# Η λατινική γλώσσα και η ρωμαϊκή λογοτεχνία

> Από πού έρχεται η λατινική, πώς γεννήθηκε η ρωμαϊκή λογοτεχνία, και η προκλασική και κλασική εποχή.

Λατινικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/roman-literature-intro

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς σε ποια γλωσσική οικογένεια ανήκει η λατινική και πού οφείλονται οι ομοιότητές της με την ελληνική.
- Να περιγράφεις πώς γεννήθηκε η ρωμαϊκή λογοτεχνία το 240 π.Χ. και να ονομάζεις τις τέσσερις εποχές της.
- Να αναλύεις τα γενικά χαρακτηριστικά της: σχέση με τα ελληνικά πρότυπα, imitatio και aemulatio, η ιδιόμορφη ωρίμανση των ειδών, τα νέα είδη.
- Να αντιστοιχίζεις τους συγγραφείς της προκλασικής και της κλασικής εποχής με τα είδη και τα έργα τους.

## Πριν από το πρώτο κείμενο

Φέτος θα μεταφράσεις μικρά λατινικά κείμενα από τον Οβίδιο, τον Βεργίλιο,
τον Σαλλούστιο, τον Κικέρωνα και τον Καίσαρα. Για να ξέρεις ποιος γράφει και σε
ποια εποχή, ξεκινάς από την Εισαγωγή του σχολικού βιβλίου. Η ύλη σταματά στο
τέλος της **κλασικής εποχής** (14 μ.Χ.)· η μετακλασική εποχή και η Ύστερη
Αρχαιότητα δεν εξετάζονται. Οι ερωτήσεις της θεωρίας είναι δύο ειδών:
**ανοιχτές** («Πού οφείλονται οι ομοιότητες…;») και **Σωστό–Λάθος**.

Μια σημείωση για το πλαίσιο. Ελληνική και λατινική ήταν οι δύο γλώσσες της
ρωμαϊκής αυτοκρατορίας: η λατινική κυριαρχούσε στη Δύση, η ελληνική στην
Ανατολή, και η λατινική έμεινε για αιώνες η γλώσσα της διοίκησης και των
νόμων ακόμη και στο ανατολικό κράτος, το «Βυζάντιο». Αργότερα η λατινική έγινε
η γλώσσα της Εκκλησίας της Δύσης, των πανεπιστημίων και της επιστήμης· από τη
δημώδη λατινική βγήκαν η ιταλική, η γαλλική, η ισπανική, η πορτογαλική και η
ρουμανική (οι **ρωμανικές** γλώσσες). Φράσεις όπως *mea culpa*, *alter ego* ή
*carpe diem* τις χρησιμοποιούμε ακόμα.

## Η λατινική γλώσσα

Η λατινική ήταν στην αρχή η **διάλεκτος του Λατίου**, της περιοχής της κεντρικής
Ιταλίας όπου βρίσκεται η Ρώμη (σήμερα Lazio). Οι Ρωμαίοι λέγανε «ρωμαϊκό» σχεδόν
οτιδήποτε δικό τους, για τη γλώσσα όμως κράτησαν το όνομα «λατινική».

Μοιάζει με την ελληνική για **τρεις λόγους**:

| Λόγος                    | Τι σημαίνει                                                                                                                            |
| ------------------------ | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Κοινή καταγωγή**       | και οι δύο ανήκουν στην **ινδοευρωπαϊκή** οικογένεια γλωσσών: duo – δύο, fero – φέρω, pater – πατήρ                                    |
| **Ελληνικός αποικισμός** | Έλληνες και Ρωμαίοι γειτόνευαν από τον 8ο/7ο αι. π.Χ., όταν οι Έλληνες ίδρυσαν αποικίες στην κεντρική και νότια Ιταλία και στη Σικελία |
| **Ρωμαϊκή κατάκτηση**    | από τον 2ο αι. π.Χ. οι Ρωμαίοι κατακτούν τον ελληνικό κόσμο, και η επαφή γίνεται καθημερινή                                            |

Ακόμη και το **αλφάβητο** που χρησιμοποιεί σήμερα όλος ο κόσμος είναι, κατά την
πιθανότερη εκδοχή, ελληνικό: οι Ρωμαίοι το πήραν τον 8ο/7ο αι. π.Χ. από την
ελληνική αποικία της **Κύμης**.

