# X. Η προφητεία του Δία

> Ο μέλλοντας της γ΄ και δ΄ συζυγίας και του sum, και το fero.

Λατινικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/jupiters-prophecy

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις το κείμενο X, την προφητεία του Δία για τη Ρώμη από την Αινειάδα.
- Να σχηματίζεις την οριστική του ενεργητικού μέλλοντα της γ΄ και της δ΄ συζυγίας και του sum.
- Να κλίνεις το fero στον ενεστώτα, στον παρατατικό και στον μέλλοντα, και να βρίσκεις τους αθέματους τύπους του.
- Να αναγνωρίζεις τις φωνητικές αλλοιώσεις των προθέσεων στα σύνθετα (impōno, accipio, contundo).

## Το πλαίσιο

Στο πρώτο βιβλίο της *Αινειάδας* του Βιργιλίου η Αφροδίτη (*Venus*) παραπονιέται
στον πατέρα της τον Δία (*Iuppiter*): η Ήρα (*Iuno*) καταδιώκει χωρίς τέλος τον
γιο της τον Αινεία. Ο Δίας την καθησυχάζει και της αποκαλύπτει το μέλλον: ο
Αινείας θα κατακτήσει και θα εκπολιτίσει την Ιταλία, ο γιος του ο Ίουλος θα
χτίσει την Άλβα Λόγγα, τριακόσια χρόνια μετά η ιέρεια Ιλία θα γεννήσει από τον
Άρη τους διδύμους Ρωμύλο και Ρώμο, και ο Ρωμύλος θα ιδρύσει τη Ρώμη. Στο τέλος
της σειράς έρχεται ο Αύγουστος, που θα κλείσει τις πύλες του ναού του Ιανού
(σημάδι ότι η αυτοκρατορία ζει σε ειρήνη) και θα ξαναφέρει τη «χρυσή εποχή» του
Κρόνου.

Η ιδέα ότι η ιστορία της Ρώμης ήταν γραμμένη από τη μοίρα (*fatum*) ήταν βαθιά
ριζωμένη στους Ρωμαίους, και η λογοτεχνία της εποχής του Αυγούστου την
πρόβαλλε έντονα. Μια προφητεία μιλά για το μέλλον, και γι' αυτό σχεδόν όλα τα
ρήματα του κειμένου είναι σε **μέλλοντα**.

## Το κείμενο

> Aenēas bellum ingens **geret** in Italiā. Populos ferōces **contundet**,
> mores eis **impōnet** et moenia **condet**. Tu Aenēam ad caelum **feres**.
> Postea Iūlus, Aenēae filius, regnum ab Lavinio **transferet** et Albam Longam
> **muniet**. Post trecentos annos Ilia duos filios, Rōmulum et Remum,
> **pariet**, quos lupa **nutriet**. Rōmulus moenia Martia **condet** Romanosque
> de suo nomine appellābit. Rōmānis imperium sine fine **erit**. Caesar
> Augustus, ab Iūlo ortus, Belli portas **claudet** et Saturnium regnum
> **restituet**. Hunc tu, ut Aenēam, in caelo **accipies**.
>
> Διασκευή σε πεζό από την *Αινειάδα* του Βιργιλίου (1.257–296)

Με έντονα τα σημεία που σημειώνει το βιβλίο για τα φαινόμενα του μαθήματος. Ο
Δίας μιλά στην Αφροδίτη· το *Tu* είναι εκείνη.

