικού του «species horrenda»· γ) την αιτιατική ενικού και πληθυντικού του «idem homo».

1. **α)** Ε΄ κλίση, μετά από φωνήεν: γενική **diēi**, δοτική πληθυντικού
   **diēbus**.
2. **β)** *species* (ε΄ κλίση) + *horrenda* (α΄ κλίση): **speciēi horrendae**.
3. **γ)** *homo* είναι αρσενικό: **eundem hominem**, **eosdem homines**.

### Παράδειγμα 2: Να γράψετε το γ΄ ενικό και το γ΄ πληθυντικό του ενεστώτα, καθώς και το απαρέμφατο του ενεστώτα, των ρημάτων «concēpit» και «aspexit».

1. *concipio, concēpi, conceptum, concipĕre*, γ΄ συζυγία σε *-io*: **concipit**,
   **concipiunt**, **concipĕre**.
2. *aspicio, aspexi, aspectum, aspicĕre*: **aspicit**, **aspiciunt**,
   **aspicĕre**.

> **Πρόσεχε**
>
> - **confugit ή confūgit;** Ο ενεστώτας έχει βραχύ -u- (*confŭgit*), ο
>   παρακείμενος μακρό (*confūgit*). Στο κείμενο είναι παρακείμενος.
> - **capĕre, όχι capīre.** Τα ρήματα σαν το *capio* είναι της γ΄ συζυγίας, παρά
>   το -i- τους.
> - **idem ή ipse;** *eandem speciem* = την ίδια με πριν (επανάληψη)· *res ipsa*
>   \= τα ίδια τα γεγονότα (ταυτότητα).
> - **Αντίστροφος cum:** το βασικό γεγονός είναι στη χρονική πρόταση, όχι στην
>   κύρια. Μην το μεταφράσεις «όταν εμφανίστηκε, είχε αποκοιμηθεί».
> - **rei αλλά diēi:** μετά από σύμφωνο βραχύ -e-, μετά από φωνήεν μακρό.

> **Θυμήσου**
>
> - Ε΄ κλίση: *-es, -ei, -ei, -em, -e*· πληθ. *-es, -ērum, -ēbus*.
> - *idem, eadem, idem*: επανάληψη· *eundem*, *eandem*, *eorundem*.
> - *capio*: *capiunt*, *capiēbam*, *capiam*, *capĕre*.
> - Γενική ή αφαιρετική της ιδιότητας: *ingentis magnitudinis*, *facie
>   squalidā*.
> - Αντίστροφος *cum*: *vix ... dederat, cum repente apparuit*.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η γενική ενικού του «dies»;
   - diēi
   - diēs
   - diērum
   - dii
2. Ποια είναι η δοτική και αφαιρετική πληθυντικού του «res»;
   - rerum
   - rēbus
   - ribus
   - reis
3. Τι δηλώνει το «eandem» στο «eandemque speciem somniāvit»;
   - Ότι η μορφή ήταν ο ίδιος ο Κάσσιος
   - Ότι η μορφή ήταν περίφημη
   - Ότι η μορφή ήταν η ίδια με πριν
   - Ότι η μορφή ήταν κοντά του
4. Ποιο είναι το απαρέμφατο του ενεστώτα του «capio»;
   - capīre
   - capiĕre
   - capēre
   - capĕre
5. Ποιο είναι το γ΄ πληθυντικό του ενεστώτα του «aspicio»;
   - aspicunt
   - aspiciunt
   - aspicent
   - aspexērunt
6. Πώς χαρακτηρίζεται το «facie squalidā» στο «hominem ingentis magnitudinis et facie squalidā»;
   - Αφαιρετική του τρόπου
   - Αφαιρετική του οργάνου
   - Αφαιρετική της ιδιότητας
   - Γενική της ιδιότητας
7. Γιατί το «cum» στο «vix ... dederat, cum repente apparuit» λέγεται αντίστροφος;
   - Το κύριο γεγονός είναι στη χρονική
   - Η χρονική είναι πριν από την κύρια
   - Έχει υποτακτική αντί για οριστική
   - Δηλώνει αιτία και όχι χρόνο
8. Στο «Respondit ille se esse Orcum», γιατί γράφεται το «se»;
   - Είναι αντικείμενο του respondit
   - Τα λατινικά γράφουν το υποκείμενο
   - Υπάρχει ετεροπροσωπία
   - Αναφέρεται στον Κάσσιο

## Ασκήσεις

1. Να γράψετε τη γενική και τη δοτική ενικού του «facies».
2. Να γράψετε το α΄ πληθυντικό του ενεστώτα των «cupio», «concutio» και «adficio».
3. «Cassius iterum se somno dedit eandemque speciem somniāvit. Paucis post diēbus res ipsa fidem somnii confirmāvit.»
   α) Να γράψετε την αφαιρετική ενικού και την αιτιατική πληθυντικού του «eandem speciem».
   β) Να γράψετε τη γενική ενικού και πληθυντικού του «res ipsa».
   γ) Να συμπληρώσετε με idem ή ipse: «Plinius ___ tres apros cēpit».
4. «Ibi vix animum sollicitum somno dederat, cum repente apparuit ei species horrenda. Existimāvit ad se venīre hominem ingentis magnitudinis.»
   α) Ποιος cum εισάγει την πρόταση «cum repente apparuit»;
   β) Να αναγνωρίσετε συντακτικά το «ingentis magnitudinis».
   γ) Να γράψετε την ίδια ιδιότητα σε αφαιρετική.
   δ) Σε ποιον αναφέρεται το «se» στο «ad se»;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/terrible-dream