Ως τον 3ο αι. π.Χ. σώζονται ελάχιστα λατινικά κείμενα, χωρίς λογοτεχνική αξία.
Η λογοτεχνία αρχίζει μετά τη «συνάντηση» με τους Έλληνες, γύρω στο **240 π.Χ.**

## Η γένεση της ρωμαϊκής λογοτεχνίας

Το **240 π.Χ.** ο **Λίβιος Ανδρόνικος**, ένας Έλληνας από τον **Τάραντα** της
νότιας Ιταλίας, ανεβάζει στη Ρώμη **ελληνικά θεατρικά έργα διασκευασμένα στα
λατινικά**. Μεταφράζει επίσης στα λατινικά την **Οδύσσεια** του Ομήρου.

Στη ρίζα της ρωμαϊκής λογοτεχνίας βρίσκονται λοιπόν **το ελληνικό δράμα και ο
Όμηρος**. Η ρωμαϊκή λογοτεχνία γεννήθηκε **με την επίδραση** της ελληνικής, και
όλη η μεταγενέστερη παραγωγή των Ρωμαίων έμεινε δεμένη με ελληνικά πρότυπα.

> **Κλειδί**
>
> Για τη γένεση κράτα τρία στοιχεία μαζί, γιατί ζητούνται μαζί:
>
> - **πότε**: το 240 π.Χ.
> - **ποιος**: ο Λίβιος Ανδρόνικος, Έλληνας από τον Τάραντα
> - **τι**: διασκευές ελληνικών δραμάτων και μετάφραση της Οδύσσειας
>
> Από εδώ βγαίνει το πρώτο χαρακτηριστικό όλης της ρωμαϊκής λογοτεχνίας: η στενή
> σχέση της με την ελληνική.

## Οι εποχές

| Εποχή                    | Χρόνια                                                        |
| ------------------------ | ------------------------------------------------------------- |
| **Προκλασική** ή αρχαϊκή | από τις απαρχές ως το 100 π.Χ. περίπου                        |
| **Κλασική**              | από το 100 π.Χ. περίπου ως τον θάνατο του Αυγούστου (14 μ.Χ.) |
| **Μετακλασική**          | από το 14 μ.Χ. ως τα μέσα του 3ου αι. μ.Χ.                    |
| **Ύστερη Αρχαιότητα**    | από τα μέσα του 3ου ως τον 6ο αι. μ.Χ.                        |

Η κλασική εποχή χωρίζεται σε δύο περιόδους, με όριο το **31 π.Χ.**, τη ναυμαχία
του Ακτίου:

- **ρεπουμπλικανική περίοδος** ή χρόνοι του Κικέρωνα (100–31 π.Χ.)·
- **αυγούστεια περίοδος** (31 π.Χ.–14 μ.Χ.).

