# V. Ένας «λάτρης» του Βιργιλίου

> Τα σε -er, ο παρατατικός της β΄ συζυγίας, το locus και η αυτοπάθεια.

Λατινικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/silius-italicus

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο V, για τον Σίλιο Ιταλικό και τη λατρεία του για τον Βιργίλιο.
- Να κλίνεις τα αρσενικά δευτερόκλιτα σε -er και το vir, και το ετερογενές locus, και να σχηματίζεις τον παρατατικό της β΄ συζυγίας.
- Να τονίζεις σωστά λατινικές λέξεις, και τις εξαιρέσεις Vergĭli και ελληνικών ονομάτων.
- Να ξεχωρίζεις την αυτοπάθεια (suus, se) από την απλή κτήση (eius), και να αναγνωρίζεις την αφαιρετική του χρόνου και την παράθεση.

## Το πλαίσιο

Ο **Σίλιος Ιταλικός** (Silius Italicus, 26–101 μ.Χ.) ήταν επικός ποιητής της
μετακλασικής εποχής, και πριν από την ποίηση ύπατος και διοικητής επαρχίας.
Έγραψε τα **Punica**, σε 17 βιβλία, για τον **Β΄ Καρχηδονιακό πόλεμο** (218–201
π.Χ.), τον πόλεμο του Αννίβα. Είναι το μεγαλύτερο σωζόμενο ρωμαϊκό έπος· η
ποιότητά του όμως δεν φτάνει την έκτασή του.

Ο Σίλιος **λάτρευε κυριολεκτικά τον Βιργίλιο**: μάζευε εικόνες του, αγόρασε και
αναστήλωσε τον τάφο του στη **Νεάπολη** και τον επισκεπτόταν σαν ναό, γιόρταζε
τα γενέθλιά του με θρησκευτική ευλάβεια. Τα στοιχεία αυτά τα ξέρουμε από μια
επιστολή του Πλινίου του Νεότερου (3.7) και από επιγράμματα του Μαρτιάλη. Είναι
ένα καθαρό δείγμα του φαινομένου που είδες στην εισαγωγή: στη μετακλασική εποχή
πρότυπα γίνονται πια οι ίδιοι οι Ρωμαίοι κλασικοί.

## Το κείμενο

Με έντονα γράμματα οι τύποι σε -er και ο παρατατικός της β΄ συζυγίας:

> Silius Italicus, poēta epicus, **vir** clarus erat. XVII (septendecim)
> **libri** eius de bello Punico secundo **pulchri** sunt. Ultimis annis vitae
> suae in Campaniā se **tenēbat**. Multos in illis locis **agros**
> **possidēbat**. Silius animum **tenerum** habēbat. Gloriae Vergili
> **studēbat** ingeniumque eius **fovēbat**. Eum ut **puer** **magistrum**
> honorābat. Monumentum eius, quod Neapoli **iacēbat**, pro templo
> **habēbat**.
>
> Μάθημα V, *Lectio quinta*

## Η μετάφραση

| Λατινικά                                                            | Μετάφραση                                                               |
| ------------------------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------- |
| Silius Italicus, poēta epicus, vir clarus erat.                     | Ο Σίλιος Ιταλικός, επικός ποιητής, ήταν άνδρας ένδοξος.                 |
| XVII (septendecim) libri eius de bello Punico secundo pulchri sunt. | Τα δεκαεφτά βιβλία του για τον Δεύτερο Καρχηδονιακό πόλεμο είναι ωραία. |
| Ultimis annis vitae suae in Campaniā se tenēbat.                    | Τα τελευταία χρόνια της ζωής του έμενε μόνιμα στην Καμπανία.            |
| Multos in illis locis agros possidēbat.                             | Είχε στην κατοχή του πολλά χωράφια σε εκείνους τους τόπους.             |
| Silius animum tenerum habēbat.                                      | Ο Σίλιος είχε ευαίσθητη ψυχή.                                           |
| Gloriae Vergili studēbat                                            | Φρόντιζε για τη δόξα του Βιργιλίου                                      |
| ingeniumque eius fovēbat.                                           | και περιέβαλλε με αγάπη το έργο του.                                    |
| Eum ut puer magistrum honorābat.                                    | Τον τιμούσε όπως ένα παιδί τον δάσκαλό του.                             |
| Monumentum eius, quod Neapoli iacēbat, pro templo habēbat.          | Τον τάφο του, που βρισκόταν στη Νεάπολη, τον θεωρούσε ναό.              |

