# VIII. Όταν βγεις στο κυνήγι, πάρε μαζί σου μολύβι και χαρτί

> Τα ουδέτερα φωνηεντόληκτα, τα τριτόκλιτα επίθετα και ο μέλλοντας της α΄ και β΄ συζυγίας.

Λατινικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/hunting-tablets

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις το κείμενο VIII, την επιστολή του Πλινίου στον Τάκιτο για το κυνήγι.
- Να κλίνεις τα ουδέτερα φωνηεντόληκτα της γ΄ κλίσης (mare, animal, rete) και να τα ξεχωρίζεις από τα αρσενικά και θηλυκά.
- Να κλίνεις τα τριτόκλιτα επίθετα, τρικατάληκτα, δικατάληκτα και μονοκατάληκτα, μαζί με ουσιαστικά.
- Να σχηματίζεις την οριστική του ενεργητικού μέλλοντα της α΄ και της β΄ συζυγίας και να τη χρησιμοποιείς στη μετάφραση.

## Το πλαίσιο

Ο Πλίνιος ο νεότερος και ο ιστορικός Κορνήλιος Τάκιτος ήταν φίλοι και σχεδόν
συνομήλικοι: γεννήθηκαν γύρω στο 60 μ.Χ. και έζησαν ως τα χρόνια του Τραϊανού.
Ο Πλίνιος έγραψε εκατοντάδες επιστολές, προσεγμένες σαν μικρά λογοτεχνικά
κομμάτια, και τις εξέδωσε ο ίδιος. Σε αυτή εδώ διηγείται με χιούμορ ένα
κυνήγι: έστησε τα δίχτυα, κάθισε δίπλα τους, και αντί για λόγχη κρατούσε
γραφίδα και κέρινες πλάκες (*cērae*, *pugillāres*), όπου χάραζε τις σκέψεις
του. Τα δίχτυα έπιασαν τρία αγριογούρουνα· ο ίδιος έπιασε ιδέες.

Το κλείσιμο είναι λογοπαίγνιο με δύο θεές: στο δάσος δεν θα συναντήσεις μόνο
την Άρτεμη (*Diāna*), τη θεά του κυνηγιού, αλλά και την Αθηνά (*Minerva*), τη
θεά της σοφίας. Η επιστολή αρχίζει και τελειώνει με τις σταθερές φράσεις της
ρωμαϊκής αλληλογραφίας: *X Y salūtem* (εννοείται *dicit*, «ο Χ χαιρετά τον Υ»)
και *Vale!* («να είσαι καλά», «γεια σου»).

## Το κείμενο

> Gaius Plinius Cornēlio Tacito suo salūtem. **Ridēbis**. Ego tres apros
> ferōces cēpi. «Ipse?» **interrogābis**. Ipse. Ad **retia** sedēbam; erat in
> proximo non venabulum sed stilus et pugillāres; cogitābam aliquid
> enotabamque; etsi retia vacua, plēnas tamen cēras habēbam. Silvae et
> solitūdo sunt magna incitamenta cogitatiōnis. Cum in venatiōnibus **eris**,
> **licēbit** tibi quoque pugillāres adportāre: **vidēbis** non Diānam in
> montibus sed Minervam errāre. Vale!
>
> Διασκευή από τις *Επιστολές* του Πλινίου του νεότερου (1.6)

Με έντονα τα σημεία που σημειώνει το βιβλίο για τα φαινόμενα του μαθήματος.

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή. Σε παρένθεση ό,τι εννοείται στο λατινικό.

| Λατινικά                                                            | Μετάφραση                                                                          |
| ------------------------------------------------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------- |
| Gaius Plinius Cornēlio Tacito suo salūtem.                          | Ο Γάιος Πλίνιος (στέλνει) χαιρετισμό στον φίλο του Κορνήλιο Τάκιτο.                |
| Ridēbis.                                                            | Θα γελάσεις.                                                                       |
| Ego tres apros ferōces cēpi.                                        | Εγώ έπιασα τρία άγρια αγριογούρουνα.                                               |
| «Ipse?» interrogābis. Ipse.                                         | «Εσύ ο ίδιος;» θα ρωτήσεις. Εγώ ο ίδιος.                                           |
| Ad retia sedēbam;                                                   | Καθόμουν δίπλα στα δίχτυα·                                                         |
| erat in proximo non venabulum sed stilus et pugillāres;             | πλάι μου δεν υπήρχε λόγχη κυνηγιού αλλά γραφίδα και πλάκες για γράψιμο·            |
| cogitābam aliquid enotabamque;                                      | σκεφτόμουν κάτι και το σημείωνα·                                                   |
| etsi retia vacua, plēnas tamen cēras habēbam.                       | αν και (είχα) τα δίχτυα άδεια, είχα όμως γεμάτες τις πλάκες.                       |
| Silvae et solitūdo sunt magna incitamenta cogitatiōnis.             | Τα δάση και η ερημιά είναι μεγάλα ερεθίσματα για τη σκέψη.                         |
| Cum in venatiōnibus eris, licēbit tibi quoque pugillāres adportāre: | Όταν θα είσαι στο κυνήγι, θα μπορείς κι εσύ να φέρεις μαζί σου πλάκες για γράψιμο· |
| vidēbis non Diānam in montibus sed Minervam errāre.                 | θα δεις ότι στα βουνά δεν περιπλανιέται η Άρτεμη αλλά η Αθηνά.                     |
| Vale!                                                               | Γεια σου!                                                                          |

