# VI. Οι νόμοι

> Τα συμφωνόληκτα της γ΄ κλίσης, η αναφορική qui quae quod και η γενική.

Λατινικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/laws

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο VI, για τους νόμους, από τον λόγο του Κικέρωνα Pro Cluentio.
- Να κλίνεις τα συμφωνόληκτα αρσενικά, θηλυκά και ουδέτερα της γ΄ κλίσης και να βρίσκεις το γένος τους από την ονομαστική.
- Να κλίνεις την αναφορική αντωνυμία qui, quae, quod και να τη συμφωνείς με το ουσιαστικό στο οποίο αναφέρεται.
- Να ξεχωρίζεις τη γενική αντικειμενική από τη γενική υποκειμενική.

## Το πλαίσιο

Ο **Κικέρων** (106–43 π.Χ.), ρήτορας, πολιτικός και φιλόσοφος, έγραψε για τους
νόμους και θεωρητικά, στο *De legibus* (Για τους νόμους), και μέσα στους
δικανικούς του λόγους. Προσπάθησε να συνδέσει την ελληνική φιλοσοφική ιδέα του
νόμου με τη ρωμαϊκή πραγματικότητα. Το κείμενο είναι από τον λόγο **Pro
Cluentio** (Υπέρ του Κλουεντίου), του **66 π.Χ.**, όπου υπερασπίζεται έναν
άνθρωπο κατηγορούμενο για δηλητηρίαση.

Ο Κικέρων μιλά για την πολιτεία της Ρώμης, τη **res publica**, όπου κανείς,
ούτε οι άρχοντες (**magistratus**) ούτε οι δικαστές (**iudices**), δεν στέκεται
πάνω από τον νόμο. Το ρωμαϊκό δίκαιο, που άρχισε με τις **Δώδεκα Δέλτους** (5ος
αι. π.Χ.), είναι από τις μεγαλύτερες κληρονομιές της Ρώμης: πάνω του στηρίζεται
το δίκαιο της Ευρώπης μέχρι σήμερα.

## Το κείμενο

Με έντονα γράμματα τα τριτόκλιτα του κειμένου:

> In eā **civitāte**, quam **leges** continent, boni viri libenter leges
> servant. **Lex** enim est fundamentum **libertātis**, **fons**
> **aequitātis**. **Mens** et animus et consilium et sententia **civitātis**
> posita est in **legibus**. Ut **corpora** nostra sine **mente**, sic
> **civitas** sine **lege** non stat. **Legum** ministri sunt magistrātus,
> legum **interpretes** **iudices**, legum denique **omnes** servi sumus: sic
> enim liberi esse possumus.
>
> Μάθημα VI, *Lectio sexta*

## Η μετάφραση

| Λατινικά                                                                  | Μετάφραση                                                                                       |
| ------------------------------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------- |
| In eā civitāte, quam leges continent, boni viri libenter leges servant.   | Σε εκείνη την πολιτεία που τη στηρίζουν οι νόμοι, οι καλοί άνθρωποι τηρούν πρόθυμα τους νόμους. |
| Lex enim est fundamentum libertātis, fons aequitātis.                     | Γιατί ο νόμος είναι το θεμέλιο της ελευθερίας, η πηγή της δικαιοσύνης.                          |
| Mens et animus et consilium et sententia civitātis posita est in legibus. | Ο νους και η ψυχή και η σκέψη και η κρίση της πολιτείας βρίσκονται στους νόμους.                |
| Ut corpora nostra sine mente,                                             | Όπως τα σώματά μας (δεν υπάρχουν) χωρίς νου,                                                    |
| sic civitas sine lege non stat.                                           | έτσι και η πολιτεία δεν υπάρχει χωρίς νόμο.                                                     |
| Legum ministri sunt magistrātus,                                          | Υπηρέτες των νόμων είναι οι άρχοντες,                                                           |
| legum interpretes iudices,                                                | ερμηνευτές των νόμων οι δικαστές,                                                               |
| legum denique omnes servi sumus:                                          | και τέλος δούλοι των νόμων είμαστε όλοι:                                                        |
| sic enim liberi esse possumus.                                            | γιατί έτσι μπορούμε να είμαστε ελεύθεροι.                                                       |