Το **ingenium** είναι κυριολεκτικά το πνεύμα, η ευφυΐα· εδώ σημαίνει το
πνευματικό **έργο** του Βιργιλίου. Το **monumentum** είναι το μνημείο, και
συχνά, όπως εδώ, ο **τάφος**. Το **se tenēbat** (κρατούσε τον εαυτό του)
σημαίνει «έμενε μόνιμα».

## Λεξιλόγιο

| Λέξη               | Τύποι                    | Σημασία                                |
| ------------------ | ------------------------ | -------------------------------------- |
| epicus             | -a, -um                  | επικός                                 |
| vir                | viri                     | άνδρας                                 |
| clarus             | -a, -um                  | ένδοξος, φημισμένος                    |
| septendecim (XVII) | άκλιτο                   | δεκαεπτά                               |
| lĭber              | libri                    | βιβλίο                                 |
| Punicus            | -a, -um                  | Καρχηδονιακός                          |
| secundus           | -a, -um                  | δεύτερος                               |
| pulcher            | -chra, -chrum            | ωραίος, όμορφος                        |
| ultimus            | -a, -um                  | τελευταίος                             |
| vita               | -ae                      | ζωή                                    |
| Campania           | -ae                      | η Καμπανία, περιοχή της νότιας Ιταλίας |
| teneo              | 2                        | κρατώ· se teneo: μένω μόνιμα           |
| multus             | -a, -um                  | πολύς                                  |
| locus              | -i (πληθ. loci και loca) | τόπος                                  |
| ager               | agri                     | χωράφι, αγρός                          |
| possideo           | 2                        | κατέχω                                 |
| animus             | -i                       | ψυχή                                   |
| tener              | -era, -erum              | τρυφερός, ευαίσθητος                   |
| gloria             | -ae                      | δόξα                                   |
| studeo             | 2 (+ δοτ.)               | φροντίζω για, επιδιώκω                 |
| foveo              | 2                        | περιβάλλω με αγάπη                     |
| -que               | εγκλιτικό                | και (κολλάει στο τέλος της λέξης)      |
| ut                 | επίρρ.                   | όπως, σαν                              |
| puer               | pueri                    | παιδί                                  |
| magister           | -tri                     | δάσκαλος                               |
| honōro             | 1                        | τιμώ                                   |
| monumentum         | -i (ουδ.)                | μνημείο, τάφος                         |
| quod               | αναφ. αντων. (ουδ.)      | το οποίο, που                          |
| Neapolis           | -is (θηλ., γ΄ κλ.)       | η Νεάπολη· Neapoli: στη Νεάπολη        |
| iaceo              | 2                        | κείμαι, βρίσκομαι                      |
| pro                | πρόθ. + αφαιρ.           | ως, σαν                                |
| templum            | -i (ουδ.)                | ναός                                   |
| habeo              | 2                        | έχω· habeo pro: θεωρώ ως               |

**Λέξεις που ζουν ακόμα.** *Liber*: «λιμπρέτο». *Secundus*: «σεκόντο»· είναι
από το sequor (ακολουθώ), άρα κυριολεκτικά «ο επόμενος». *Magister*: «μάστορας»,
«μαέστρος». *Templum*: «τέμπλο». Από το *puer* έρχεται, μέσω του pullus, η
κατάληξη «-πουλος». Το *ager* είναι ο ελληνικός αγρός, το *septendecim* είναι
septem + decem, επτά και δέκα.