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή.

| Λατινικά                                                                            | Μετάφραση                                                                                                            |
| ----------------------------------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Aenēas bellum ingens geret in Italiā.                                               | Ο Αινείας θα κάνει μεγάλο πόλεμο στην Ιταλία.                                                                        |
| Populos ferōces contundet, mores eis impōnet et moenia condet.                      | Θα συντρίψει άγριους λαούς, θα τους επιβάλει θεσμούς και θα χτίσει τείχη.                                            |
| Tu Aenēam ad caelum feres.                                                          | Εσύ θα ανεβάσεις τον Αινεία στον ουρανό (θα τον αποθεώσεις).                                                         |
| Postea Iūlus, Aenēae filius, regnum ab Lavinio transferet et Albam Longam muniet.   | Έπειτα ο Ίουλος, ο γιος του Αινεία, θα μεταφέρει το βασίλειο από το Λαβίνιο και θα οχυρώσει την Άλβα Λόγγα.          |
| Post trecentos annos Ilia duos filios, Rōmulum et Remum, pariet,                    | Ύστερα από τριακόσια χρόνια η Ιλία θα γεννήσει δύο γιους, τον Ρωμύλο και τον Ρώμο,                                   |
| quos lupa nutriet.                                                                  | που θα τους θρέψει μια λύκαινα.                                                                                      |
| Rōmulus moenia Martia condet Romanosque de suo nomine appellābit.                   | Ο Ρωμύλος θα χτίσει τα τείχη του Άρη και θα ονομάσει τους Ρωμαίους από το δικό του όνομα.                            |
| Rōmānis imperium sine fine erit.                                                    | Οι Ρωμαίοι θα έχουν εξουσία χωρίς τέλος.                                                                             |
| Caesar Augustus, ab Iūlo ortus, Belli portas claudet et Saturnium regnum restituet. | Ο Καίσαρας Αύγουστος, απόγονος του Ιούλου, θα κλείσει τις πύλες του Πολέμου και θα ξαναφέρει τη βασιλεία του Κρόνου. |
| Hunc tu, ut Aenēam, in caelo accipies.                                              | Αυτόν εσύ, όπως τον Αινεία, θα τον δεχτείς στον ουρανό.                                                              |

Τα *moenia Martia* είναι η Ρώμη: ο Άρης ήταν πατέρας του Ρωμύλου και του Ρώμου.
Οι *Belli portae* είναι οι πύλες του ναού του Ιανού, που έμεναν ανοιχτές όσο η
Ρώμη πολεμούσε.

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                                          | Σημασία                           |
| --------------------------------------------- | --------------------------------- |
| ingens, -ntis                                 | πελώριος, φοβερός                 |
| gero, gessi, gestum, gerĕre, 3                | διεξάγω, κάνω (πόλεμο)            |
| contundo, contudi, contūsum, contundĕre, 3    | συντρίβω                          |
| mores, -um (αρσ., πληθ.)                      | ήθη, θεσμοί                       |
| impōno, imposui, impositum, impōnĕre, 3       | επιβάλλω (κάτι σε κάποιον)        |
| moenia, -ium (ουδ., πληθ.)                    | τείχη (της πόλης)                 |
| condo, condidi, conditum, condĕre, 3          | χτίζω, ιδρύω                      |
| caelum, -i (ουδ.)                             | ουρανός                           |
| fero, tuli, lātum, ferre                      | φέρνω· *ad caelum fero*: αποθεώνω |
| postea                                        | έπειτα                            |
| regnum, -i (ουδ.)                             | βασίλειο                          |
| transfero, transtuli, translātum, transferre  | μεταφέρω                          |
| munio, munīvi, munītum, munīre, 4             | οχυρώνω                           |
| post (+ αιτ.)                                 | μετά από                          |
| trecenti, -ae, -a                             | τριακόσιοι                        |
| pario, peperi, partum, parĕre, 3              | γεννώ                             |
| lupa, -ae (θηλ.)                              | λύκαινα                           |
| nutrio, nutrīvi, nutrītum, nutrīre, 4         | τρέφω                             |
| Martius, -a, -um                              | του Άρη                           |
| nomen, -inis (ουδ.)                           | όνομα                             |
| appello, appellāvi, appellātum, appellāre, 1  | ονομάζω                           |
| finis, -is (αρσ.)                             | τέλος                             |
| ortus, -a, -um                                | που κατάγεται (από)               |
| porta, -ae (θηλ.)                             | πύλη                              |
| claudo, clausi, clausum, claudĕre, 3          | κλείνω                            |
| Saturnius, -a, -um                            | του Κρόνου                        |
| restituo, restitui, restitūtum, restituĕre, 3 | αποκαθιστώ, ξαναφέρνω             |
| accipio, accēpi, acceptum, accipĕre, 3        | δέχομαι, υποδέχομαι               |

**Λέξεις που ξέρεις ήδη.** *porta* → πόρτα· *finis* → φινάλε, φινίρισμα·
*caelum* → γαλλ. *ciel*· *regnum* και *rex* → ρήγας· *moenia* και *munio* έχουν
την ίδια ρίζα με το «ἀμύνω».