Το **enim** είναι αιτιολογικός σύνδεσμος (= γάρ): στην πιστή μετάφραση γράφεις
«γιατί». Στο **in eā civitāte, quam** το eā προαναγγέλλει την αναφορική
πρόταση: «σε εκείνη την πολιτεία, την οποία…». Το **viri** εδώ
είναι «άνθρωποι» με τη γενική σημασία, οι πολίτες.

## Λεξιλόγιο

| Λέξη            | Τύποι                  | Σημασία                        |
| --------------- | ---------------------- | ------------------------------ |
| civitas         | -ātis (θηλ.)           | πολιτεία, κράτος               |
| qui, quae, quod | αναφ. αντων.           | ο οποίος, που                  |
| lex             | legis (θηλ.)           | νόμος                          |
| contineo        | 2                      | συγκρατώ, στηρίζω              |
| bonus           | -a, -um                | καλός, χρηστός                 |
| libenter        | επίρρ.                 | πρόθυμα                        |
| servo           | 1                      | τηρώ, φυλάω                    |
| enim            | σύνδ. αιτιολ.          | γιατί (= γάρ)                  |
| fundamentum     | -i (ουδ.)              | θεμέλιο                        |
| lībertas        | -ātis (θηλ.)           | ελευθερία                      |
| fons            | fontis (αρσ.)          | πηγή                           |
| aequitas        | -ātis (θηλ.)           | δικαιοσύνη, ισότητα            |
| mens            | mentis (θηλ.)          | νους                           |
| consilium       | -ii (ουδ.)             | σκέψη, φρόνηση                 |
| sententia       | -ae                    | άποψη, κρίση                   |
| positus est     | (του pono)             | είναι τοποθετημένος, βρίσκεται |
| ut … sic        | σύνδ. παραβολ.         | όπως … έτσι                    |
| corpus          | -oris (ουδ.)           | σώμα                           |
| sine            | πρόθ. + αφαιρ.         | χωρίς                          |
| sto             | 1                      | στέκομαι, υπάρχω               |
| minister        | -tri                   | υπηρέτης                       |
| magistrātus     | -us (δ΄ κλ.)           | άρχοντας· πληθ. οι αρχές       |
| interpres       | -etis (αρσ. και θηλ.)  | ερμηνευτής                     |
| iudex           | -icis (αρσ.)           | δικαστής                       |
| omnis           | -is, -e (επίθ. γ΄ κλ.) | όλος, καθένας                  |
| servus          | -i                     | δούλος, υπηρέτης               |
| līber           | -era, -erum            | ελεύθερος                      |
| esse            | απαρ. του sum          | να είμαι                       |
| possum          | (+ απαρ.)              | μπορώ                          |

**Λέξεις που ζουν ακόμα.** *Bonus*: «μπόνους», «μπουνάτσα». *Fundamentum*:
από το fundo (θεμελιώνω) του μαθήματος II. *Libertas*: από το līber
(ελεύθερος). *Minister*: συγγενικό με το minimus, ο «μικρότερος» που
υπηρετεί· από εκεί ο «υπουργός» των ευρωπαϊκών γλωσσών (ministre, minister).
*Magistratus*: από το magister. Το *servo* είναι συγγενικό με το ὁρῶ (< Fορῶ).
Το *sine* σημαίνει όπως το ἄνευ.

## Γραμματική

### Η γ΄ κλίση: τα συμφωνόληκτα

Η λατινική γ΄ κλίση, όπως η ελληνική, έχει **συμφωνόληκτα** και
**φωνηεντόληκτα** (σε -i, μάθημα VII). Τα συμφωνόληκτα είναι
**περιττοσύλλαβα**: η γενική έχει μία συλλαβή περισσότερη από την ονομαστική
(lex – le-gis, civitas – ci-vi-ta-tis). Το **θέμα** το βρίσκεις από τη **γενική**:
leg-is → θέμα leg-.

