# IV. Τα ήθη των αρχαίων Ρωμαίων

> Τα ουδέτερα της β΄ κλίσης, ο παρατατικός, το is ea id και η αλληλοπάθεια.

Λατινικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/roman-morals

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο IV, για τα ήθη των αρχαίων Ρωμαίων κατά τον Σαλλούστιο.
- Να κλίνεις τα ουδέτερα της β΄ κλίσης και να σχηματίζεις την οριστική του ενεργητικού παρατατικού της α΄ συζυγίας και του sum.
- Να κλίνεις την is, ea, id και να εκφράζεις την αλληλοπάθεια με inter nos, inter vos, inter se.
- Να αναγνωρίζεις την αφαιρετική της αναφοράς, το in με αφαιρετική και την παράλειψη του ρήματος.

## Το πλαίσιο

Το κείμενο είναι διασκευή από τον ιστορικό **Σαλλούστιο Κρίσπο** (86–35 π.Χ.),
από την εισαγωγή του έργου του για τη συνωμοσία του Κατιλίνα (*De Catilinae
coniuratione*). Ο Σαλλούστιος δίνει μια **εξιδανικευμένη** εικόνα της παλιάς
Ρώμης ως το **146 π.Χ.**, τη χρονιά που οι Ρωμαίοι κατέστρεψαν την Καρχηδόνα.
Όσο υπήρχε ο μεγάλος εχθρός, λέει, οι Ρωμαίοι ήταν ενωμένοι και ενάρετοι· μετά
άρχισε η πλεονεξία και η φιλοδοξία, και τα ήθη κατρακύλησαν.

Αυτή η ιδέα ενός «χαμένου παραδείσου» των πρώτων αιώνων διατρέχει όλη τη ρωμαϊκή
ιστορική σκέψη. Θα τη βρεις και στον Λίβιο, με τις έννοιες **mos maiorum**,
**pietas**, **virtus** που είδες στην εισαγωγή. Στο κείμενο αναφέρονται και οι
**Συγκλητικοί** (delecti), οι γέροντες της Συγκλήτου.

## Το κείμενο

Με έντονα γράμματα οι τύποι του παρατατικού:

> Apud antīquos Rōmānos concordia maxima sed avaritia minima **erat**. Rōmāni in
> suppliciis deōrum magnifici sed domi parci **erant**. Iustitiā inter se
> **certābant** et patriam **curābant**. In bello pericula audaciā
> **propulsābant** et beneficiis amicitias **parābant**. Delecti **consultābant**
> patriae; eis corpus ex annis infirmum sed ingenium propter sapientiam validum
> **erat**.
>
> Μάθημα IV, *Lectio quarta*

## Η μετάφραση

| Λατινικά                                                                   | Μετάφραση                                                                             |
| -------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------- |
| Apud antīquos Rōmānos concordia maxima sed avaritia minima erat.           | Στους αρχαίους Ρωμαίους η ομόνοια ήταν πάρα πολύ μεγάλη, ενώ η πλεονεξία ελάχιστη.    |
| Rōmāni in suppliciis deōrum magnifici sed domi parci erant.                | Οι Ρωμαίοι ήταν γενναιόδωροι στη λατρεία των θεών, αλλά λιτοί στην ιδιωτική τους ζωή. |
| Iustitiā inter se certābant                                                | Συναγωνίζονταν μεταξύ τους στη δικαιοσύνη                                             |
| et patriam curābant.                                                       | και φρόντιζαν την πατρίδα.                                                            |
| In bello pericula audaciā propulsābant                                     | Στον πόλεμο απέκρουαν τους κινδύνους με την τόλμη τους                                |
| et beneficiis amicitias parābant.                                          | και με ευεργεσίες αποκτούσαν φιλίες.                                                  |
| Delecti consultābant patriae;                                              | Οι εκλεγμένοι φρόντιζαν για την πατρίδα·                                              |
| eis corpus ex annis infirmum sed ingenium propter sapientiam validum erat. | αυτοί είχαν σώμα αδύναμο από τα χρόνια, αλλά πνεύμα δυνατό χάρη στη φρόνησή τους.     |