## Τα γενικά χαρακτηριστικά

1. **Στενή και διαρκής σχέση με την ελληνική γραμματεία.** Οι Ρωμαίοι
   λογοτέχνες κάθε εποχής, από τον Πλαύτο ως τον Βοήθιο, ξέρουν και τις δύο
   γλώσσες και λογοτεχνίες. Πλήθος ελληνικές λέξεις περνούν στα λατινικά, και
   πολλές ζουν ακόμα στις ρωμανικές γλώσσες.
2. **Ελληνικά πρότυπα.** Η ελληνική κωμωδία είναι το πρότυπο του Πλαύτου, ο
   Όμηρος του Βεργιλίου, οι αρχαϊκοί λυρικοί του Ορατίου, η αττική τραγωδία του
   Σενέκα.
3. **Imitatio και aemulatio.** Ο Ρωμαίος δεν αντιγράφει. Προσλαμβάνει το
   πρότυπο δημιουργικά (**imitatio**) και ανταγωνίζεται μαζί του
   (**aemulatio**). Στα μετακλασικά χρόνια πρότυπα γίνονται και οι ίδιοι οι
   Ρωμαίοι κλασικοί, όπως ο Κικέρων και ο Βεργίλιος.
4. **Πρότυπα από όλες τις εποχές μαζί.** Επειδή η ρωμαϊκή λογοτεχνία αρχίζει
   στα μέσα του 3ου αι. π.Χ., οι Ρωμαίοι βρίσκουν μπροστά τους **ολόκληρη** την
   ελληνική λογοτεχνία ώριμη. Διαλέγουν ελεύθερα από την ελληνιστική (3ος–1ος
   αι. π.Χ.), την κλασική (5ος–4ος) και την αρχαϊκή (8ος–6ος).
5. **Άλλη σειρά στα είδη.** Γι' αυτό τα είδη δεν ωριμάζουν με τη σειρά που
   ωρίμασαν στην Ελλάδα: η **κωμωδία** ωριμάζει **πρώτη** στη Ρώμη, ενώ στην
   Ελλάδα ήταν τελευταία· το **έπος** ωριμάζει **τελευταίο**, ενώ στην Ελλάδα τα
   ομηρικά έπη ήταν τα πρώτα.
6. **Μεταμόρφωση και νέα είδη.** Οι Ρωμαίοι αλλάζουν τα ελληνικά είδη (η
   ρωμαϊκή **ελεγεία** απέχει πολύ από την ελληνική) και φτιάχνουν καινούργια: η
   **σάτιρα** είναι σχεδόν καθαρά ρωμαϊκό είδος.
7. **Εξειδίκευση.** Κάθε Ρωμαίος λογοτέχνης δουλεύει συνήθως ένα είδος ή λίγα,
   με μεγάλη φροντίδα για την ποιότητα και την τεχνική.

> **Πρόσεχε**
>
> Τρία σημεία που γυρίζουν ανάποδα σε ερωτήσεις Σωστού–Λάθους:
>
> - Στη Ρώμη **πρώτη** ωριμάζει η **κωμωδία** και **τελευταίο** το **έπος**. Στην
>   Ελλάδα ήταν το αντίθετο.
> - Η **σάτιρα** είναι νέο, ρωμαϊκό είδος. Η **ελεγεία** είναι ελληνικό είδος που
>   οι Ρωμαίοι το μεταμόρφωσαν.
> - Οι Ρωμαίοι **δεν** μιμούνται δουλικά, και **δεν** ακολουθούν τη χρονολογική
>   σειρά των ελληνικών προτύπων.

## Η προκλασική εποχή (ως το 100 π.Χ. περίπου)

**Η κοινωνία.** Οι ελληνικοί θεοί έχουν μπει στη ρωμαϊκή θρησκεία. Μορφωμένοι
Έλληνες ζουν στη Ρώμη, συχνά χωρίς να το θέλουν, και διδάσκουν ελληνικά.
Ελληνικά έργα τέχνης μεταφέρονται στη Ρώμη, οι νέοι ακολουθούν την ελληνική
«μόδα». Υπάρχουν όμως και **συντηρητικοί** που βλέπουν την ελληνική επίδραση με
καχυποψία, όπως ο **Κάτων**, που φοβόταν ότι οι Έλληνες γιατροί συνωμοτούσαν
για να εξοντώσουν τους Ρωμαίους.

**Η πολιτική.** Ολοκληρώνεται η κατάκτηση της Ελλάδας· μετά από τρεις πολέμους
η Ρώμη ισοπεδώνει την **Καρχηδόνα** (146 π.Χ.) και μένει μόνη κυρίαρχη στη
Μεσόγειο. Το πολίτευμα (res publica) είναι ένα είδος «αριστοκρατικής
δημοκρατίας», με μεγάλες κοινωνικές ανισότητες και αναταραχές (οι
μεταρρυθμίσεις των **Γράκχων**).

**Τα γράμματα.** Οι Ρωμαίοι θαυμάζουν την ώριμη ελληνική λογοτεχνία: πρώτα
κυρίως τη μιμούνται, ύστερα τη μετασχηματίζουν δημιουργικά.

