# XI. Η Ρώμη και η Καρχηδόνα

> Ο παρακείμενος, οι αρχικοί χρόνοι και το προτερόχρονο στις χρονικές.

Λατινικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/rome-carthage

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις το κείμενο XI, για την πορεία του Αννίβα στον Β΄ Καρχηδονιακό πόλεμο.
- Να σχηματίζεις την οριστική του ενεργητικού παρακειμένου της α΄, β΄ και δ΄ συζυγίας και του sum.
- Να γράφεις τους αρχικούς χρόνους ενός ρήματος (ενεστώτας, παρακείμενος, σουπίνο, απαρέμφατο) και να ξέρεις τι σχηματίζεται από τον καθένα.
- Να αναγνωρίζεις τις χρονικές προτάσεις με postquam, ubi, ut, simul που δηλώνουν το προτερόχρονο.

## Το πλαίσιο

Η Ρώμη και η Καρχηδόνα, οι δύο μεγάλες δυνάμεις της δυτικής Μεσογείου,
συγκρούστηκαν σε τρεις πολέμους μέσα σε περίπου 120 χρόνια (264–146 π.Χ.). Ο
**δεύτερος Καρχηδονιακός πόλεμος** (218–202 π.Χ.) ήταν ο πιο σκληρός για τους
Ρωμαίους. Ο Αννίβας ξεκίνησε από την Ισπανία, πέρασε τις Άλπεις με ελέφαντες
και νίκησε τους Ρωμαίους στον Τίκινο, στον Τρεβία, στη λίμνη Τρασιμένη και, το
216 π.Χ., στις Κάννες, όπου χάθηκε ένας ολόκληρος ρωμαϊκός στρατός. Ο Φάβιος
Μάξιμος απέφευγε τις μάχες και τον έφθειρε· ο Σκιπίωνας τον νίκησε τελικά στη
Ζάμα της Αφρικής (202 π.Χ.).

Οι Ρωμαίοι είδαν τη νίκη τους ως θρίαμβο της καρτερίας τους (*constantia*):
έχασαν μάχη μετά τη μάχη, αλλά δεν ζήτησαν ειρήνη. Στον Αννίβα αναγνώρισαν
στρατηγική ιδιοφυΐα, αλλά τόνισαν τα ηθικά του ελαττώματα, τη σκληρότητα και
τη δολιότητα. Το κείμενο αφηγείται τα γεγονότα στο παρελθόν, με
**παρακείμενο**, που στα λατινικά κάνει και τη δουλειά του ελληνικού αορίστου.

## Το κείμενο

> Hannibal, dux Carthaginiensis, VI et XX annos natus, omnes gentes Hispaniae
> bello **superāvit** et Saguntum vi **expugnāvit**. Postea Alpes, quae Italiam
> ab Galliā seiungunt, cum elephantis **transiit**. Ubi in Italiā fuit, apud
> Ticīnum, Trebiam, Trasumēnum et Cannas copias Rōmanōrum **profligāvit** et
> **delēvit**. Populus Rōmānus cladem Cannensem pavidus **audīvit**. In agro
> Falerno Hannibal ex insidiis Fabii Maximi se **expedīvit**. Postquam XIV annos
> in Italiā **complēvit**, Carthaginienses eum in Africam **revocavērunt**. Ibi
> Hannibal bellum cum Rōmānis componere frustra **cupīvit**. Denique cum P.
> Scipiōne apud Zamam **dimicāvit**, sed Rōmāni victoriam **reportavērunt**.

Με έντονα τα σημεία που σημειώνει το βιβλίο για τα φαινόμενα του μαθήματος.
*VI et XX* = *sex et viginti*· *XIV* = *quattuordecim*.

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή.