Οι **amicitiae** εδώ δεν είναι μόνο οι προσωπικές φιλίες: είναι και οι
**συμμαχίες** της Ρώμης με άλλους λαούς. Οι **delecti** είναι οι εκλεγμένοι
Συγκλητικοί. Το **eis … erat** κατά λέξη είναι «σε αυτούς ήταν σώμα…», δηλαδή
«αυτοί είχαν σώμα…».

## Λεξιλόγιο

| Λέξη       | Τύποι                | Σημασία                               |
| ---------- | -------------------- | ------------------------------------- |
| apud       | πρόθ. + αιτ.         | σε, κοντά σε, ανάμεσα σε              |
| antīquus   | -a, -um              | αρχαίος, παλιός                       |
| Rōmānus    | -i                   | ο Ρωμαίος                             |
| concordia  | -ae                  | ομόνοια                               |
| maximus    | -a, -um              | πάρα πολύ μεγάλος (υπερθ. του magnus) |
| minimus    | -a, -um              | ελάχιστος (υπερθ. του parvus)         |
| avaritia   | -ae                  | πλεονεξία                             |
| supplicia  | -ōrum (πληθ.)        | λατρεία, προσευχές                    |
| magnificus | -a, -um              | μεγαλόπρεπος, γενναιόδωρος            |
| domi       | επίρρ.               | στο σπίτι, στην ιδιωτική ζωή          |
| parcus     | -a, -um              | λιτός, φειδωλός                       |
| iustitia   | -ae                  | δικαιοσύνη                            |
| inter      | πρόθ. + αιτ.         | ανάμεσα· inter se: μεταξύ τους        |
| certo      | 1                    | αγωνίζομαι, συναγωνίζομαι             |
| curo       | 1                    | φροντίζω                              |
| bellum     | -i (ουδ.)            | πόλεμος                               |
| periculum  | -i (ουδ.)            | κίνδυνος                              |
| audacia    | -ae                  | τόλμη                                 |
| propulso   | 1                    | απωθώ, αποκρούω                       |
| beneficium | -ii (ουδ.)           | ευεργεσία                             |
| amicitia   | -ae                  | φιλία, συμμαχία                       |
| paro       | 1                    | ετοιμάζω, αποκτώ                      |
| delectus   | -a, -um              | εκλεγμένος                            |
| consulto   | 1 (+ δοτ.)           | φροντίζω για                          |
| is, ea, id | δεικτ. αντων.        | αυτός, αυτή, αυτό                     |
| corpus     | -oris (ουδ., γ΄ κλ.) | σώμα                                  |
| ex         | πρόθ. + αφαιρ.       | από                                   |
| annus      | -i                   | χρόνος, έτος                          |
| infirmus   | -a, -um              | αδύναμος                              |
| ingenium   | -ii (ουδ.)           | πνεύμα, ευφυΐα                        |
| propter    | πρόθ. + αιτ.         | εξαιτίας, χάρη σε                     |
| sapientia  | -ae                  | σοφία, φρόνηση                        |
| validus    | -a, -um              | δυνατός                               |

Το **supplicium** στον ενικό σημαίνει συνήθως «τιμωρία»· ο πληθυντικός
**supplicia** εδώ είναι η λατρεία των θεών.

**Λέξεις που ζουν ακόμα.** *Antiquus*: «αντίκα». *Minimus*: «μίνιμουμ»,
«μινιατούρα». *Bellum*: «ρέμπελος» (μέσω της βενετικής, από το rebellis). Το
*periculum* είναι συγγενικό με την πείρα και τον πειρατή. Το *domi* είναι από το
*domus* (σπίτι), συγγενικό με το δόμος και το δωμάτιο. Το *valde* (πολύ) της
προηγούμενης ενότητας βγαίνει από το *validus*.