| Είδος          | Τι κρατάς                                                                                                                                                                                                                                                                   |
| -------------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Κωμωδία**    | το πρώτο είδος που ωριμάζει· πρότυπο η ελληνιστική **Νέα Κωμωδία**, κυρίως ο **Μένανδρος** (όχι ο Αριστοφάνης)· υποθέσεις κατά κανόνα ελληνικές· **Πλαύτος** (3ος αι. π.Χ.) και **Τερέντιος** (2ος αι. π.Χ.)                                                                |
| **Τραγωδία**   | πρότυπο τα δράματα της Μεγάλης Ελλάδας· προτίμηση στα **τρωικά** θέματα, γιατί γενάρχης της Ρώμης θεωρούνταν ο Τρώας **Αινείας**· γράφονται και τραγωδίες με ρωμαϊκά ιστορικά θέματα                                                                                        |
| **Έπος**       | η λατινική **Οδύσσεια** του Λίβιου Ανδρόνικου σε **σατούρνιο** στίχο (ιταλικό μέτρο)· τα **Χρονικά** (Annales) του **Έννιου**, ιστορικό έπος σε **δακτυλικό εξάμετρο**· ο Έννιος έβλεπε τον εαυτό του «δεύτερο Όμηρο», και τα Annales ήταν το «εθνικό» έπος ως την Αινειάδα |
| **Σάτιρα**     | νέο, ρωμαϊκό είδος που σχολιάζει σκωπτικά επιφανείς Ρωμαίους, πολιτικούς, λογοτέχνες, αλλά και άσημους                                                                                                                                                                      |
| **Πεζογραφία** | το **αρχαιότερο σωζόμενο πεζό** λατινικό έργο: το **Για τη γεωργία** (De agricultura) του **Κάτωνα**, για τη ζωή του γεωργού, με οδηγίες για τα χωράφια και το νοικοκυριό                                                                                                   |

Η ρωμαϊκή κωμωδία ψυχαγώγησε τη Δύση για αιώνες: ο Μολιέρος, ο Σαίξπηρ, ο
Θερβάντες, ο Γκαίτε και ο Πετράρχης την ήξεραν και τη χρησιμοποίησαν.

## Η κλασική εποχή (100 π.Χ. περίπου – 14 μ.Χ.)

**Η πολιτική.** Η σύγκρουση των δύο παρατάξεων της Συγκλήτου, των **populares**
(«δημοκρατικών») και των **optimates** («αριστοκρατικών»), φτάνει στην κορύφωση:
εμφύλιοι, προγραφές, δολοφονίες, με χαρακτηριστικότερη τη δολοφονία του
**Ιουλίου Καίσαρα** (44 π.Χ.). Ο κύκλος κλείνει το **31 π.Χ. στο Άκτιο**, όπου ο
**Οκταβιανός** νικά τον Μάρκο Αντώνιο και την Κλεοπάτρα. Η res publica δεν
καταργείται τυπικά, αλλά το κράτος το ελέγχει πια ένας άνδρας, που παίρνει τον
τίτλο **«Αύγουστος»**. Αρχίζει η **pax Romana**, μια ειρήνη περίπου δύο
αιώνων, και η Ρώμη βλέπει τον εαυτό της ως οικουμενική και αιώνια δύναμη.

**Η κοινωνία.** Απλώνεται ο ελληνικός τρόπος ζωής, έρχονται λατρείες από την
Ανατολή (Κυβέλη, Ίσιδα), οι γεννήσεις λιγοστεύουν. Ο Αύγουστος προσπαθεί, χωρίς
μεγάλη επιτυχία, να επαναφέρει τις **παραδοσιακές αξίες**, τη θρησκεία και την
οικογένεια· χτίζει ναούς, και η Ρώμη γίνεται «πόλη του μαρμάρου».

**Τα γράμματα.** Η ελληνική επίδραση γίνεται **βαθύτερη**: τα ελληνικά είδη
παίρνουν νέα ζωή και μεταμορφώνονται. Οι Ρωμαίοι συναγωνίζονται τους
μεγάλους Έλληνες: ο **Κικέρων** τους ρήτορες και τους φιλοσόφους, ο
**Βεργίλιος** τον Θεόκριτο και τον Όμηρο, ο **Οράτιος** την αιολική ποίηση. Τα
έργα της εποχής έχουν **αισθητική τελειότητα** στη μορφή και **ιδεολογική
ωριμότητα** στο περιεχόμενο· αυτά διαμόρφωσαν την έννοια του «κλασικού».

