# IX. Η εγκαθίδρυση της δημοκρατίας στη Ρώμη

> Ο ενεστώτας και ο παρατατικός της γ΄ και δ΄ συζυγίας, και οι δεικτικές hic, ille, ipse.

Λατινικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/roman-republic

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις το κείμενο IX, για την πτώση του Ταρκυνίου και την εκλογή των πρώτων υπάτων.
- Να σχηματίζεις την οριστική του ενεργητικού ενεστώτα και παρατατικού της γ΄ και της δ΄ συζυγίας.
- Να σχηματίζεις το απαρέμφατο του ενεργητικού ενεστώτα της γ΄ και της δ΄ συζυγίας και να τονίζεις σωστά légimus αλλά audīmus.
- Να κλίνεις τις δεικτικές hic, ille, ipse και να εξηγείς τη χρήση τους στο κείμενο.

## Το πλαίσιο

Τον 6ο αιώνα π.Χ. η Ρώμη ήταν κάτω από ετρουσκική κυριαρχία, και οι τελευταίοι
βασιλιάδες της, οι Ταρκύνιοι, ήταν Ετρούσκοι. Γύρω στο 510 π.Χ. ο Ταρκύνιος ο
Υπερήφανος (*Tarquinius Superbus*) εκδιώχθηκε, και στη θέση της βασιλείας ήρθε η
«ελεύθερη πολιτεία», η *libera res publica*, με δύο υπάτους (*consules*) που
εκλέγονταν κάθε χρόνο.

Οι Ρωμαίοι δεν θυμούνταν την εκδίωξη ως απελευθέρωση από ξένους, αλλά ως τέλος
της βασιλείας. Τη συνέδεσαν με μια ιστορία: ο Σέξτος, γιος του βασιλιά,
ατίμασε τη Λουκρητία, γυναίκα του Ταρκυνίου Κολλατίνου, εκείνη αυτοκτόνησε, και
ο Ιούνιος Βρούτος ξεσήκωσε τον λαό. Η Λουκρητία έγινε το υπόδειγμα της
γυναικείας αρετής (*pudicitia*), και στη δημοκρατική Ρώμη οι λέξεις *rex* και
*regnum* έμειναν βρισιές. Η πιο γνωστή εκδοχή της ιστορίας είναι του Τίτου
Λιβίου (βιβλίο 1).

## Το κείμενο

> Tarquinius Superbus, septimus atque ultimus regum, hoc modo imperium
> **perdit**. Filius eius Sextus Tarquinius pudicitiam Lucrētiae, uxōris
> Collatīni **laedit**. Marītus et pater et Iunius Brutus eam maestam
> **inveniunt**. Illis femina cum lacrimis iniuriam **aperit** et cultro se
> ipsam interficit. Brutus ex vulnere dolōre magno cultrum **extrahit** et
> delictum punīre parat. Populum concitat et Tarquinio imperium **adimit**.
> Liber iam populus Rōmānus duo consules, Iunium Brutum et Tarquinium
> Collatīnum, **deligere** **constituit**.

Με έντονα τα σημεία που σημειώνει το βιβλίο για τα φαινόμενα του μαθήματος.

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή. Σε παρένθεση ό,τι εννοείται.

