# XIII. Πώς η γνώση νίκησε τη δεισιδαιμονία

> Υπερσυντέλικος, συντελεσμένος μέλλοντας και η δ΄ κλίση.

Λατινικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/sulpicius-eclipse

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις το κείμενο XIII, για τον Σουλπίκιο Γάλλο και την έκλειψη πριν από τη μάχη της Πύδνας.
- Να σχηματίζεις τον ενεργητικό υπερσυντέλικο και τον συντελεσμένο μέλλοντα όλων των συζυγιών και του sum.
- Να κλίνεις τα ουσιαστικά της δ΄ κλίσης (exercitus, cornu, domus) και να αναγνωρίζεις την πτώση τους στο κείμενο.
- Να αναγνωρίζεις το εξωτερικό αναγκαστικό αίτιο, τη θέση της γενικής στους εμπρόθετους και τη σημασία «περίφημος» του ille.

## Το πλαίσιο

Τη νύχτα πριν από τη μάχη της Πύδνας (Ιούνιος του 168 π.Χ.), όπου ο Αιμίλιος
Παύλος νίκησε τον βασιλιά της Μακεδονίας Περσέα (μάθημα XII), έγινε **έκλειψη
σελήνης**. Οι Ρωμαίοι στρατιώτες τρομοκρατήθηκαν: ένα φαινόμενο που δεν
καταλάβαιναν τους φάνηκε κακός οιωνός. Ο Σουλπίκιος Γάλλος, ύπαρχος του Παύλου
και αστρονόμος, τους εξήγησε γιατί συμβαίνει η έκλειψη, και ο στρατός ξαναβρήκε
το θάρρος του.

Ο Κικέρωνας, που διηγείται κι αυτός την ιστορία, γράφει ότι ο Γάλλος απάλλαξε
τους στρατιώτες από τη δεισιδαιμονία (*religio*). Η παρατήρηση δείχνει δύο
πράγματα: την ιδέα, ελληνική και ρωμαϊκή, ότι ο άνθρωπος υποφέρει από την άγνοιά
του· και το ότι η γνώση ήταν προνόμιο των ανώτερων τάξεων. Ο Γάλλος ήταν
αριστοκράτης, «πολύ μορφωμένος», και τον επόμενο χρόνο εκλέχτηκε ύπατος.

## Το κείμενο

> Sulpicius Gallus legātus Luci Aemili Pauli erat, qui bellum adversus Persen
> regem gerēbat. Serēnā nocte subito luna **defecerat**; ob repentīnum monstrum
> terror animos militum **invaserat** et **exercitus** fiduciam **amiserat**.
> Tum Sulpicius Gallus de caeli ratiōne et de stellārum lunaeque **statu** ac
> **motibus** disputāvit eōque modo **exercitum** alacrem in pugnam misit. Sic
> liberāles artes Galli **aditum** ad illustrem illam Pauliānam victoriam
> dedērunt. Quia ille **metum** **exercitus** Rōmāni **vicerat**, imperātor
> adversarios vincere potuit!

Με έντονα τα σημεία που σημειώνει το βιβλίο για τα φαινόμενα του μαθήματος.

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή.

| Λατινικά                                                                                   | Μετάφραση                                                                                                           |
| ------------------------------------------------------------------------------------------ | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Sulpicius Gallus legātus Luci Aemili Pauli erat, qui bellum adversus Persen regem gerēbat. | Ο Σουλπίκιος Γάλλος ήταν ύπαρχος του Λεύκιου Αιμίλιου Παύλου, που διεξήγε πόλεμο εναντίον του βασιλιά Περσέα.       |
| Serēnā nocte subito luna defecerat;                                                        | Μια ξάστερη νύχτα η σελήνη είχε ξαφνικά πάθει έκλειψη·                                                              |
| ob repentīnum monstrum terror animos militum invaserat                                     | εξαιτίας του ξαφνικού φοβερού θεάματος ο τρόμος είχε καταλάβει τις ψυχές των στρατιωτών                             |
| et exercitus fiduciam amiserat.                                                            | και ο στρατός είχε χάσει την αυτοπεποίθησή του.                                                                     |
| Tum Sulpicius Gallus de caeli ratiōne et de stellārum lunaeque statu ac motibus disputāvit | Τότε ο Σουλπίκιος Γάλλος μίλησε για τη φύση του ουρανού και για τη θέση και τις κινήσεις των άστρων και της σελήνης |
| eōque modo exercitum alacrem in pugnam misit.                                              | και με αυτόν τον τρόπο έστειλε τον στρατό στη μάχη με αναπτερωμένο ηθικό.                                           |
| Sic liberāles artes Galli aditum ad illustrem illam Pauliānam victoriam dedērunt.          | Έτσι οι ελευθέριες σπουδές του Γάλλου άνοιξαν τον δρόμο για την περίλαμπρη εκείνη νίκη του Παύλου.                  |
| Quia ille metum exercitus Rōmāni vicerat, imperātor adversarios vincere potuit!            | Επειδή εκείνος είχε νικήσει τον φόβο του ρωμαϊκού στρατού, ο στρατηγός μπόρεσε να νικήσει τους αντιπάλους!          |