Τα **ουδέτερα** διαφέρουν από τα αρσενικά-θηλυκά στην ονομαστική, την αιτιατική
και την κλητική, που είναι **ίδιες** και στον πληθυντικό λήγουν σε **-a**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Γ΄ κλίση, συμφωνόληκτα: lex (θηλ.) και corpus (ουδ.)*

Στην κλίση γίνονται **φωνητικές αλλοιώσεις**, όπως στα ελληνικά: lex < \*leg-s
(πρβ. φύλαξ < \*φύλακ-ς)· corpor-is < \*corpos-is, και genus, gener-is < \*genes-is,
με **ρωτακισμό** (s > r ανάμεσα σε φωνήεντα), όπως στο eram του μαθήματος IV.

Πολλά **μονοσύλλαβα** σε **-ns, -rs, -bs** (mens, fons, ars, urbs) κάνουν γενική
πληθυντικού σε **-ium**: mentium, fontium, artium. Στην ουσία είναι
φωνηεντόληκτα. Τα άλλα κάνουν **-um**: legum, iudicum, corporum.

**Το γένος των τριτοκλίτων** το βρίσκεις, κατά προσέγγιση, από τους τελικούς
φθόγγους της ονομαστικής ενικού. Οι κανόνες έχουν εξαιρέσεις:

| Γένος    | Τελικά της ονομαστικής                                                                     | Από το κείμενο                            |
| -------- | ------------------------------------------------------------------------------------------ | ----------------------------------------- |
| Αρσενικά | -or, -os, -er, -o, -es (περιττοσύλλαβα), -is (γεν. -eris), -guis, -nis                     | iudex και fons είναι εξαιρέσεις: αρσενικά |
| Θηλυκά   | -x, -as, -is και -ēs (ισοσύλλαβα), σύμφωνο + s, -aus, -us (γεν. -tis, -dis), -do, -go, -io | lex, civitas, libertas, aequitas, mens    |
| Ουδέτερα | -c, -a, -l, -e, -n, -t, -ar, -ur, -us (γεν. -ris)                                          | corpus                                    |

### Η αναφορική αντωνυμία qui, quae, quod

Συνδυάζει τύπους της α΄–β΄ κλίσης και της γ΄· το quod θυμίζει το id. Όπως οι
περισσότερες αντωνυμίες, **δεν έχει κλητική**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: qui, quae, quod*

Η αναφορική **συμφωνεί** με τη λέξη στην οποία αναφέρεται (το **προηγούμενο**)
σε **γένος και αριθμό**· η **πτώση** της εξαρτάται από τη **δική της** πρόταση.
Στο κείμενο: **quam** leges continent· το quam είναι θηλυκό ενικός, γιατί
αναφέρεται στο civitate, και αιτιατική, γιατί είναι **αντικείμενο** του
continent.

> **Κλειδί**
>
> Η γενική με ουσιαστικό έχει δύο σημασίες που μοιάζουν, και τις ξεχωρίζεις
> γυρίζοντας το ουσιαστικό σε ρήμα:
>
> - **γενική αντικειμενική**: η γενική είναι το **αντικείμενο** της ενέργειας.
>   **legum** servi: «υπηρετούμε τους νόμους» (πρβ. φύλαξ τῶν νόμων).
> - **γενική υποκειμενική**: η γενική είναι αυτός που **κάνει** την ενέργεια.
>   fons **aequitatis**: η δικαιοσύνη πηγάζει από τον νόμο (πρβ. ἡ νίκη τῶν
>   Ἑλλήνων: οι Έλληνες νικούν).
>
> Το σχολικό βιβλίο χαρακτηρίζει έτσι ακριβώς αυτά τα δύο παραδείγματα· στις
> εξετάσεις ακολουθείς τον χαρακτηρισμό του.