| Λατινικά                                                                                                 | Μετάφραση                                                                                                                                   |
| -------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Hannibal, dux Carthaginiensis, VI et XX annos natus,                                                     | Ο Αννίβας, ο Καρχηδόνιος στρατηγός, σε ηλικία είκοσι έξι χρονών,                                                                            |
| omnes gentes Hispaniae bello superāvit et Saguntum vi expugnāvit.                                        | νίκησε σε πόλεμο όλα τα έθνη της Ισπανίας και κυρίευσε με τη βία το Σάγουντο.                                                               |
| Postea Alpes, quae Italiam ab Galliā seiungunt, cum elephantis transiit.                                 | Έπειτα πέρασε με τους ελέφαντες τις Άλπεις, που χωρίζουν την Ιταλία από τη Γαλατία.                                                         |
| Ubi in Italiā fuit, apud Ticīnum, Trebiam, Trasumēnum et Cannas copias Rōmanōrum profligāvit et delēvit. | Όταν βρέθηκε στην Ιταλία, κοντά στον Τίκινο, στον Τρεβία, στην Τρασιμένη και στις Κάννες κατατρόπωσε και εξόντωσε τις δυνάμεις των Ρωμαίων. |
| Populus Rōmānus cladem Cannensem pavidus audīvit.                                                        | Ο ρωμαϊκός λαός άκουσε έντρομος για την καταστροφή στις Κάννες.                                                                             |
| In agro Falerno Hannibal ex insidiis Fabii Maximi se expedīvit.                                          | Στον Φαλερνό αγρό ο Αννίβας ξέφυγε από την ενέδρα του Φάβιου Μάξιμου.                                                                       |
| Postquam XIV annos in Italiā complēvit, Carthaginienses eum in Africam revocavērunt.                     | Αφού συμπλήρωσε δεκατέσσερα χρόνια στην Ιταλία, οι Καρχηδόνιοι τον ανακάλεσαν στην Αφρική.                                                  |
| Ibi Hannibal bellum cum Rōmānis componere frustra cupīvit.                                               | Εκεί ο Αννίβας επιθύμησε μάταια να τελειώσει τον πόλεμο με τους Ρωμαίους με συνθήκη.                                                        |
| Denique cum P. Scipiōne apud Zamam dimicāvit, sed Rōmāni victoriam reportavērunt.                        | Τελικά συγκρούστηκε με τον Πόπλιο Σκιπίωνα κοντά στη Ζάμα, αλλά οι Ρωμαίοι κέρδισαν τη νίκη.                                                |

## Λεξιλόγιο

Από αυτό το μάθημα τα ρήματα δίνονται με τους **αρχικούς χρόνους** τους.

| Λέξη                                             | Σημασία                                   |
| ------------------------------------------------ | ----------------------------------------- |
| dux, ducis (αρσ.)                                | αρχηγός, στρατηγός                        |
| Carthaginiensis, -is, -e                         | Καρχηδόνιος                               |
| *VI et XX annos natus*                           | είκοσι έξι χρονών                         |
| gens, gentis (θηλ.)                              | έθνος, λαός                               |
| supero, superāvi, superātum, superāre, 1         | νικώ                                      |
| expugno, expugnāvi, expugnātum, expugnāre, 1     | κυριεύω                                   |
| vis (αιτ. vim, αφ. vi) (θηλ.)                    | βία, δύναμη                               |
| Alpes, -ium (θηλ., πληθ.)                        | οι Άλπεις                                 |
| seiungo, seiunxi, seiunctum, seiungĕre, 3        | χωρίζω                                    |
| elephantus, -i (αρσ.)                            | ελέφαντας                                 |
| transeo, transii, transitum, transīre            | περνώ, διασχίζω                           |
| ubi (χρον. σύνδ.)                                | όταν, μόλις                               |
| sum, fui, —, esse                                | είμαι, βρίσκομαι                          |
| apud (+ αιτ.)                                    | κοντά σε                                  |
| copiae, -ārum (θηλ., πληθ.)                      | στρατιωτικές δυνάμεις                     |
| profligo, profligāvi, profligātum, profligāre, 1 | κατατροπώνω                               |
| deleo, delēvi, delētum, delēre, 2                | καταστρέφω, εξοντώνω                      |
| clades, -is (θηλ.)                               | καταστροφή, συντριβή                      |
| Cannensis, -is, -e                               | των Καννών                                |
| pavidus, -a, -um                                 | έντρομος                                  |
| audio, audīvi, audītum, audīre, 4                | ακούω                                     |
| insidiae, -ārum (θηλ., πληθ.)                    | ενέδρα, παγίδα                            |
| expedio, expedīvi, expedītum, expedīre, 4        | απαλλάσσω· *me expedio*: ξεφεύγω          |
| postquam (χρον. σύνδ.)                           | αφού                                      |
| compleo, complēvi, complētum, complēre, 2        | συμπληρώνω                                |
| revoco, revocāvi, revocātum, revocāre, 1         | ανακαλώ                                   |
| compōno, composui, compositum, compōnĕre, 3      | (*bellum*) τελειώνω τον πόλεμο με συνθήκη |
| frustra                                          | μάταια                                    |
| cupio, cupīvi, cupītum, cupĕre, 3                | επιθυμώ                                   |
| denique                                          | τελικά                                    |
| dimico, dimicāvi, dimicātum, dimicāre, 1         | αγωνίζομαι, δίνω μάχη                     |
| victoria, -ae (θηλ.)                             | νίκη                                      |
| reporto, reportāvi, reportātum, reportāre, 1     | (*victoriam*) κερδίζω τη νίκη             |

**Λέξεις που ξέρεις ήδη.** *dux* → δούκας· *transeo* → τράνζιτ· *copia* →
κόπια, φωτοτυπία· *compleo* → κομπλέ· *supero* ≈ ὑπέρ (*super*).