> **Κλειδί**
>
> Οι δύο περίοδοι της κλασικής εποχής έχουν η καθεμιά το είδος της:
>
> - **ρεπουμπλικανική** (100–31 π.Χ.): ανθεί κυρίως η **πεζογραφία**
> - **αυγούστεια** (31 π.Χ.–14 μ.Χ.): ακμάζει κυρίως η **ποίηση**

### Α. Η ρεπουμπλικανική περίοδος (100–31 π.Χ.)

| Συγγραφέας              | Είδος                       | Τι κρατάς                                                                                                                                                                           |
| ----------------------- | --------------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Κικέρων**             | ρητορική, φιλοσοφία         | πολιτικός και από τους μεγαλύτερους ρήτορες της αρχαιότητας· πάνω από **100 λόγοι** πολιτικοί και δικανικοί, θεωρία της ρητορικής, **φιλοσοφικοί διάλογοι** με επίδραση του Πλάτωνα |
| **Ιούλιος Καίσαρ**      | στρατιωτικά απομνημονεύματα | στρατηγός, πολιτικός και από τους πιο μορφωμένους της εποχής· δεν είναι ιστορικός με τη στενή έννοια· γράφει σε **λιτή** γλώσσα                                                     |
| **Σαλλούστιος Κρίσπος** | ιστοριογραφία               | ο **πρώτος σπουδαίος** Ρωμαίος ιστορικός· θαυμαστής του **Θουκυδίδη**· διαπρέπει στην **ιστορική μονογραφία**                                                                       |
| **Κάτουλλος**           | λυρική ποίηση               | ο πιο γνωστός **νεωτερικός**· η **Λεσβία**, η γυναίκα που αγάπησε με πάθος, έγινε σύμβολο ερωτικής έμπνευσης· ο πρώτος «ρομαντικός» της Ευρώπης                                     |
| **Λουκρήτιος**          | φιλοσοφικό έπος             | **Για τη φύση των πραγμάτων** (De rerum natura): η επικούρεια φιλοσοφία σε στίχους, ενάντια στη δεισιδαιμονία και τον φόβο του θανάτου                                              |

**Ιστορική μονογραφία** είναι το έργο που εξετάζει ολοκληρωμένα ένα θέμα
περιορισμένης έκτασης, για παράδειγμα έναν μόνο πόλεμο.

Οι **νεωτερικοί** είναι το πρώτο «μοντερνιστικό» κίνημα της ρωμαϊκής
λογοτεχνίας. Επηρεάζονται από τον αλεξανδρινό **Καλλίμαχο** (3ος αι. π.Χ.) και
την ελληνιστική ποίηση· γράφουν ποιήματα **σύντομα** και πολύ δουλεμένα,
αφήνουν τα μεγάλα θέματα του έπους (ηρωισμοί, πόλεμοι) και προτιμούν τα
**προσωπικά**, κυρίως τον έρωτα.