## Συντακτικό

| Φράση                              | Ανάλυση                                                                                                  |
| ---------------------------------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| In eā civitāte                     | εμπρόθετος της στάσης σε τόπο· eā δεικτική, προαναγγέλλει την αναφορική                                  |
| quam leges continent               | αναφορική πρόταση, προσδιορίζει το civitate· quam αντικείμενο, leges υποκείμενο                          |
| viri                               | υποκείμενο του servant· boni επιθετικός προσδιορισμός                                                    |
| libenter                           | επίρρημα του τρόπου                                                                                      |
| leges                              | αντικείμενο του servant                                                                                  |
| fundamentum                        | κατηγορούμενο στο Lex                                                                                    |
| fons                               | δεύτερο κατηγορούμενο, ασύνδετα (ή παράθεση στο fundamentum)                                             |
| libertātis, aequitātis             | γενικές στα fundamentum, fons (το βιβλίο: υποκειμενική)                                                  |
| Mens, animus, consilium, sententia | υποκείμενα του posita est                                                                                |
| civitātis                          | γενική κτητική                                                                                           |
| in legibus                         | εμπρόθετος της στάσης σε τόπο                                                                            |
| corpora                            | υποκείμενο του εννοούμενου stant· nostra επιθετικός προσδιορισμός                                        |
| sine mente, sine lege              | εμπρόθετοι της στέρησης                                                                                  |
| magistrātus, iudices               | υποκείμενα· ministri, interpretes κατηγορούμενα (μετά το iudices εννοείται το sunt)                      |
| Legum                              | γενικές αντικειμενικές στα ministri, interpretes, servi                                                  |
| omnes                              | επιθετικός προσδιορισμός στο εννοούμενο υποκείμενο nos                                                   |
| servi                              | κατηγορούμενο στο υποκείμενο του sumus                                                                   |
| liberi                             | κατηγορούμενο στο υποκείμενο του esse (σε ονομαστική, γιατί είναι το ίδιο με το υποκείμενο του possumus) |
| esse                               | τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο του possumus                                                              |

Το **posita est** είναι ενικός, ενώ έχει τέσσερα υποκείμενα: συμφωνεί με το
**πλησιέστερο**, το sententia (θηλυκό ενικός). Το ρήμα της παραβολής, **stant**,
**παραλείπεται**, γιατί εννοείται από το stat της κύριας.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η αναφορική πρόταση*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Κλίνε μαζί στον ενικό και στον πληθυντικό: iudex bonus.

1. **Ενικός.** Το iudex (θέμα iudic-) κλίνεται στη γ΄, το bonus στη β΄· συμφωνούν
   σε γένος, αριθμό, πτώση, όχι σε κατάληξη:
   iudex bonus, iudicis boni, iudici bono, iudicem bonum, iudex bone, iudice bono.
2. **Πληθυντικός.** iudices boni, iudicum bonōrum, iudicibus bonis, iudices bonos,
   iudices boni, iudicibus bonis.

### Παράδειγμα 2: Μετάτρεψε τα επίθετα σε αναφορικές προτάσεις, όπως civitas lībera = civitas, quae lībera est: α. lex bona · β. corpus infirmum · γ. iudices līberi.

1. **α.** lex είναι θηλυκό ενικός: **lex, quae bona est**.
2. **β.** corpus είναι ουδέτερο ενικός: **corpus, quod infirmum est**.
3. **γ.** iudices είναι αρσενικό πληθυντικός, και το ρήμα γίνεται πληθυντικός:
   **iudices, qui līberi sunt**.

> **Πρόσεχε**
>
> - Το **lex** είναι **θηλυκό**: lex bona, όχι «lex bonus». Το ίδιο civitas,
>   libertas, mens.
> - Το **corpus** δεν είναι β΄ κλίσης: είναι ουδέτερο γ΄, corpus, corporis. Ο
>   πληθυντικός είναι corpora, όχι «corpi».
> - Το **magistrātus** είναι δ΄ κλίσης, όχι γ΄· εδώ ονομαστική πληθυντικού.
> - Η αναφορική παίρνει **γένος και αριθμό** από το προηγούμενο, **πτώση** από τη
>   δική της πρόταση. Μην τη βάλεις αυτόματα στην πτώση του προηγουμένου.