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                                                | Σημασία                                                                  |
| --------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------ |
| legātus, -i (αρσ.)                                  | ύπαρχος, υποστράτηγος                                                    |
| adversus (+ αιτ.)                                   | εναντίον                                                                 |
| serēnus, -a, -um                                    | ξάστερος, καθαρός                                                        |
| nox, noctis (θηλ.)                                  | νύχτα                                                                    |
| subito                                              | ξαφνικά                                                                  |
| luna, -ae (θηλ.)                                    | σελήνη                                                                   |
| deficio, defēci, defectum, deficĕre, 3              | χάνομαι· παθαίνω έκλειψη                                                 |
| ob (+ αιτ.)                                         | εξαιτίας                                                                 |
| repentīnus, -a, -um                                 | ξαφνικός                                                                 |
| monstrum, -i (ουδ.)                                 | παράξενο και φοβερό θέαμα                                                |
| terror, -ōris (αρσ.)                                | τρόμος                                                                   |
| invādo, invāsi, invāsum, invadĕre, 3                | εισβάλλω, καταλαμβάνω                                                    |
| exercitus, -us (αρσ.)                               | στρατός                                                                  |
| fiducia, -ae (θηλ.)                                 | εμπιστοσύνη, αυτοπεποίθηση                                               |
| amitto, amīsi, amissum, amittĕre, 3                 | χάνω                                                                     |
| ratio, -ōnis (θηλ.)                                 | φύση, λογική εξήγηση                                                     |
| stella, -ae (θηλ.)                                  | αστέρι                                                                   |
| status, -us (αρσ.)                                  | θέση, στάση                                                              |
| ac (= atque)                                        | και                                                                      |
| motus, -us (αρσ.)                                   | κίνηση                                                                   |
| disputo, disputāvi, disputātum, disputāre, 1 (+ de) | μιλώ, πραγματεύομαι                                                      |
| alacer, alacris, alacre                             | πρόθυμος, με αναπτερωμένο ηθικό                                          |
| pugna, -ae (θηλ.)                                   | μάχη                                                                     |
| mitto, mīsi, missum, mittĕre, 3                     | στέλνω                                                                   |
| liberālis, -is, -e                                  | που ταιριάζει σε ελεύθερο άνθρωπο· *artes liberāles*: ελευθέριες σπουδές |
| aditus, -us (αρσ.)                                  | πρόσβαση· *aditum do ad*: ανοίγω τον δρόμο για                           |
| illustris, -is, -e                                  | λαμπρός, ένδοξος                                                         |
| Pauliānus, -a, -um                                  | του Παύλου                                                               |
| quia (αιτιολ. σύνδ.)                                | επειδή                                                                   |
| metus, -us (αρσ.)                                   | φόβος                                                                    |
| vinco, vīci, victum, vincĕre, 3                     | νικώ                                                                     |
| imperātor, -ōris (αρσ.)                             | στρατηγός                                                                |
| possum, potui, posse                                | μπορώ                                                                    |
| adversarius, -ii (αρσ.)                             | αντίπαλος                                                                |

**Λέξεις που ξέρεις ήδη.** *serēnus* → σερενάτα· *motus* → μοτέρ,
μοτοσικλέτα· *ratio* → ρασιοναλισμός· *alacer* → αλέγρο· *luna* ≈ λευκός,
λύχνος· *illustris* → λούστρο.