| Λατινικά                                                                                             | Μετάφραση                                                                                                        |
| ---------------------------------------------------------------------------------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Tarquinius Superbus, septimus atque ultimus regum, hoc modo imperium perdit.                         | Ο Ταρκύνιος ο Υπερήφανος, ο έβδομος και τελευταίος από τους βασιλιάδες, χάνει την εξουσία με τον εξής τρόπο.     |
| Filius eius Sextus Tarquinius pudicitiam Lucrētiae, uxōris Collatīni laedit.                         | Ο γιος του, ο Σέξτος Ταρκύνιος, προσβάλλει την τιμή της Λουκρητίας, της συζύγου του Κολλατίνου.                  |
| Marītus et pater et Iunius Brutus eam maestam inveniunt.                                             | Ο σύζυγος και ο πατέρας (της) και ο Ιούνιος Βρούτος τη βρίσκουν περίλυπη.                                        |
| Illis femina cum lacrimis iniuriam aperit                                                            | Σε εκείνους η γυναίκα αποκαλύπτει με δάκρυα την προσβολή                                                         |
| et cultro se ipsam interficit.                                                                       | και σκοτώνει τον εαυτό της με μαχαίρι.                                                                           |
| Brutus ex vulnere dolōre magno cultrum extrahit                                                      | Ο Βρούτος με μεγάλο πόνο τραβά το μαχαίρι από την πληγή                                                          |
| et delictum punīre parat.                                                                            | και ετοιμάζεται να τιμωρήσει το έγκλημα.                                                                         |
| Populum concitat et Tarquinio imperium adimit.                                                       | Ξεσηκώνει τον λαό και αφαιρεί την εξουσία από τον Ταρκύνιο.                                                      |
| Liber iam populus Rōmānus duo consules, Iunium Brutum et Tarquinium Collatīnum, deligere constituit. | Ο ρωμαϊκός λαός, ελεύθερος πια, αποφασίζει να εκλέξει δύο υπάτους, τον Ιούνιο Βρούτο και τον Ταρκύνιο Κολλατίνο. |

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                                                        | Σημασία                                    |
| ----------------------------------------------------------- | ------------------------------------------ |
| septimus, -a, -um                                           | έβδομος                                    |
| atque (σύνδ.)                                               | και                                        |
| ultimus, -a, -um                                            | τελευταίος                                 |
| rex, rēgis (αρσ.)                                           | βασιλιάς                                   |
| modus, -i (αρσ.)                                            | τρόπος· *hoc modo*: με αυτόν τον τρόπο     |
| imperium, -ii (ουδ.)                                        | εξουσία                                    |
| perdo, perdidi, perditum, perdĕre, 3                        | χάνω                                       |
| pudicitia, -ae (θηλ.)                                       | τιμή, αγνότητα                             |
| uxor, -ōris (θηλ.)                                          | σύζυγος (η)                                |
| laedo, laesi, laesum, laedĕre, 3                            | βλάπτω, προσβάλλω                          |
| marītus, -i (αρσ.)                                          | σύζυγος (ο)                                |
| pater, patris (αρσ.)                                        | πατέρας                                    |
| maestus, -a, -um                                            | περίλυπος                                  |
| invenio, invēni, inventum, invenīre, 4                      | βρίσκω                                     |
| fēmina, -ae (θηλ.)                                          | γυναίκα                                    |
| lacrima, -ae (θηλ.)                                         | δάκρυ                                      |
| iniuria, -ae (θηλ.)                                         | αδικία, προσβολή                           |
| aperio, aperui, apertum, aperīre, 4                         | ανοίγω· αποκαλύπτω                         |
| culter, cultri (αρσ.)                                       | μαχαίρι                                    |
| interficio, interfēci, interfectum, interficĕre, 3          | σκοτώνω· *se ipsam interficit*: αυτοκτονεί |
| vulnus, -eris (ουδ.)                                        | πληγή, τραύμα                              |
| dolor, -ōris (αρσ.)                                         | πόνος                                      |
| extraho, extraxi, extractum, extrahĕre, 3                   | τραβώ έξω, βγάζω                           |
| delictum, -i (ουδ.)                                         | έγκλημα                                    |
| punio, punīvi, punītum, punīre, 4                           | τιμωρώ                                     |
| paro, parāvi, parātum, parāre, 1 (+ απαρ.)                  | ετοιμάζομαι να                             |
| concito, concitāvi, concitātum, concitāre, 1                | ξεσηκώνω                                   |
| adimo, adēmi, ademptum, adimĕre, 3                          | αφαιρώ, παίρνω (κάτι από κάποιον)          |
| liber, libĕra, libĕrum                                      | ελεύθερος                                  |
| iam                                                         | πια, ήδη                                   |
| duo, duae, duo                                              | δύο                                        |
| consul, -is (αρσ.)                                          | ύπατος                                     |
| deligo, delēgi, delectum, deligĕre, 3                       | εκλέγω                                     |
| constituo, constitui, constitūtum, constituĕre, 3 (+ απαρ.) | αποφασίζω να                               |

**Λέξεις που ξέρεις ήδη.** *rex* → ρήγας· *modus* → μόδα, μοντέλο· *imperium* →
ιμπεριαλισμός· *septimus* ≈ ἑπτά· *lacrima* ≈ δάκρυ· *punio* ≈ ποινή·
*vulnus* ≈ ουλή.