### Β. Οι αυγούστειοι χρόνοι (31 π.Χ.–14 μ.Χ.)

| Συγγραφέας                         | Είδος                                    | Τι κρατάς                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               |
| ---------------------------------- | ---------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Βεργίλιος**                      | έπος                                     | **Αινειάδα**: συνδυάζει την Ιλιάδα και την Οδύσσεια· η φυγή του Αινεία από την Τροία, οι περιπλανήσεις του και η εγκατάστασή του στο Λάτιο· δίνει την τελική μορφή στον ιδρυτικό μύθο (ο Ρωμύλος απόγονος του Αινεία)· δικαιολογεί το ρωμαϊκό imperium· το **εθνικό έπος** των Ρωμαίων· πρότυπο για τον Αυγουστίνο, τον Πετράρχη, τον Δάντη, τον Σίλλερ |
| **Οράτιος**                        | λυρική ποίηση, σάτιρα, ποιητική επιστολή | ο σημαντικότερος λυρικός· έφερε στη Ρώμη το **αιολικό μέλος**· οι **Ωδές** (Carmina), με πρότυπο τους Έλληνες λυρικούς                                                                                                                                                                                                                                  |
| **Τίβουλλος, Προπέρτιος, Οβίδιος** | ελεγεία                                  | επηρεασμένοι από τους νεωτερικούς· αλλάζουν ριζικά την ελληνική ελεγεία, που είχε πολλά θέματα (πολεμικά, πολιτικά, φιλοσοφικά): στη ρωμαϊκή κέντρο είναι ο **έρωτας**                                                                                                                                                                                  |
| **Οβίδιος**                        | και έπος                                 | ο τελευταίος ελεγειακός· οι **Μεταμορφώσεις** (Metamorphoses), μια μυθολογική «αντι-Αινειάδα» με περίπου **250 μύθους**, κυρίως ελληνικούς, με κάποια μεταμόρφωση (η Δάφνη γίνεται δάφνη για να γλιτώσει από τον Απόλλωνα)· από αυτές γνώρισε η Ευρώπη την ελληνική μυθολογία                                                                           |
| **Τίτος Λίβιος**                   | ιστοριογραφία                            | η ιστορία της Ρώμης από την ίδρυσή της ως το τέλος περίπου του 1ου αι. π.Χ.· κυριαρχούν οι παραδοσιακές αξίες: **mos maiorum** (το ήθος των προγόνων), **pietas** (αίσθηση καθήκοντος, ευσέβεια), **virtus** (αρετή)                                                                                                                                    |
| **Βιτρούβιος**                     | «επιστημονική» λογοτεχνία                | **Για την αρχιτεκτονική** (De architectura)                                                                                                                                                                                                                                                                                                             |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σε ποια εποχή ανήκει;*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ποια είναι η ιδιομορφία στην ανάπτυξη των λογοτεχνικών ειδών στη Ρώμη σε σύγκριση με την Ελλάδα, και σε τι οφείλεται;

1. **Η αιτία.** Η ρωμαϊκή λογοτεχνία αρχίζει στα μέσα του 3ου αι. π.Χ., όταν η
   ελληνική έχει ήδη ωριμάσει σε όλα τα είδη. Οι Ρωμαίοι έχουν λοιπόν μπροστά τους
   όλη την ελληνική παραγωγή και διαλέγουν πρότυπα ταυτόχρονα από την ελληνιστική,
   την κλασική και την αρχαϊκή εποχή, χωρίς να ακολουθούν τη χρονολογική σειρά
   της.
2. **Το αποτέλεσμα.** Τα είδη ωριμάζουν με άλλη σειρά: η κωμωδία, που στην Ελλάδα
   ήταν το τελευταίο ώριμο είδος, ωριμάζει πρώτη στη Ρώμη (Πλαύτος, Τερέντιος, με
   πρότυπο τη Νέα Κωμωδία)· το έπος, που στην Ελλάδα ήταν το πρώτο με τα ομηρικά
   έπη, ωριμάζει τελευταίο, με την Αινειάδα του Βεργιλίου.

### Παράδειγμα 2: Ποιο έργο του Βεργιλίου χαρακτηρίζεται εθνικό έπος των Ρωμαίων και γιατί; Ποια ήταν τα πρότυπά του;

1. **Το έργο και τα πρότυπα.** Η Αινειάδα, που συνδυάζει στοιχεία της Ιλιάδας και
   της Οδύσσειας. Θέμα της είναι η φυγή του Αινεία από την Τροία, οι περιπλανήσεις
   του και η εγκατάστασή του στο Λάτιο.
2. **Γιατί εθνικό.** Δίνει την τελική μορφή στον ιδρυτικό μύθο της Ρώμης: την
   «αιώνια πόλη» την ίδρυσε ο Ρωμύλος, απόγονος του Αινεία. Συνοψίζει τις βλέψεις
   της εποχής του Αυγούστου για οικουμενική και αιώνια κυριαρχία και δικαιολογεί
   το ρωμαϊκό imperium. Γι' αυτό αναγνωρίστηκε από την αρχή ως το εθνικό έπος των
   Ρωμαίων, στη θέση που ως τότε είχαν τα Annales του Έννιου.