## Γραμματική

### Ο ενεργητικός υπερσυντέλικος

Σχηματίζεται, όπως ο παρακείμενος, από το **θέμα του παρακειμένου**:

**θέμα παρακειμένου + -era- + βασικές καταλήξεις**

Δηλαδή *amāv-eram*, *delēv-eram*, *lēg-eram*, *audīv-eram*, *fu-eram*. Δεν
χρειάζεσαι κανόνα για κάθε συζυγία: αν ξέρεις τον παρακείμενο, ξέρεις και τον
υπερσυντέλικο. Δηλώνει κάτι που είχε ήδη γίνει πριν από μια στιγμή του
παρελθόντος, όπως ο ελληνικός υπερσυντέλικος: «είχε πάθει έκλειψη».

### Ο ενεργητικός συντελεσμένος μέλλοντας

**θέμα παρακειμένου + -eri- + βασικές καταλήξεις**

Μόνο το α΄ ενικό λήγει σε **-ero**: *amāv-ero*, *amav-eris*, *amav-erit*,
*amav-erimus*, *amav-eritis*, *amav-erint*. Δηλώνει κάτι που θα έχει γίνει πριν
από μια στιγμή του μέλλοντος.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Υπερσυντέλικος και συντελεσμένος μέλλοντας*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οι συντελεσμένοι χρόνοι*

### Η δ΄ κλίση

Περιλαμβάνει λίγα ουσιαστικά με χαρακτήρα **-u-**: αρσενικά (και ελάχιστα
θηλυκά) σε **-us** και ουδέτερα σε **-u**. Οι καταλήξεις μοιάζουν με της γ΄
κλίσης. Το ουδέτερο έχει στον ενικό τύπο **cornu** σε όλες τις πτώσεις εκτός από
τη γενική.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ουσιαστικά της δ΄ κλίσης*

Τα ουσιαστικά σε -us είναι σχεδόν όλα αρσενικά. Θηλυκά είναι το **domus**
(σπίτι) και το **manus** (χέρι). Το *domus* έχει και τύπους της β΄ κλίσης, και
τρεις από αυτούς λειτουργούν σαν επιρρήματα:

| Τύπος   | Σημασία                      | Σαν το ελληνικό |
| ------- | ---------------------------- | --------------- |
| *domi*  | στο σπίτι (στάση)            | οἴκοι           |
| *domum* | στο σπίτι (κίνηση προς τόπο) | οἴκαδε          |
| *domō*  | από το σπίτι (απομάκρυνση)   | οἴκοθεν         |

Στο κείμενο: *exercitus* (ονομαστική και γενική ενικού), *statu*, *motibus*,
*exercitum*, *aditum*, *metum*.

> **Κλειδί**
>
> **Υπερσυντέλικος:** θέμα παρακειμένου + **-eram** (*vīceram*, *fueram*).
> **Συντελεσμένος μέλλοντας:** θέμα παρακειμένου + **-ero, -eris, -erit**
> (*vīcero*, *fuero*).
>
> **Δ΄ κλίση:** *exercitus, exercitus, exercitui, exercitum, exercitu*·
> πληθυντικός *exercitus, exercituum, exercitibus*. Ουδέτερο: *cornu*,
> πληθυντικός *cornua*.