## Γραμματική

### Ο ενεστώτας της γ΄ και της δ΄ συζυγίας

Η **δ΄ συζυγία** έχει θέμα σε μακρό **-ī-** (*audī-*) και παίρνει κατευθείαν τις
καταλήξεις. Η **γ΄ συζυγία** έχει θέμα σε σύμφωνο (*leg-*), και ανάμεσα σε θέμα
και κατάληξη μπαίνει ένα συνδετικό φωνήεν: **-i-**, **-u-** στο γ΄ πληθυντικό,
και τίποτα στο α΄ ενικό.

- δ΄: **ενεστωτικό θέμα + καταλήξεις** (*audi-o*, *audi-s*, *audi-unt*)
- γ΄: **ενεστωτικό θέμα + συνδετικό φωνήεν + καταλήξεις** (*leg-o*, *leg-i-s*,
  *leg-u-nt*)

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οριστική ενεργητικού ενεστώτα, γ΄ και δ΄ συζυγία*

### Το απαρέμφατο του ενεστώτα

- δ΄: θέμα + **-re**: *audī-re*, *punī-re*, *invenī-re*·
- γ΄: θέμα + συνδετικό **-ĕ-** + **-re**: *leg-ĕ-re*, *delig-ĕ-re*.

Το φωνήεν μπροστά στο -re είναι **βραχύ** στη γ΄ (*légĕre*) και **μακρό** στη
δ΄ (*audīre*). Το ίδιο κρίνει τον τονισμό σε όλη την κλίση: **lé**gimus,
**lé**gitis, αλλά au**dī**mus, au**dī**tis.

### Ο παρατατικός της γ΄ και της δ΄ συζυγίας

Σχηματίζεται όπως της α΄ και β΄ (*amā-ba-m*), αλλά ανάμεσα στο θέμα και στο
πρόσφυμα **-ba-** μπαίνει ένα μακρό **-ē-**: *leg-ē-bam*, *audi-ē-bam*.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οριστική ενεργητικού παρατατικού, γ΄ και δ΄ συζυγία*

Το *interficit* κλίνεται σχεδόν σαν ρήμα της δ΄ συζυγίας (*interficiunt*), αλλά
το απαρέμφατό του είναι *interficĕre*. Είναι από τα ρήματα σε *-io* της γ΄
συζυγίας, σαν το *capio*, που θα τα δεις στο μάθημα XIV.

### Οι δεικτικές hic, ille, ipse

- **hic, haec, hoc** = αυτός (εδώ), κοντά σε αυτόν που μιλά, σαν το «οὗτος».
  Μπορεί να δείχνει και αυτό που ακολουθεί: *hoc modo* = «με τον εξής τρόπο»,
  όπως το «τάδε λέγει».
- **ille, illa, illud** = εκείνος, μακριά από αυτόν που μιλά, σαν το «ἐκεῖνος».
- **ipse, ipsa, ipsum** = ο ίδιος, σαν το «αὐτός» σε θέση κατηγορουμένου (*ipse
  pater* = αὐτὸς ὁ πατήρ). Ενισχύει άλλες αντωνυμίες: *ego ipse*, *se ipsam*.

*Διαδραστικό στη σελίδα: hic, haec, hoc*

*Διαδραστικό στη σελίδα: ille, illa, illud και ipse, ipsa, ipsum (ενικός)*

> **Κλειδί**
>
> **γ΄ συζυγία:** συνδετικό φωνήεν, *leg-i-t*, *leg-u-nt*, απαρέμφατο *legĕre*
> (βραχύ). **δ΄ συζυγία:** θέμα σε -ī, *audi-t*, *audi-unt*, απαρέμφατο *audīre*
> (μακρό). **Παρατατικός και των δύο:** θέμα + **-ēba-** (*legēbam*,
> *audiēbam*).
>
> **hic** = αυτός εδώ, **ille** = εκείνος, **ipse** = ο ίδιος.