## Γραμματική

### Τα ουδέτερα της β΄ κλίσης

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ουδέτερα β΄ κλίσης: donum (δώρο)*

Όπως στα ελληνικά, η **ονομαστική, η αιτιατική και η κλητική** των ουδετέρων
είναι **ίδιες**, και ο πληθυντικός τους λήγει σε **-a** (δῶρα, dona). Οι άλλες
πτώσεις είναι όπως του populus. Τα σε **-ium** (beneficium, ingenium,
supplicium) συναιρούν συνήθως τη γενική ενικού -ii σε **-i**: ingeni.

Όμοια κλίνεται το **ουδέτερο** των δευτερόκλιτων επιθέτων (infirmum, validum)
και των κτητικών (meum, tuum, suum).

> **Κλειδί**
>
> Η κατάληξη **-a** έχει δύο πολύ διαφορετικές ταυτότητες:
>
> - **pericul-a**, **don-a**: ονομαστική ή αιτιατική **πληθυντικού** ουδετέρου της
>   β΄ κλίσης
> - **terr-a**, **concordi-a**: ονομαστική **ενικού** της α΄ κλίσης
>
> Στο «pericula audaciā propulsabant» το pericula είναι πληθυντικός, αντικείμενο:
> «απέκρουαν **τους κινδύνους**».

### Ο παρατατικός της α΄ συζυγίας και του sum

Ο παρατατικός σχηματίζεται: **ενεστωτικό θέμα + πρόσφυμα -bā- + βασικές
καταλήξεις**. Στο α΄ ενικό η κατάληξη είναι **-m** (όχι -o).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οριστική ενεργητικού παρατατικού: amo και sum*

Ο παρατατικός του **sum** είναι **eram**, από ένα αρχικό \*es-am: το s ανάμεσα
σε δύο φωνήεντα έγινε r. Το φαινόμενο λέγεται **ρωτακισμός** και θα το ξαναβρείς
πολλές φορές (genus, generis).

**Ο τονισμός.** amā-bam: τόνος στο -ma- (amábam), γιατί η παραλήγουσα είναι μακρά·
amabā-mus: τόνος στο -ba- (amabámus). Το ίδιο certábant, curábant, parábant.

### Η αντωνυμία is, ea, id

Είναι **δεικτική** και χρησιμοποιείται συνήθως ως **επαναληπτική**: παίρνει τη
θέση ενός ουσιαστικού που έχει ήδη ειπωθεί, όπως το ελληνικό αὐτός. Στο κείμενο
το **eis** επαναλαμβάνει το delecti.

*Διαδραστικό στη σελίδα: is, ea, id*

### Η αλληλοπάθεια

Η λατινική **δεν έχει αλληλοπαθή αντωνυμία** (ἀλλήλων). Την αλληλοπάθεια την
εκφράζει με **inter nos, inter vos, inter se** και το ρήμα στον πληθυντικό:

| Ελληνικά    | Λατινικά         |
| ----------- | ---------------- |
| αγαπιόμαστε | inter nos amāmus |
| αγαπιέστε   | inter vos amātis |
| αγαπιούνται | inter se amant   |

Στο κείμενο: **inter se certābant**, συναγωνίζονταν μεταξύ τους.