## Γραμματική

### Ο ενεργητικός παρακείμενος της α΄, β΄ και δ΄ συζυγίας

Από το **θέμα του παρακειμένου** σχηματίζονται τρεις χρόνοι: ο παρακείμενος, ο
υπερσυντέλικος και ο συντελεσμένος μέλλοντας. Στην α΄, β΄ και δ΄ συζυγία το
θέμα αυτό κανονικά λήγει σε **-v-**: *amāv-*, *delēv-*, *audīv-*. Σε αυτό
προσθέτεις τις **ειδικές καταλήξεις του παρακειμένου**, που είναι ίδιες σε όλες
τις συζυγίες:

**-i, -isti, -it, -imus, -istis, -ērunt**

Το *sum* έχει θέμα παρακειμένου *fu-*: *fui, fuisti, fuit*.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οριστική ενεργητικού παρακειμένου*

**Συγκοπή.** Ανάμεσα σε όμοια φωνήεντα το -v- συχνά χάνεται, και τα φωνήεντα
μπορεί να συναιρεθούν: *audīvi* → *audii*, *audivisti* → *audisti*. Τα σύνθετα
του *eo* έχουν πάντα παρακείμενο σε *-ii*: *transeo* → *transii*, *transiit*.

**Ένας τύπος, δύο χρόνοι;** Στην α΄, β΄ και δ΄ συζυγία ο παρακείμενος δεν
μπερδεύεται εύκολα με τον ενεστώτα, γιατί έχει το -v-: *superat* (ενεστώτας),
*superāvit* (παρακείμενος).

### Οι αρχικοί χρόνοι

Ένα λατινικό ρήμα το μαθαίνεις από **τέσσερις τύπους**, από τους οποίους
φτιάχνονται όλοι οι άλλοι:

| Αρχικός χρόνος      | amo      | Τι σχηματίζεται από αυτόν                             |
| ------------------- | -------- | ----------------------------------------------------- |
| ενεστώτας           | *amo*    | ενεστώτας, παρατατικός, μέλλοντας                     |
| παρακείμενος        | *amāvi*  | παρακείμενος, υπερσυντέλικος, συντελεσμένος μέλλοντας |
| σουπίνο             | *amātum* | η μετοχή του παθητικού παρακειμένου και άλλοι τύποι   |
| απαρέμφατο ενεστώτα | *amāre*  | δείχνει τη συζυγία                                    |

Στα κανονικά ρήματα το σουπίνο σχηματίζεται με **-tum**: *amā-tum*,
*delē-tum*, *audī-tum*. Τα ρήματα της γ΄ συζυγίας και πολλά άλλα έχουν δικούς
τους αρχικούς χρόνους, και γι' αυτό τους μαθαίνεις απέξω (*seiungo, seiunxi,
seiunctum, seiungĕre*).

### Το προτερόχρονο στις χρονικές προτάσεις

Οι χρονικές προτάσεις με **postquam** (αφού), **ubi** και **ut** (όταν, μόλις)
και **simul** (μόλις) δηλώνουν κάτι που έγινε **πριν** από την πράξη της κύριας
πρότασης. Όταν αναφέρονται στο παρελθόν, παίρνουν συνήθως **οριστική
παρακειμένου**, όπως τα ελληνικά «ἐπεί», «ἐπειδή» με οριστική αορίστου.

- *Ubi in Italiā fuit, ... copias profligāvit*: πρώτα βρέθηκε στην Ιταλία,
  έπειτα νίκησε.
- *Postquam XIV annos complēvit, ... eum revocavērunt*: πρώτα συμπλήρωσε τα
  χρόνια, έπειτα τον ανακάλεσαν.

Στα ελληνικά τα αποδίδεις με «αφού» ή «όταν, μόλις» και αόριστο.