## Γραμματική

### Τα αρσενικά της β΄ κλίσης σε -er

Κλίνονται όπως το populus, με μία διαφορά: **δεν έχουν κατάληξη** στην
ονομαστική και την κλητική ενικού. Αρχικά ήταν ονόματα σε \*-ros (\*pueros,
\*agros, πρβ. ἀγρός) που έχασαν το -os. Χωρίζονται σε δύο ομάδες:

- το **e μένει** σε όλες τις πτώσεις: **puer, pueri**· όμοια το tener, -era,
  -erum
- το **e χάνεται** έξω από την ονομαστική και την κλητική: **ager, agri**· όμοια
  magister, magistri, lĭber, libri, pulcher, pulchra, pulchrum, και οι κτητικές
  **noster** (δικός μας) και **vester** (δικός σας)

Το **vir, viri** κλίνεται με τον ίδιο τρόπο και είναι το μόνο σε -ir.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Β΄ κλίση σε -er και το vir*

### Ο παρατατικός της β΄ συζυγίας

Ίδιος μηχανισμός με την α΄: **ενεστωτικό θέμα (habē-) + -ba- + καταλήξεις**.

| Πρόσωπο | Ενικός  | Πληθυντικός |
| ------- | ------- | ----------- |
| α΄      | habēbam | habebāmus   |
| β΄      | habēbas | habebātis   |
| γ΄      | habēbat | habēbant    |

Στο κείμενο: tenēbat, possidēbat, habēbat, studēbat, fovēbat, iacēbat.

### Το locus

Το **locus** είναι **ετερογενές**: στον ενικό είναι αρσενικό, στον πληθυντικό
έχει δύο τύπους με διαφορετική σημασία:

- **loci** (αρσενικό): χωρία, αποσπάσματα βιβλίου
- **loca** (ουδέτερο): τόποι, περιοχές

Στο κείμενο το **in illis locis** είναι αφαιρετική πληθυντικού, ίδια για τα δύο
γένη· το νόημα (σε εκείνους τους τόπους) δείχνει τα loca.

### Ο τονισμός

1. Οι **δισύλλαβες** τονίζονται στην **παραλήγουσα**: púer, víta.
2. Οι **πολυσύλλαβες** τονίζονται στην **παραλήγουσα αν είναι μακρά** (tenébat,
   possidébat), αλλιώς στην **προπαραλήγουσα** (ánimus, mágister).
3. **Vergĭli**: η παραλήγουσα είναι βραχεία, αλλά τονίζεται (Vergíli), γιατί ο
   τύπος βγαίνει από συναίρεση του Vergĭlii, όπου ο τόνος ήταν εκεί.
4. Ο λατινικός τόνος **δεν ακολουθεί** τον ελληνικό: Campánia, Itália (όχι
   «Καμπανία», «Ιταλία»). Οι λέξεις ελληνικής προέλευσης κρατούν την αρχική
   **ποσότητα** της παραλήγουσας και τονίζονται με τον λατινικό κανόνα:
   Neápolis, Aenéas (Αἰνείας, μακρό ē), Eurípides (Εὐριπίδης, βραχύ ĭ).

> **Κλειδί**
>
> Για το γ΄ πρόσωπο η λατινική ξεχωρίζει **δύο** «του»:
>
> - **suus, -a, -um** και **se**: αναφέρονται στο **υποκείμενο** (αυτοπάθεια).
>   Ultimis annis vitae **suae** … **se** tenebat = της δικής του ζωής, ο ίδιος ο
>   Σίλιος.
> - **eius** (γενική του is): αναφέρεται σε **άλλο** πρόσωπο, όχι στο υποκείμενο.
>   Ingenium **eius** fovebat = το έργο **εκείνου**, του Βιργιλίου.
>
> Pater **suus** = ὁ ἑαυτοῦ πατήρ, ο πατέρας του ίδιου· pater **eius** = ὁ πατὴρ
> αὐτοῦ, ο πατέρας κάποιου άλλου.

### Η αυτοπάθεια

**Ευθεία αυτοπάθεια**: η suus ή η se αναφέρεται στο υποκείμενο της ίδιας
πρότασης, όπως στο κείμενο. **Πλάγια αυτοπάθεια**: βρίσκεται σε δευτερεύουσα
πρόταση και αναφέρεται στο υποκείμενο της κύριας. Θα τη συναντήσεις αργότερα.