## Γραμματική

### Ο μέλλοντας της γ΄ και της δ΄ συζυγίας

Εδώ δεν υπάρχει το -b- της α΄ και της β΄ συζυγίας. Στο ενεστωτικό θέμα
προσθέτεις ένα χαρακτηριστικό φωνήεν και τις καταλήξεις:

**ενεστωτικό θέμα + χαρακτηριστικό φωνήεν + καταλήξεις**

Το φωνήεν είναι **-a-** στο α΄ ενικό (*leg-a-m*) και **-e-** σε όλα τα άλλα
πρόσωπα (*leg-e-s*, *leg-e-t*, *leg-ē-mus*). Η δ΄ συζυγία κρατά το -i- του
θέματός της: *audi-a-m*, *audi-e-s*. Τα ρήματα σε *-io* της γ΄ συζυγίας
(*pario*, *accipio*) κάνουν το ίδιο: *pariet*, *accipies*.

### Ο μέλλοντας του sum

Το θέμα είναι *es-*, που ανάμεσα σε φωνήεντα γίνεται *er-* (**ρωτακισμός**:
\*eso → *ero*). Το συνδετικό φωνήεν είναι -o- στο α΄ ενικό, -u- στο γ΄
πληθυντικό και -i- στα υπόλοιπα, όπως στον μέλλοντα της α΄ και της β΄
συζυγίας.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οριστική ενεργητικού μέλλοντα: γ΄ και δ΄ συζυγία, sum*

### Το fero

Το *fero* (θέμα *fer-*) έχει τύπους **θεματικούς**, όπως της γ΄ συζυγίας, και
τύπους **αθέματους**: το θεματικό φωνήεν λείπει πριν από καταλήξεις που
αρχίζουν από **s**, **t** και **r**. Γι' αυτό *fer-s*, *fer-t*, *fer-tis*,
*fer-re*, ενώ *fer-i-mus*, *fer-u-nt*. Ο παρατατικός και ο μέλλοντας είναι
κανονικοί της γ΄ συζυγίας. Όμοια κλίνονται τα σύνθετα: *transfero*, *adfero*,
*refero*.

*Διαδραστικό στη σελίδα: fero: ενεστώτας, παρατατικός, μέλλοντας*

### Οι προθέσεις στα σύνθετα

Όταν μια πρόθεση γίνεται πρώτο συνθετικό, αλλάζει συχνά ανάλογα με τον φθόγγο
που ακολουθεί, όπως και στα ελληνικά (*ἐν + μένω* → *ἐμμένω*, *σύν + πλέω* →
*συμπλέω*):

| Σύνθετο       | Από              | Τι έγινε                                            |
| ------------- | ---------------- | --------------------------------------------------- |
| *impōno*      | *in + pōno*      | n → m μπροστά από p (αφομοίωση)                     |
| *accipio*     | *ad + capio*     | d → c μπροστά από c (αφομοίωση)· και το a γίνεται i |
| *contundo*    | *cum + tundo*    | m → n μπροστά από t                                 |
| *appropinquo* | *ad + propinquo* | d → p μπροστά από p                                 |

Συχνά υπάρχουν δύο τύποι πλάι πλάι, ένας με αφομοίωση και ένας χωρίς: *adfero*
και *affero*, *conloco* και *colloco*.