## Συντακτικό

- *legātus*: κατηγορούμενο στο *Sulpicius Gallus*· *Luci Aemili Pauli* γενική
  κτητική (*Luci* = *Lucii*, *Aemili* = *Aemilii*).
- *qui ... gerēbat*: αναφορική πρόταση στο *Luci Aemili Pauli*.
- *adversus Persen*: εμπρόθετος της εναντίωσης (= *cum Perse*)· *Persen*
  αιτιατική με ελληνική κατάληξη, σαν το «Πέρσην».
- *Serēnā nocte*: αφαιρετική του χρόνου.
- *ob repentīnum monstrum*: **εξωτερικό αναγκαστικό αίτιο**. Οι προθέσεις
  **ob**, **per**, **propter** + αιτιατική δηλώνουν αίτιο που βρίσκεται έξω από
  τον άνθρωπο, σε μια κατάσταση ή ένα γεγονός (*propter frumenti inopiam*), όχι
  σε ένα συναίσθημα.
- *militum*: γενική κτητική· *exercitus* υποκείμενο του *amiserat*.
- *de caeli ratiōne*, *de stellārum lunaeque statu ac motibus*: εμπρόθετοι της
  αναφοράς. Όταν το ουσιαστικό ενός εμπρόθετου έχει δική του γενική, η γενική
  μπορεί να **μπει ανάμεσα** στην πρόθεση και στο ουσιαστικό: *de caeli
  ratiōne* = *de ratiōne caeli*.
- *eō modo*: αφαιρετική του τρόπου.
- *alacrem*: επιρρηματικό κατηγορούμενο του τρόπου στο *exercitum*.
- *in pugnam*: εμπρόθετος της κίνησης σε τόπο (και του σκοπού).
- *Galli*: γενική κτητική στο *artes*· *aditum* αντικείμενο του *dedērunt*.
- *illam*: εδώ το *ille* σημαίνει **περίφημος**, όπως το «Ἡρόστρατος ἐκεῖνος».
- *Quia ... vicerat*: αιτιολογική πρόταση με οριστική, γιατί η αιτία δίνεται ως
  πραγματική· ο υπερσυντέλικος δείχνει ότι πρώτα νικήθηκε ο φόβος και μετά ο
  εχθρός.
- *vincere*: τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο του *potuit* (παρακείμενος του
  *possum*).

## Η ερμηνεία

Το κείμενο στήνεται πάνω σε δύο νίκες. Η πρώτη είναι του Γάλλου, πάνω στον φόβο
(*metum ... vicerat*), η δεύτερη του στρατηγού, πάνω στον εχθρό (*vincere
potuit*), και το ίδιο ρήμα, *vinco*, τις δένει. Η πρώτη είναι προϋπόθεση της
δεύτερης: χωρίς το «μάθημα αστρονομίας» ο στρατός θα πήγαινε στη μάχη
τρομαγμένος. Ο τίτλος του μαθήματος το λέει καθαρά: η γνώση νίκησε τη
δεισιδαιμονία. Οι *artes liberāles* (γραμματική, ρητορική, μουσική, γεωμετρία,
αστρονομία κ.ά.) δεν είναι πολυτέλεια· εδώ κερδίζουν πολέμους.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Να γράψετε: α) το γ΄ πληθυντικό του υπερσυντελίκου του «disputāvit» και του «misit»· β) το α΄ ενικό του συντελεσμένου μέλλοντα του «dedērunt» και του «erat»· γ) τη δοτική ενικού και τη γενική πληθυντικού του «motus».

1. **α)** Από τον παρακείμενο *disputāvi*: **disputāverant**. Από το *mīsi*:
   **mīserant**.
2. **β)** Από το *dedi*: **dedero**. Από το *fui*: **fuero**.
3. **γ)** Δ΄ κλίση: δοτική **motui**, γενική πληθυντικού **motuum**.

### Παράδειγμα 2: Στην περίοδο «Quia ille metum exercitus Rōmāni vicerat, imperātor adversarios vincere potuit» να αναγνωρίσετε την πτώση του «exercitus» και να εξηγήσετε γιατί το «vicerat» είναι σε υπερσυντέλικο.

1. Το *exercitus* μπορεί να είναι ονομαστική ενικού, γενική ενικού, ονομαστική ή
   αιτιατική πληθυντικού. Εδώ το επίθετο *Rōmāni* που το συνοδεύει είναι γενική
   ενικού, και το *exercitus* προσδιορίζει το *metum*: **γενική ενικού**, γενική
   υποκειμενική (ο στρατός φοβόταν).
2. Η αιτιολογική πρόταση λέει κάτι που είχε ήδη ολοκληρωθεί **πριν** από την πράξη
   της κύριας (*potuit*), στο παρελθόν. Γι' αυτό **υπερσυντέλικος**: πρώτα είχε
   νικηθεί ο φόβος, έπειτα νικήθηκαν οι αντίπαλοι.