> **Θυμήσου**
>
> - Λατινική: διάλεκτος του **Λατίου**, ινδοευρωπαϊκή· ομοιότητες με την ελληνική
>   από **καταγωγή, αποικισμό, κατάκτηση**· αλφάβητο από την **Κύμη**.
> - **240 π.Χ.**, **Λίβιος Ανδρόνικος**: δράμα και Οδύσσεια.
> - Εποχές: προκλασική (ως 100 π.Χ.), κλασική (ως 14 μ.Χ., με τομή το 31 π.Χ.),
>   μετακλασική, Ύστερη Αρχαιότητα.
> - **Imitatio – aemulatio**, πρότυπα από όλες τις εποχές, κωμωδία πρώτη και
>   έπος τελευταίο, σάτιρα ρωμαϊκή, ελεγεία μεταμορφωμένη.
> - Ρεπουμπλικανική περίοδος: **πεζογραφία** (Κικέρων, Καίσαρ, Σαλλούστιος)·
>   αυγούστεια: **ποίηση** (Βεργίλιος, Οράτιος, ελεγειακοί) και ο Λίβιος.

## Ερωτήσεις

1. Σε ποια γλωσσική οικογένεια ανήκει η λατινική;
   - Στην ετρουσκική
   - Στη σημιτική
   - Στην ινδοευρωπαϊκή
   - Στη ρωμανική
2. Από πού πήραν οι Ρωμαίοι το αλφάβητό τους, κατά την πιθανότερη εκδοχή;
   - Από την ελληνική αποικία της Κύμης
   - Από τους Φοίνικες της Καρχηδόνας
   - Από την Αθήνα, τον 5ο αιώνα π.Χ.
   - Από τον Λίβιο Ανδρόνικο, το 240 π.Χ.
3. Τι έκανε ο Λίβιος Ανδρόνικος το 240 π.Χ.;
   - Έγραψε το πρώτο ιστορικό έπος σε εξάμετρο
   - Ανέβασε στη Ρώμη ελληνικά έργα στα λατινικά
   - Και τα δύο: ανέβασε έργα και μετέφρασε την Οδύσσεια
   - Έγραψε το πρώτο πεζό έργο, για τη γεωργία
4. Ποιο λογοτεχνικό είδος ωριμάζει πρώτο στη Ρώμη;
   - Το έπος
   - Η τραγωδία
   - Η σάτιρα
   - Η κωμωδία
5. Τι σημαίνει ο όρος aemulatio;
   - Τη δουλική αντιγραφή του ελληνικού προτύπου
   - Τον ανταγωνισμό με το ελληνικό πρότυπο
   - Τη μετάφραση ελληνικών έργων στα λατινικά
   - Τη δημιουργική πρόσληψη του προτύπου
6. Ποιο είναι το αρχαιότερο πεζό λατινικό έργο που σώζεται;
   - Τα Annales του Έννιου
   - Το De agricultura του Κάτωνα
   - Οι λόγοι του Κικέρωνα
   - Το De architectura του Βιτρουβίου
7. Ποιο είδος ανθεί κυρίως στη ρεπουμπλικανική περίοδο (100–31 π.Χ.);
   - Η κωμωδία
   - Η ελεγεία
   - Η πεζογραφία
   - Η λυρική ποίηση
8. Ποιος Ρωμαίος ιστορικός ήταν θαυμαστής του Θουκυδίδη και έγραψε ιστορικές μονογραφίες;
   - Ο Τίτος Λίβιος
   - Ο Ιούλιος Καίσαρ
   - Ο Σαλλούστιος
   - Ο Κάτων

## Ασκήσεις

1. Γράψε με τη σειρά τις τέσσερις εποχές της ρωμαϊκής λογοτεχνίας.
2. Σωστό ή Λάθος; α. Η σάτιρα είναι ελληνικό είδος που οι Ρωμαίοι μεταμόρφωσαν. β. Ο Οβίδιος έγραψε και έπος. γ. Στην αυγούστεια περίοδο ακμάζει κυρίως η πεζογραφία.
3. Ποιο είδος καλλιέργησε κυρίως ο καθένας;
   α) Ο Λουκρήτιος
   β) Ο Κάτουλλος
   γ) Ο Τίβουλλος
   δ) Ο Έννιος
4. Μια ανοιχτή ερώτηση της θεωρίας, σε τρία κομμάτια.
   α) Ποιοι τρεις λόγοι εξηγούν τις ομοιότητες λατινικής και ελληνικής;
   β) Ποιο ελληνικό είδος ήταν το πρότυπο της ρωμαϊκής κωμωδίας;
   γ) Ποιες τρεις αξίες κυριαρχούν στο έργο του Τίτου Λιβίου;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/roman-literature-intro