> **Θυμήσου**
>
> - Γ΄ συμφωνόληκτα αρσ.-θηλ.: **—, -is, -i, -em, —, -e · -es, -um, -ibus, -es, -es,
>   -ibus**· ουδέτερα: ονομ. = αιτ. = κλητ., πληθ. σε **-a**.
> - Γενική πληθυντικού **-ium** στα μονοσύλλαβα σε -ns, -rs, -bs (mentium,
>   fontium).
> - **qui, quae, quod**: γεν. cuius, δοτ. cui· γένος και αριθμός από το
>   προηγούμενο, πτώση από την πρόταση.
> - Γενική **αντικειμενική** (legum servi) και **υποκειμενική** (fons aequitatis).

## Ερωτήσεις

1. Τι τύπος είναι το legibus στο «posita est in legibus»;
   - Αφαιρετική πληθυντικού
   - Γενική πληθυντικού
   - Δοτική ενικού
   - Αιτιατική πληθυντικού
2. Ποιος συνδυασμός είναι σωστός;
   - lex bonus
   - civitas līber
   - lex bona
   - corpus bonus
3. Ποια είναι η ονομαστική πληθυντικού του corpus;
   - corpi
   - corpores
   - corpusa
   - corpora
4. «In eā civitāte, quam leges continent.» Γιατί το quam είναι σε αιτιατική;
   - Γιατί είναι αντικείμενο του continent
   - Γιατί το civitate είναι αιτιατική
   - Γιατί είναι το υποκείμενο του continent
   - Γιατί το in θέλει αιτιατική
5. «Legum ministri sunt magistrātus.» Τι είναι το legum;
   - Γενική υποκειμενική στο ministri
   - Γενική αντικειμενική
   - Γενική κτητική
   - Υποκείμενο του sunt
6. Ποια είναι η γενική πληθυντικού του mens;
   - mentum
   - mentis
   - mentium
   - mentibus
7. Γιατί το «posita est» είναι ενικός, ενώ έχει τέσσερα υποκείμενα;
   - Γιατί όλα τα υποκείμενα είναι θηλυκά
   - Γιατί είναι απρόσωπο ρήμα
   - Γιατί υποκείμενο είναι μόνο το civitatis
   - Συμφωνεί με το πλησιέστερο, το sententia
8. «Sic enim liberi esse possumus.» Γιατί το liberi είναι σε ονομαστική;
   - Γιατί είναι υποκείμενο του possumus
   - Κατηγορούμενο, με το υποκείμενο του possumus
   - Γιατί είναι γενική ενικού του liber
   - Γιατί τα απαρέμφατα θέλουν πάντα ονομαστική πτώση

## Ασκήσεις

1. Γράψε τη γενική και την αφαιρετική πληθυντικού του iudex και του corpus.
2. Συμπλήρωσε τις καταλήξεις: α. Iudices leg___ (πληθ.) servant. β. Civitas sine aequitāt___ misera est. γ. Lex fons libertāt___ est.
3. Συμπλήρωσε την αναφορική αντωνυμία στον σωστό τύπο:
   α) Leges, ___ boni viri servant, bonae sunt.
   β) Iudex, ___ consilium validum est, leges servat.
   γ) Corpus, ___ mens infirma est, non stat.
   δ) Magistrātus, ___ civitas paret, legum ministri sunt (pareo + δοτ.).
4. Μετατροπές και μετάφραση με το κείμενο VI.
   α) Βάλε στον ενικό: «Iudices legum interpretes sunt».
   β) Μετάφρασε: «Οι νόμοι είναι η πηγή της ελευθερίας».
   γ) Ποιο ρήμα εννοείται στο «Ut corpora nostra sine mente»;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/laws