## Συντακτικό

- *septimus atque ultimus*: παραθέσεις στο *Tarquinius Superbus*· *regum*
  γενική διαιρετική.
- *hoc modo*: αφαιρετική του τρόπου.
- *eius*: γενική κτητική (= του Ταρκυνίου).
- *uxōris*: παράθεση στο *Lucrētiae*· *Collatīni* γενική κτητική.
- *eam maestam inveniunt*: το *invenio* παίρνει δύο αιτιατικές· *eam*
  αντικείμενο, *maestam* κατηγορούμενο του αντικειμένου.
- *Illis*: δοτική, έμμεσο αντικείμενο του *aperit*.
- *cum lacrimis*: εμπρόθετος προσδιορισμός του τρόπου.
- *cultro*: αφαιρετική του οργάνου.
- *se ipsam*: αντικείμενο, άμεση αυτοπάθεια, ενισχυμένη με το *ipsam*.
- *ex vulnere*: εμπρόθετος της απομάκρυνσης· *dolōre magno* αφαιρετική του
  τρόπου.
- *punīre*: τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο του *parat* (ταυτοπροσωπία).
- *Tarquinio*: δοτική προσωπική αντιχαριστική στο *adimit* (από ποιον
  αφαιρείται κάτι)· *imperium* αντικείμενο.
- *Liber*: επιθετικός προσδιορισμός στο *populus*· μαζί με το *iam* έχει
  σχεδόν σημασία κατηγορουμένου: «τώρα που ήταν πια ελεύθερος».
- *deligere*: τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο του *constituit*· *duo consules*
  αντικείμενο του απαρεμφάτου, *Iunium Brutum et Tarquinium Collatīnum*
  παράθεση.

Όλα τα ρήματα του κειμένου είναι σε **ενεστώτα**: είναι ο **ιστορικός
ενεστώτας**, που κάνει την αφήγηση πιο ζωντανή. Στη μετάφραση μπορείς να τον
κρατήσεις ενεστώτα ή να τον αποδώσεις με αόριστο.

## Η ερμηνεία

Η αφήγηση περνά από την ιδιωτική ζωή στην πολιτική σε λίγες γραμμές: μια
προσβολή μέσα σε ένα σπίτι γίνεται αιτία για την πτώση της βασιλείας. Η
Λουκρητία δεν μιλά για τον εαυτό της· αποκαλύπτει την αδικία και πεθαίνει, και
η πράξη της γίνεται πολιτικό μήνυμα. Ο Βρούτος βγάζει το μαχαίρι από την πληγή
και το ίδιο μαχαίρι γίνεται σύμβολο της εκδίκησης. Η τελευταία πρόταση αρχίζει
με τη λέξη *Liber*: η ελευθερία είναι το πρώτο που ακούγεται, πριν από τους
υπάτους.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Να γράψετε: α) το γ΄ πληθυντικό του ενεστώτα του «laedit» και του «aperit»· β) το α΄ πληθυντικό του παρατατικού του «inveniunt»· γ) το απαρέμφατο του ενεστώτα του «extrahit» και του «punit».

1. **α)** *laedo* (γ΄): θέμα *laed-* + *-u-* + *-nt*: **laedunt**. *aperio* (δ΄):
   θέμα *aperi-* + *-unt*: **aperiunt**.
2. **β)** *invenio* (δ΄): θέμα *inveni-* + *-ē-* + *-bāmus*: **inveniebāmus**.
3. **γ)** *extraho* (γ΄): *extrah-* + *-ĕre*: **extrahĕre**. *punio* (δ΄): *punī-*
   - *-re*: **punīre**.

### Παράδειγμα 2: Να γράψετε τη δοτική ενικού και την αιτιατική πληθυντικού του «hic modus» και του «illud delictum».

1. *hic modus* (αρσενικό): δοτική **huic modo**, αιτιατική πληθυντικού **hōs
   modos**.
2. *illud delictum* (ουδέτερο): δοτική **illi delicto**, αιτιατική πληθυντικού
   **illa delicta**.