> **Κλειδί**
>
> **Μέλλοντας γ΄ και δ΄ συζυγίας:** θέμα + **-am, -es, -et, -ēmus, -ētis,
> -ent** (*legam*, *audiet*). Χωρίς -b-.
>
> **Μέλλοντας του sum:** *ero, eris, erit, erimus, eritis, erunt*.
>
> **fero:** αθέματοι τύποι πριν από s, t, r: *fers, fert, fertis, ferre*.

## Συντακτικό

- *bellum ingens*: αντικείμενο του *geret*· *ingens* επιθετικός προσδιορισμός.
- *mores eis impōnet*: *mores* άμεσο αντικείμενο, *eis* έμμεσο (δοτική).
- *ad caelum*: εμπρόθετος της κίνησης σε τόπο.
- *Aenēae filius*: παράθεση στο *Iūlus*· *Aenēae* γενική κτητική.
- *ab Lavinio*: εμπρόθετος της απομάκρυνσης.
- *Post trecentos annos*: εμπρόθετος του χρόνου.
- *Rōmulum et Remum*: παράθεση στο *duos filios*.
- *quos lupa nutriet*: αναφορική πρόταση, προσδιορίζει το *filios*· *quos*
  αντικείμενο του *nutriet*.
- *de suo nomine*: εμπρόθετος της προέλευσης· *suo*, κτητική αυτοπαθής.
- *Rōmānis imperium ... erit*: **δοτική κτητική** (*Rōmānis*)· ο κτήτορας σε
  δοτική με το *sum*, όπως το «ἔστι μοι»: «οι Ρωμαίοι θα έχουν».
- *sine fine*: εμπρόθετος του τρόπου.
- *ab Iūlo ortus*: η μετοχή *ortus* με εμπρόθετο της καταγωγής.
- *ut Aenēam*: παραβολικός προσδιορισμός (*ut* = όπως)· εννοείται το *accipies*.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η δοτική κτητική*

## Η ερμηνεία

Ο Δίας απαριθμεί μια αλυσίδα γενεών που δένει τον Τρώα Αινεία με τον Αύγουστο:
Αινείας, Ίουλος, Ιλία, Ρωμύλος, Αύγουστος. Το όνομα *Iūlus* δεν είναι τυχαίο·
από αυτό η γενιά του Καίσαρα, οι *Iulii*, έλεγε ότι καταγόταν. Έτσι η
προφητεία κάνει τον Αύγουστο τον προορισμό όλης της ιστορίας. Η φράση
*imperium sine fine* είναι το κέντρο του κειμένου: η Ρώμη δεν θα έχει όρια
ούτε στον χώρο ούτε στον χρόνο. Ο πόλεμος ανοίγει την αφήγηση (*bellum
ingens*) και η ειρήνη την κλείνει (*Belli portas claudet*).

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Να γράψετε: α) το α΄ ενικό του μέλλοντα του «geret» και του «muniet»· β) το γ΄ πληθυντικό του μέλλοντα του «erit» και του «feres»· γ) το β΄ ενικό του ενεστώτα του «transferet».

1. **α)** Στη γ΄ και τη δ΄ συζυγία το α΄ ενικό του μέλλοντα λήγει σε -am:
   **geram**, **muniam**.
2. **β)** *sum*: **erunt**. *fero*: θέμα *fer-* + *-ent*: **ferent**.
3. **γ)** Η κατάληξη -s αρχίζει από s, άρα αθέματος τύπος: **transfers**.

### Παράδειγμα 2: Να αναγνωρίσετε συντακτικά τις λέξεις «Rōmānis», «imperium» και «eis» στις προτάσεις «mores eis impōnet» και «Rōmānis imperium sine fine erit».

1. **eis**: έμμεσο αντικείμενο του *impōnet* (σε ποιους θα επιβάλει θεσμούς).
2. **imperium**: υποκείμενο του *erit*.
3. **Rōmānis**: δοτική κτητική στο *erit*. Δεν είναι έμμεσο αντικείμενο: δηλώνει
   ποιος έχει την εξουσία.