## Συντακτικό

| Φράση                        | Ανάλυση                                                        |
| ---------------------------- | -------------------------------------------------------------- |
| apud antīquos Rōmānos        | εμπρόθετος της στάσης σε τόπο (ανάμεσα στους…)                 |
| concordia, avaritia          | υποκείμενα του erat                                            |
| maxima, minima               | κατηγορούμενα· μετά το maxima **εννοείται** το erat            |
| in suppliciis                | εμπρόθετος της αναφοράς (σε τι ήταν γενναιόδωροι)              |
| deōrum                       | γενική αντικειμενική στο suppliciis (λατρεύουν τους θεούς)     |
| magnifici, parci             | κατηγορούμενα στο Romani· μετά το magnifici εννοείται το erant |
| domi                         | επίρρημα του τόπου (στο σπίτι, στην ιδιωτική ζωή)              |
| Iustitiā                     | αφαιρετική της αναφοράς στο certabant (σε τι συναγωνίζονταν)   |
| inter se                     | εμπρόθετος της αλληλοπάθειας                                   |
| in bello                     | εμπρόθετος του χρόνου (στον καιρό του πολέμου)                 |
| pericula, amicitias, patriam | αντικείμενα                                                    |
| audaciā                      | αφαιρετική του τρόπου (ή του μέσου) στο propulsabant           |
| beneficiis                   | αφαιρετική του μέσου στο parabant                              |
| Delecti                      | υποκείμενο (επίθετο ως ουσιαστικό)                             |
| patriae                      | αντικείμενο του consultabant, σε δοτική                        |
| eis                          | δοτική κτητική (αυτοί είχαν)                                   |
| corpus, ingenium             | υποκείμενα του erat· infirmum, validum κατηγορούμενα           |
| ex annis                     | εμπρόθετος της αιτίας (από τα χρόνια)                          |
| propter sapientiam           | εμπρόθετος της αιτίας                                          |

Η **in + αφαιρετική** δηλώνει στάση σε τόπο (in terrā), αλλά και **χρόνο** (in
bello) και **κατάσταση** ή αναφορά (in suppliciis). Τη βρίσκεις από το νόημα.

**Η παράλειψη του ρήματος.** Όταν το ρήμα εννοείται από τα συμφραζόμενα, η
λατινική το παραλείπει. Εδώ το erat εννοείται μετά το maxima και μετά το
infirmum, και το erant μετά το magnifici.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Συμπλήρωσε με τον σωστό τύπο της λέξης στην παρένθεση: α. Rōmāni \_\_\_ (beneficium, πληθ.) amicitias parābant. β. Apud \_\_\_ (is, θηλ. πληθ.) concordia erat. γ. Delecti \_\_\_ (bellum, εν.) consultābant. δ. In magno \_\_\_ (periculum, εν.) erāmus.

1. **α.** Με τι αποκτούσαν φιλίες; Αφαιρετική του μέσου, πληθυντικός: **beneficiis**.
2. **β.** Το apud θέλει αιτιατική· θηλυκό πληθυντικού: **eas**.
3. **γ.** Το consulto θέλει δοτική: **bello** (φρόντιζαν για τον πόλεμο).
4. **δ.** in + αφαιρετική, στάση ή κατάσταση: **periculo**. Το magno συμφωνεί μαζί του.

### Παράδειγμα 2: Μετάφερε τα ρήματα στον παρατατικό: α. Graeci Troiam oppugnant. β. Patria Aenēae Troia est. γ. Vos amīcos curātis. Ύστερα πες στα λατινικά «βοηθιούνταν μεταξύ τους» (iuvo, 1 = βοηθώ).

1. **α.** oppugna-**ba**-nt → **oppugnābant**.
2. **β.** est → **erat**.
3. **γ.** cura-**ba**-tis → **curabātis** (τόνος στο -ba-).
4. Αλληλοπάθεια με inter se, γ΄ πληθυντικό παρατατικού: **inter se iuvābant**.

> **Πρόσεχε**
>
> - Το **pericula** δεν είναι θηλυκό ενικός της α΄ κλίσης· είναι ουδέτερο
>   πληθυντικού. Το ίδιο το bella, το beneficia.
> - Το **eis** είναι δοτική ή αφαιρετική πληθυντικού. Εδώ είναι **δοτική κτητική**,
>   όχι αντικείμενο. Η μετάφραση «αυτοί είχαν» είναι πιο φυσική από το «σε αυτούς
>   ήταν».
> - Το **consulto** με δοτική σημαίνει «φροντίζω για». Μην το μπερδέψεις με το
>   curo, που παίρνει **αιτιατική** (patriam curābant).
> - Ο παρατατικός έχει α΄ ενικό σε **-m**: amābam, eram. Το «amabao» δεν υπάρχει.