> **Πρόσεχε**
>
> - **exercitus: τέσσερις πτώσεις, ένας τύπος.** Στο *exercitus fiduciam
>   amiserat* είναι ονομαστική (υποκείμενο)· στο *metum exercitus Rōmāni*
>   γενική. Κοίτα τον ρόλο στην πρόταση και τα επίθετα.
> - **vicerat όχι vincerat.** Ο υπερσυντέλικος χτίζεται στο θέμα του
>   παρακειμένου (*vīc-*), όχι του ενεστώτα (*vinc-*).
> - **amavero και amabo:** και τα δύο «μέλλοντας», αλλά ο συντελεσμένος δηλώνει
>   ότι κάτι θα έχει ολοκληρωθεί.
> - **Γ΄ πληθυντικό:** υπερσυντέλικος *-erant*, συντελεσμένος μέλλοντας
>   *-erint*, παρακείμενος *-ērunt*.

> **Θυμήσου**
>
> - Από το θέμα του παρακειμένου: παρακείμενος (*vīci*), υπερσυντέλικος
>   (*vīceram*), συντελεσμένος μέλλοντας (*vīcero*).
> - Δ΄ κλίση: *-us, -us, -ui, -um, -u*· πληθ. *-us, -uum, -ibus, -us, -ibus*.
> - *ob*, *per*, *propter* + αιτ.: εξωτερικό αναγκαστικό αίτιο.
> - *ille* μπορεί να σημαίνει «περίφημος».

## Ερωτήσεις

1. Τι χρόνος είναι το «amiserat»;
   - Παρατατικός
   - Συντελεσμένος μέλλοντας
   - Παρακείμενος
   - Υπερσυντέλικος
2. Ποιο είναι το α΄ ενικό του συντελεσμένου μέλλοντα του «sum»;
   - fuero
   - fueram
   - ero
   - fuerim
3. Ποιο είναι το γ΄ πληθυντικό του υπερσυντελίκου του «vinco»;
   - vincerant
   - vīcērunt
   - vīcerant
   - vīcerint
4. Σε ποια πτώση είναι το «exercitus» στο «et exercitus fiduciam amiserat»;
   - Γενική ενικού
   - Ονομαστική ενικού
   - Αιτιατική πληθυντικού
   - Αφαιρετική ενικού
5. Ποια είναι η ονομαστική πληθυντικού του «cornu»;
   - cornus
   - cornia
   - cornuum
   - cornua
6. Τι εκφράζει το «ob repentīnum monstrum»;
   - Εξωτερικό αναγκαστικό αίτιο
   - Εσωτερικό αναγκαστικό αίτιο
   - Ποιητικό αίτιο
   - Σκοπό
7. Τι σημαίνει το «illam» στο «ad illustrem illam Pauliānam victoriam»;
   - αυτή εδώ
   - περίφημη
   - η ίδια
   - κάποια
8. Πώς βοήθησε ο Σουλπίκιος Γάλλος τη νίκη στην Πύδνα;
   - Οδήγησε το ιππικό στη μάχη
   - Πρόσφερε θυσία στους θεούς
   - Εξήγησε στον στρατό την έκλειψη
   - Έστειλε κατασκόπους στον Περσέα

## Ασκήσεις

1. Να γράψετε το α΄ ενικό του υπερσυντελίκου και του συντελεσμένου μέλλοντα του «mitto» (mīsi).
2. Να γράψετε την αιτιατική ενικού και τη γενική πληθυντικού των «metus» και «aditus».
3. «Serēnā nocte subito luna defecerat; ob repentīnum monstrum terror animos militum invaserat.»
   α) Να μεταφέρετε τα «defecerat» και «invaserat» στο ίδιο πρόσωπο του παρακειμένου.
   β) Να αναγνωρίσετε συντακτικά το «Serēnā nocte».
   γ) Να αντικαταστήσετε το «ob» με άλλη πρόθεση με την ίδια σημασία.
4. «Tum Sulpicius Gallus de caeli ratiōne disputāvit eōque modo exercitum alacrem in pugnam misit.»
   α) Να γράψετε τον εμπρόθετο «de caeli ratiōne» με την κανονική σειρά των λέξεων.
   β) Να αναγνωρίσετε συντακτικά το «alacrem».
   γ) Να μεταφέρετε τα ρήματα στο ίδιο πρόσωπο του υπερσυντελίκου.
   δ) Να γράψετε το «exercitum alacrem» στην αιτιατική πληθυντικού.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/sulpicius-eclipse