> **Πρόσεχε**
>
> - **leget ή legit;** Ο μέλλοντας της γ΄ έχει **-e-** (*leget*), ο ενεστώτας
>   **-i-** (*legit*).
> - **Μην μπερδέψεις τη γ΄ με τη β΄ συζυγία.** Το *condet* είναι μέλλοντας της γ΄
>   (*condo*)· το *delet* είναι ενεστώτας της β΄ (*deleo*). Κοίτα πρώτα σε ποια
>   συζυγία ανήκει το ρήμα.
> - **geram, όχι gerem:** μόνο το α΄ ενικό έχει -a-.
> - **fert, όχι ferit.** Πριν από s, t, r το fero δεν έχει συνδετικό φωνήεν.

> **Θυμήσου**
>
> - Μέλλοντας γ΄ και δ΄: *legam, leges, leget, legēmus, legētis, legent*·
>   *audiam, audies* κτλ.
> - Μέλλοντας sum: *ero, eris, erit, erimus, eritis, erunt*.
> - *fero, fers, fert, ferimus, fertis, ferunt*· *ferre*.
> - Αφομοίωση στα σύνθετα: *in-pōno* → *impōno*, *ad-capio* → *accipio*.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο είναι το α΄ ενικό του ενεργητικού μέλλοντα του «condo»;
   - condēbo
   - condem
   - condam
   - condo
2. Ποιο είναι το γ΄ πληθυντικό του μέλλοντα του «sum»;
   - erunt
   - erant
   - erent
   - sunt
3. Ποιο είναι το γ΄ ενικό του ενεστώτα του «fero»;
   - ferit
   - fert
   - feret
   - ferēbit
4. Τι χρόνος είναι το «muniet»;
   - Ενεστώτας δ΄ συζυγίας
   - Παρατατικός δ΄ συζυγίας
   - Ενεστώτας β΄ συζυγίας
   - Μέλλοντας δ΄ συζυγίας
5. Τι είναι το «Rōmānis» στο «Rōmānis imperium sine fine erit»;
   - Έμμεσο αντικείμενο
   - Δοτική κτητική
   - Υποκείμενο
   - Δοτική χαριστική
6. Από ποια σύνθεση προέρχεται το «impōno»;
   - im- + pōno
   - inter + pōno
   - in + pōno
   - ab + pōno
7. Ποιος είναι ο συντακτικός ρόλος του «quos» στο «quos lupa nutriet»;
   - Αντικείμενο του nutriet
   - Υποκείμενο του nutriet
   - Παράθεση στο filios
   - Κατηγορούμενο στο lupa
8. Τι σήμαινε για τους Ρωμαίους το κλείσιμο των «Belli portae»;
   - Ότι η Ρώμη έπαυε να πολεμά
   - Ότι ο αυτοκράτορας γινόταν θεός
   - Ότι η πόλη ήταν πολιορκημένη
   - Ότι οι νόμοι έπαυαν να ισχύουν

## Ασκήσεις

1. Να γράψετε το α΄ και το γ΄ ενικό της οριστικής ενεργητικού μέλλοντα του «claudo».
2. Να μεταφέρετε στο ίδιο πρόσωπο του πληθυντικού τα «geret», «muniet», «accipies» και «erit».
3. «Postea Iūlus, Aenēae filius, regnum ab Lavinio transferet et Albam Longam muniet.»
   α) Να γράψετε το «transferet» στο ίδιο πρόσωπο του ενεστώτα και του παρατατικού.
   β) Να αναγνωρίσετε συντακτικά το «filius».
   γ) Να γράψετε το απαρέμφατο του ενεστώτα του «transferet» και του «muniet».
4. «Caesar Augustus Belli portas claudet et Saturnium regnum restituet. Rōmānis imperium sine fine erit.»
   α) Να ξαναγράψετε την πρώτη περίοδο με υποκείμενο «Nos».
   β) Να μεταφέρετε το «erit» στο ίδιο πρόσωπο του ενεστώτα και του παρατατικού.
   γ) Να αναγνωρίσετε συντακτικά το «Rōmānis».
   δ) Από ποια πρόθεση και ποιο ρήμα είναι σύνθετο το «accipio»;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/jupiters-prophecy