> **Θυμήσου**
>
> - Ουδέτερα β΄: **-um, -i, -o, -um, -um, -o · -a, -ōrum, -is, -a, -a, -is**.
> - Παρατατικός α΄: **amābam, amābas, amābat, amabāmus, amabātis, amābant**· sum:
>   **eram, eras, erat, erāmus, erātis, erant**.
> - **is, ea, id**: επαναληπτική· γεν. eius, δοτ. ei.
> - Αλληλοπάθεια: **inter nos / vos / se** + πληθυντικός.
> - Αφαιρετική της αναφοράς (iustitiā)· in + αφαιρετική: τόπος, χρόνος, κατάσταση.

## Ερωτήσεις

1. Τι τύπος είναι το pericula στο «pericula audaciā propulsābant»;
   - Ονομαστική ενικού α΄ κλίσης
   - Αφαιρετική ενικού α΄ κλίσης
   - Ονομαστική πληθυντικού, υποκείμενο
   - Αιτιατική πληθυντικού, αντικείμενο
2. Τι τύπος είναι το curābant;
   - γ΄ πληθυντικό οριστικής παρατατικού
   - γ΄ πληθυντικό οριστικής του ενεστώτα
   - γ΄ ενικό οριστικής παρατατικού
   - α΄ ενικό οριστικής παρατατικού
3. Γιατί ο παρατατικός του sum είναι eram και όχι «esam»;
   - Το sum είναι ανώμαλο και δεν εξηγείται
   - Λόγω ρωτακισμού: s ανάμεσα σε φωνήεντα γίνεται r
   - Γιατί παίρνει το πρόσφυμα -ba- και χάνει το b του
   - Γιατί το r είναι κατάληξη του παρατατικού
4. Πώς εκφράζεται στα λατινικά το «αγαπιέστε (μεταξύ σας)»;
   - inter se amātis
   - inter vos amant
   - inter vos amātis
   - vos amātis vos
5. «Iustitiā inter se certābant.» Τι δηλώνει το iustitiā;
   - Το όργανο
   - Την αναφορά
   - Τη στάση σε τόπο
   - Το υποκείμενο
6. «Eis corpus ex annis infirmum … erat.» Τι είναι το eis;
   - Δοτική κτητική
   - Αφαιρετική της αιτίας
   - Υποκείμενο του erat
   - Αντικείμενο του consultabant
7. Ποια είναι η γενική ενικού της is, ea, id στο θηλυκό;
   - eae
   - eārum
   - ei
   - eius
8. «Concordia maxima sed avaritia minima erat.» Τι εννοείται μετά το maxima;
   - Τίποτα· το maxima είναι επιθετικός προσδιορισμός
   - Το erat
   - Το erant
   - Το est

## Ασκήσεις

1. Γράψε τη γενική και τη δοτική πληθυντικού του bellum magnum.
2. Βάλε στον παρατατικό, στο ίδιο πρόσωπο: α. Nos patriam curāmus. β. Tu amicitias paras. γ. Vos poētae estis.
3. Χαρακτήρισε συντακτικά από το κείμενο IV:
   α) το in bello
   β) το beneficiis
   γ) το propter sapientiam
   δ) το deōrum
4. Κάθε πρόταση έχει ένα λάθος. Γράψε τη διορθωμένη πρόταση.
   α) Populi antīqui concordiae inter se certābant.
   β) Aenēas et Didō inter nos amant.
   γ) Delecti patriam consultābant.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/roman-morals