> **Κλειδί**
>
> **Παρακείμενος:** θέμα παρακειμένου + **-i, -isti, -it, -imus, -istis,
> -ērunt**. Στην α΄, β΄ και δ΄ συζυγία το θέμα λήγει σε **-v-** (*amāvi*,
> *delēvi*, *audīvi*)· το *sum* κάνει *fui*.
>
> **Αρχικοί χρόνοι:** ενεστώτας, παρακείμενος, σουπίνο, απαρέμφατο (*amo, amāvi,
> amātum, amāre*).
>
> **postquam, ubi, ut, simul + οριστική παρακειμένου:** το προτερόχρονο στο
> παρελθόν.

## Συντακτικό

- *dux Carthaginiensis*: παράθεση στο *Hannibal*.
- *VI et XX annos natus*: «γεννημένος πριν από είκοσι έξι χρόνια», δηλαδή
  26 χρονών· *annos* αιτιατική της διάρκειας χρόνου.
- *Hispaniae*: γενική κτητική.
- *bello*: αφαιρετική του μέσου.
- *vi*: αφαιρετική του τρόπου (πρβ. «βίᾳ εἷλον»).
- *quae Italiam ab Galliā seiungunt*: αναφορική πρόταση στο *Alpes*· *quae*
  υποκείμενο. Είναι σε ενεστώτα, γιατί αυτό ισχύει πάντα: οι Άλπεις χωρίζουν
  και σήμερα τις δύο χώρες.
- *cum elephantis*: εμπρόθετος της συνοδείας.
- *Ubi in Italiā fuit*: δευτερεύουσα χρονική, προτερόχρονο, οριστική
  παρακειμένου.
- *apud Ticīnum ...*: εμπρόθετος της στάσης σε τόπο.
- *pavidus*: επιρρηματικό κατηγορούμενο του τρόπου στο *populus*: έτσι άκουσε,
  έντρομος.
- *ex insidiis*: εμπρόθετος της απομάκρυνσης· *se* αντικείμενο, άμεση
  αυτοπάθεια.
- *Postquam ... complēvit*: χρονική, προτερόχρονο· *XIV annos* αντικείμενο του
  *complēvit*.
- *in Africam*: εμπρόθετος της κίνησης σε τόπο.
- *componere*: τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο του *cupīvit* (ταυτοπροσωπία).
- *cum P. Scipiōne*: εμπρόθετος της κοινωνίας (με ποιον πολέμησε).

## Η ερμηνεία

Το κείμενο είναι μια σύντομη βιογραφία σε γρήγορο ρυθμό: κάθε πρόταση, μια
νίκη. Οι τόποι των μαχών απαριθμούνται χωρίς σύνδεσμο ανάμεσα σε πόλεμο και
πόλεμο, και ο αναγνώστης νιώθει την αλληλουχία των ηττών. Η ανατροπή έρχεται με
δύο μικρές λέξεις: *frustra* (μάταια ζήτησε ειρήνη) και *sed* (αλλά οι
Ρωμαίοι νίκησαν). Η μόνη αντίδραση του ρωμαϊκού λαού που αναφέρεται είναι ο
τρόμος (*pavidus*), και όμως το τέλος ανήκει σε αυτόν.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Να γράψετε τους αρχικούς χρόνους των ρημάτων «superāvit», «delēvit» και «audīvit», και το β΄ ενικό του παρακειμένου τους.

1. *supero*, α΄ συζυγία: **supero, superāvi, superātum, superāre**· β΄ ενικό
   **superavisti**.
2. *deleo*, β΄ συζυγία: **deleo, delēvi, delētum, delēre**· β΄ ενικό
   **delevisti**.
3. *audio*, δ΄ συζυγία: **audio, audīvi, audītum, audīre**· β΄ ενικό
   **audivisti** (ή με συγκοπή **audisti**).

### Παράδειγμα 2: Να χαρακτηρίσετε την πρόταση «Postquam XIV annos in Italiā complēvit» και να δικαιολογήσετε την έγκλιση και τον χρόνο του ρήματός της.

1. Είναι **δευτερεύουσα χρονική** πρόταση, εισάγεται με τον χρονικό σύνδεσμο
   *postquam* και λειτουργεί ως επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου στο
   *revocavērunt*.
2. Εκφέρεται με **οριστική**, γιατί δηλώνει κάτι πραγματικό. Είναι **οριστική
   παρακειμένου**, γιατί η πράξη της έγινε **πριν** από την πράξη της κύριας
   πρότασης, στο παρελθόν (προτερόχρονο).