Για το **α΄ και β΄ πρόσωπο** η λατινική δεν έχει αυτοπαθή αντωνυμία· βάζει την
προσωπική: amo **te** (σε αγαπώ), amas **te** (αγαπάς τον εαυτό σου). Κτητικές:
vitae **meae** me tenebam, vitae **tuae** te tenebas.

## Συντακτικό

| Φράση                                    | Ανάλυση                                                                         |
| ---------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------- |
| poēta                                    | παράθεση στο Silius Italicus· το epicus επιθετικός προσδιορισμός                |
| vir                                      | κατηγορούμενο στο Silius μέσω του erat                                          |
| libri, pulchri                           | υποκείμενο και κατηγορούμενο του sunt                                           |
| eius (libri eius)                        | γενική κτητική: τα βιβλία του Σιλίου, που δεν είναι υποκείμενο εδώ              |
| de bello                                 | εμπρόθετος της αναφοράς                                                         |
| Ultimis annis                            | αφαιρετική του χρόνου (πότε;)                                                   |
| vitae                                    | γενική κτητική στο annis· suae κτητική αντωνυμία, αυτοπαθής                     |
| in Campaniā, in illis locis              | εμπρόθετοι της στάσης σε τόπο                                                   |
| se                                       | αντικείμενο του tenebat (ευθεία αυτοπάθεια)                                     |
| agros, animum, ingenium, eum, monumentum | αντικείμενα                                                                     |
| Gloriae                                  | αντικείμενο του studebat, σε δοτική                                             |
| Vergili                                  | γενική κτητική στο gloriae                                                      |
| eius (ingenium eius, monumentum eius)    | γενική κτητική: του Βιργιλίου                                                   |
| ut puer magistrum                        | παραβολή: εννοείται honorat (όπως ένα παιδί τιμά τον δάσκαλό του)               |
| quod                                     | υποκείμενο του iacebat                                                          |
| Neapoli                                  | αφαιρετική του τόπου (στάση), χωρίς πρόθεση                                     |
| pro templo                               | εμπρόθετος που λειτουργεί ως κατηγορούμενο του monumentum (habeo pro: θεωρώ ως) |

Η **απλή αφαιρετική** λέξεων που δηλώνουν **χρόνο** απαντά στο **πότε**: ultimis
annis (πρβ. ταύτῃ τῇ ἡμέρᾳ). Η **παράθεση** λειτουργεί όπως στα ελληνικά:
Silius Italicus, **poēta** epicus.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: «Ingenium eius fovēbat.» Αντικατάστησε το eius με τύπο της suus, -a, -um. Ποια είναι η διαφορά στη σημασία;

1. Το ingenium είναι ουδέτερο, αιτιατική ενικού· η κτητική συμφωνεί μαζί του:
   **Ingenium suum fovēbat.**
2. Με το **eius** ο Σίλιος φρόντιζε το έργο **του Βιργιλίου**. Με το **suum** η
   κτητική αναφέρεται στο υποκείμενο: ο Σίλιος φρόντιζε **το δικό του** έργο. Η
   πρόταση αλλάζει νόημα.

### Παράδειγμα 2: Ξαναγράψε την πρόταση «Ultimis annis vitae suae in Campaniā se tenēbat» στο α΄ ενικό και στο β΄ πληθυντικό, με τις αλλαγές που χρειάζονται στο suae και στο se.

1. **α΄ ενικό.** Ο παρατατικός γίνεται tenēbam· στη θέση του suae μπαίνει η κτητική
   του α΄ προσώπου και στη θέση του se η προσωπική αντωνυμία:

   **Ultimis annis vitae meae in Campaniā me tenēbam.**
2. **β΄ πληθυντικό.** Ρήμα tenebātis· κτητική vester, -tra, -trum· αντωνυμία vos:

   **Ultimis annis vitae vestrae in Campaniā vos tenebātis.**

> **Πρόσεχε**
>
> - **lĭber, libri** (βιβλίο, βραχύ i) και **līber, -era, -erum** (ελεύθερος, μακρό
>   ī) είναι δύο διαφορετικές λέξεις. Το ελεύθερος κρατά το e (liberi), το
>   βιβλίο το χάνει (libri).
> - Το **eius** δεν είναι ποτέ αυτοπαθές. Αν η κτητική αναφέρεται στο υποκείμενο,
>   θέλεις **suus**.
> - Το **-que** κολλάει στη **δεύτερη** από τις λέξεις που συνδέει:
>   ingenium**que** = et ingenium.
> - Το **Neapoli** είναι αφαιρετική χωρίς in, όπως τα ονόματα πόλεων.