> **Πρόσεχε**
>
> - **constituit:** ο ίδιος τύπος είναι γ΄ ενικό του ενεστώτα και του
>   παρακειμένου (*constituo, constitui*). Εδώ το κείμενο αφηγείται σε ενεστώτα,
>   άρα είναι ενεστώτας. Το ίδιο ισχύει για το *perdit*.
> - **legunt, όχι legiunt· audiunt, όχι audunt.** Το -iunt είναι της δ΄ συζυγίας
>   (και των ρημάτων σε -io).
> - **Τονισμός:** *légimus* (βραχύ -i-) αλλά *audīmus* (μακρό -ī-).
> - **hoc και hōc:** ο ίδιος τύπος είναι ονομαστική/αιτιατική ουδετέρου και
>   αφαιρετική αρσενικού/ουδετέρου. Στο *hoc modo* συμφωνεί με το *modo*, άρα
>   είναι αφαιρετική.

> **Θυμήσου**
>
> - γ΄ συζυγία: *lego, legis, legit, legimus, legitis, legunt*· *legĕre*·
>   *legēbam*.
> - δ΄ συζυγία: *audio, audis, audit, audīmus, audītis, audiunt*· *audīre*·
>   *audiēbam*.
> - *hic* (αυτός), *ille* (εκείνος), *ipse* (ο ίδιος): γενική σε -ius, δοτική
>   σε -i.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο είναι το γ΄ πληθυντικό του ενεστώτα του «deligo» (γ΄ συζυγία);
   - deligiunt
   - deligunt
   - deligent
   - deligant
2. Ποιο είναι το γ΄ πληθυντικό του ενεστώτα του «punio» (δ΄ συζυγία);
   - puniunt
   - pununt
   - punint
   - puniebant
3. Ποιο είναι το απαρέμφατο του ενεργητικού ενεστώτα του «extraho» (γ΄ συζυγία);
   - extrahīre
   - extrahāre
   - extrahĕre
   - extrahēre
4. Ποιο είναι το γ΄ ενικό του παρατατικού του «invenio»;
   - invenībat
   - inveniet
   - invenit
   - inveniēbat
5. Τι πτώση είναι το «hoc» στο «hoc modo imperium perdit»;
   - Ονομαστική ουδετέρου
   - Αφαιρετική αρσενικού
   - Αιτιατική ουδετέρου
   - Δοτική αρσενικού
6. Πώς χαρακτηρίζεται το «maestam» στο «eam maestam inveniunt»;
   - Επιθετικός προσδιορισμός στο eam
   - Αντικείμενο του inveniunt
   - Κατηγορούμενο του αντικειμένου
   - Παράθεση στο eam
7. Τι δηλώνει το «se ipsam» στο «cultro se ipsam interficit»;
   - Άμεση αυτοπάθεια
   - Αλληλοπάθεια
   - Πλάγια αυτοπάθεια
   - Ποιητικό αίτιο
8. Γιατί το «constituit» του κειμένου είναι ενεστώτας και όχι παρακείμενος;
   - Η κατάληξη -it είναι μόνο του ενεστώτα
   - Η γ΄ συζυγία δεν έχει παρακείμενο
   - Το ρήμα έχει απαρέμφατο αντικείμενο
   - Όλη η αφήγηση είναι σε ενεστώτα

## Ασκήσεις

1. Να γράψετε το β΄ πληθυντικό της οριστικής ενεργητικού ενεστώτα του «perdo» και του «aperio».
2. Να μεταφέρετε στο ίδιο πρόσωπο του παρατατικού τα «laedit», «inveniunt», «extrahit» και «adimit».
3. «Brutus ex vulnere dolōre magno cultrum extrahit et delictum punīre parat.»
   α) Να αναγνωρίσετε συντακτικά το «punīre».
   β) Να αναγνωρίσετε συντακτικά το «dolōre magno».
   γ) Να ξαναγράψετε την περίοδο με υποκείμενο «Brutus et Collatīnus».
4. «Illis femina cum lacrimis iniuriam aperit et cultro se ipsam interficit.»
   α) Να γράψετε την ονομαστική ενικού όλων των γενών της αντωνυμίας «illis».
   β) Να γράψετε τη γενική και τη δοτική ενικού του «haec femina».
   γ) Με υποκείμενο «Brutus», τι γίνεται το «se ipsam»;
   δ) Να μεταφέρετε το «aperit» στο α΄ πληθυντικό του παρατατικού.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/roman-republic