> **Πρόσεχε**
>
> - **-ērunt στο γ΄ πληθυντικό, όχι -ēnt:** *revocavērunt*, *reportavērunt*.
> - **fuit δεν είναι erat.** Το *fuit* είναι παρακείμενος του *sum* (βρέθηκε,
>   υπήρξε), το *erat* παρατατικός.
> - **transiit:** το διπλό -ii- δεν είναι λάθος· είναι ο παρακείμενος του
>   *transeo* (*transii*).
> - **Παρακείμενος ή αόριστος;** Ο λατινικός παρακείμενος κάνει και τη δουλειά
>   του ελληνικού αορίστου. Σε αφήγηση τον μεταφράζεις συνήθως με αόριστο:
>   *superāvit* = «νίκησε».

> **Θυμήσου**
>
> - Καταλήξεις παρακειμένου: -i, -isti, -it, -imus, -istis, -ērunt.
> - α΄, β΄, δ΄ συζυγία: θέμα σε -v- (*amāvi*, *delēvi*, *audīvi*)· *sum*:
>   *fui*.
> - Αρχικοί χρόνοι: *amo, amāvi, amātum, amāre*.
> - *postquam, ubi, ut, simul* + οριστική παρακειμένου = προτερόχρονο.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η κατάληξη του β΄ ενικού στον ενεργητικό παρακείμενο;
   - -s
   - -isti
   - -istis
   - -ēris
2. Ποιο είναι το γ΄ πληθυντικό του παρακειμένου του «sum»;
   - erunt
   - erant
   - fuērunt
   - fuistis
3. Ποιοι είναι οι αρχικοί χρόνοι του «deleo»;
   - deleo, delēvi, delētum, delēre
   - deleo, delui, delitum, delēre
   - deleo, delēvi, delētum, delĕre
   - deleo, delēbo, delētum, delēre
4. Ο τύπος «audisti» είναι:
   - β΄ ενικό ενεστώτα
   - β΄ πληθυντικό παρακειμένου
   - β΄ ενικό παρακειμένου, με συγκοπή
   - β΄ ενικό παρατατικού
5. Τι δηλώνει η πρόταση «Postquam XIV annos in Italiā complēvit» ως προς την κύρια;
   - Το σύγχρονο στο παρελθόν
   - Το υστερόχρονο
   - Την αιτία
   - Το προτερόχρονο
6. Πώς χαρακτηρίζεται το «pavidus» στο «Populus Rōmānus cladem Cannensem pavidus audīvit»;
   - Επιρρηματικό κατηγορούμενο
   - Επιθετικός προσδιορισμός
   - Αντικείμενο του audīvit
   - Παράθεση στο populus
7. Τι εκφράζει η αφαιρετική «vi» στο «Saguntum vi expugnāvit»;
   - Τον τόπο
   - Τον χρόνο
   - Τον τρόπο
   - Τη συνοδεία
8. Πώς είδαν οι Ρωμαίοι τη νίκη τους στον Β΄ Καρχηδονιακό πόλεμο;
   - Ως έργο των ελεφάντων τους
   - Ως νίκη της καρτερίας τους
   - Ως αποτέλεσμα μιας συνθήκης
   - Ως εύκολη και γρήγορη νίκη

## Ασκήσεις

1. Να γράψετε το α΄ ενικό και το γ΄ πληθυντικό της οριστικής ενεργητικού παρακειμένου του «expugno».
2. Να γράψετε τους αρχικούς χρόνους του ρήματος του τύπου «complēvit».
3. «Ubi in Italiā fuit, apud Cannas copias Rōmanōrum profligāvit et delēvit.»
   α) Να μεταφέρετε τα ρήματα της περιόδου στο α΄ πληθυντικό του παρακειμένου.
   β) Να χαρακτηρίσετε την πρόταση «Ubi in Italiā fuit».
   γ) Να μεταφέρετε το «delēvit» στο ίδιο πρόσωπο του ενεστώτα και του μέλλοντα.
4. «Ibi Hannibal bellum cum Rōmānis componere frustra cupīvit. Denique cum P. Scipiōne apud Zamam dimicāvit, sed Rōmāni victoriam reportavērunt.»
   α) Να αναγνωρίσετε συντακτικά το «componere».
   β) Να γράψετε το β΄ ενικό του παρακειμένου του «cupīvit», χωρίς και με συγκοπή.
   γ) Να ξαναγράψετε το «Rōmāni victoriam reportavērunt» με υποκείμενο «Ego».

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/rome-carthage