> **Θυμήσου**
>
> - Σε -er: **puer, pueri** (μένει το e)· **ager, agri** (χάνεται)· **vir, viri**.
> - Παρατατικός β΄: **habēbam, habēbas, habēbat, habebāmus, habebātis, habēbant**.
> - **locus**: loci (χωρία), loca (τόποι).
> - Τόνος: παραλήγουσα αν είναι μακρά, αλλιώς προπαραλήγουσα· **Vergíli**.
> - **suus, se**: αυτοπάθεια· **eius**: κτήση χωρίς αυτοπάθεια.
> - Απλή αφαιρετική του χρόνου: ultimis annis.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η γενική ενικού του ager;
   - ageri
   - agri
   - agrus
   - agro
2. Ποια λέξη κρατά το e σε όλες τις πτώσεις;
   - magister
   - lĭber (βιβλίο)
   - pulcher
   - puer
3. Τι τύπος είναι το possidēbat;
   - γ΄ ενικό οριστικής ενεστώτα
   - γ΄ πληθυντικό οριστικής παρατατικού
   - γ΄ ενικό οριστικής παρατατικού
   - α΄ ενικό οριστικής παρατατικού
4. Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο loci και στο loca;
   - loci χωρία βιβλίου, loca τόποι
   - loci τόποι, loca χωρία βιβλίου
   - Καμία· είναι δύο γραφές της ίδιας λέξης
   - loci ενικός, loca πληθυντικός
5. Στο «ultimis annis vitae suae», σε ποιον αναφέρεται το suae;
   - Στον Βιργίλιο, που αναφέρεται μετά
   - Στο υποκείμενο, τον Σίλιο
   - Στην Καμπανία, όπου ζούσε
   - Στο vitae, με το οποίο συμφωνεί
6. Γιατί στο «ingenium eius fovēbat» το κείμενο γράφει eius και όχι suum;
   - Γιατί το ingenium είναι ουδέτερο
   - Γιατί το eius είναι πιο ευγενικό
   - Γιατί είναι δευτερεύουσα πρόταση
   - Γιατί το έργο δεν είναι του υποκειμένου
7. Πώς τονίζεται το Vergĭli και γιατί;
   - Vérgili, γιατί η παραλήγουσα είναι βραχεία
   - Vergilí, γιατί έγινε συναίρεση
   - Vergíli, γιατί κρατά τον τόνο του Vergĭlii
   - Vergíli, γιατί το i είναι μακρό
8. «Ultimis annis … in Campaniā se tenēbat.» Τι δηλώνει το ultimis annis;
   - Την αιτία
   - Το όργανο
   - Τον χρόνο
   - Την αναφορά

## Ασκήσεις

1. Κλίνε τον ενικό του magister.
2. Βάλε στον παρατατικό, στο ίδιο πρόσωπο: α. Nos agros possidēmus. β. Tu gloriae studes. γ. Illi libros habent.
3. Από το κείμενο V, τι είναι συντακτικά:
   α) το vir;
   β) το Gloriae;
   γ) το Neapoli;
   δ) το se;
4. Αυτοπάθεια και συμφωνία στο κείμενο V.
   α) Βάλε στον πληθυντικό: «Puer magistrum suum honōrat».
   β) Συμπλήρωσε με κτητική ή eius: «Silius libros ___ amābat» (τα δικά του βιβλία).
   γ) Συμπλήρωσε τον τύπο: «Poēta in ___ agris habitābat» (pulcher· habito, 1 = κατοικώ).

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/silius-italicus