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                                                 | Σημασία                               |
| ---------------------------------------------------- | ------------------------------------- |
| rideo, rīsi, rīsum, ridēre, 2                        | γελώ                                  |
| aper, apri (αρσ.)                                    | κάπρος, αγριογούρουνο                 |
| ferox, -ōcis                                         | άγριος, ορμητικός                     |
| capio, cēpi, captum, capĕre, 3                       | πιάνω, παίρνω (*cēpi*: έπιασα)        |
| ipse, ipsa, ipsum                                    | ο ίδιος                               |
| interrogo, interrogāvi, interrogātum, interrogāre, 1 | ρωτώ                                  |
| ad (+ αιτ.)                                          | κοντά σε, δίπλα σε                    |
| rete, -is (ουδ.)                                     | δίχτυ                                 |
| sedeo, sēdi, sessum, sedēre, 2                       | κάθομαι                               |
| in proximo                                           | πλάι μου, κοντά μου                   |
| venabulum, -i (ουδ.)                                 | λόγχη του κυνηγιού                    |
| stilus, -i (αρσ.)                                    | γραφίδα                               |
| pugillāres, -ium (αρσ., πληθ.)                       | πλάκες με κερί για γράψιμο            |
| cogito, cogitāvi, cogitātum, cogitāre, 1             | σκέφτομαι                             |
| aliquis, aliquid                                     | κάποιος, κάτι                         |
| enoto, enotāvi, enotātum, enotāre, 1                 | σημειώνω, κρατώ σημειώσεις            |
| etsi (σύνδ. εναντ.)                                  | αν και                                |
| vacuus, -a, -um                                      | άδειος                                |
| plēnus, -a, -um                                      | γεμάτος                               |
| tamen                                                | όμως                                  |
| cēra, -ae (θηλ.)                                     | κερί· (εδώ) πλάκα με κερί             |
| silva, -ae (θηλ.)                                    | δάσος                                 |
| solitūdo, -inis (θηλ.)                               | ερημιά, μοναξιά                       |
| incitamentum, -i (ουδ.)                              | ερέθισμα, κίνητρο                     |
| cogitatio, -ōnis (θηλ.)                              | σκέψη                                 |
| cum (χρον. σύνδ.)                                    | όταν                                  |
| venatio, -ōnis (θηλ.)                                | κυνήγι· *in venatiōnibus*: στο κυνήγι |
| licet, licuit, licēre, 2 (απρόσ.)                    | επιτρέπεται· *licet tibi*: μπορείς    |
| quoque                                               | επίσης· *tibi quoque*: κι εσύ         |
| adporto, adportāvi, adportātum, adportāre, 1         | φέρνω (κάπου)                         |
| mons, montis (αρσ.)                                  | βουνό                                 |
| erro, errāvi, errātum, errāre, 1                     | περιπλανιέμαι                         |
| valeo, valui, valitum, valēre, 2                     | είμαι γερός· *vale*: γεια σου         |

**Λέξεις που ξέρεις ήδη.** *stilus* → στιλό, στιλέτο· *cēra* ≈ κηρός· *mons* →
μοντάνα (ιταλ. *montagna*)· *valeo* → *validus* (έγκυρος, «βάλιντ»)· *ferox* έχει
την ίδια ρίζα με το «θήρ» (θηρίο).

## Γραμματική

### Τα ουδέτερα φωνηεντόληκτα της γ΄ κλίσης

Στο μάθημα VII είδες τα αρσενικά και θηλυκά φωνηεντόληκτα (*auris*, *turris*).
Τα **ουδέτερα** λήγουν σε **-e** (*mare*, *rete*), **-al** (*animal*, ζώο) και
**-ar** (*calcar*, σπιρούνι). Διαφέρουν από τα αρσενικά/θηλυκά σε δύο σημεία:

1. Η **αφαιρετική ενικού** λήγει σε **-i**: *mari*, *animāli* (το *rete* συνήθως
   *rete*).
2. Η **ονομαστική, αιτιατική και κλητική πληθυντικού** λήγουν σε **-ia**:
   *maria*, *animalia*, *retia*.

Όπως σε κάθε ουδέτερο, η ονομαστική, η αιτιατική και η κλητική είναι ίδιες. Τα
*animal* και *calcar* μόνο φαινομενικά είναι περιττοσύλλαβα: προέρχονται από
\*animāle και \*calcāre, που έχασαν το τελικό -e.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ουδέτερα φωνηεντόληκτα της γ΄ κλίσης*

### Τα τριτόκλιτα επίθετα

Χωρίζονται σε τρεις ομάδες, ανάλογα με το πόσες καταλήξεις έχουν στην
ονομαστική ενικού:

- **τρικατάληκτα**: *acer, acris, acre* (οξύς), *celer, celeris, celere*
  (γρήγορος)·
- **δικατάληκτα**: *brevis* (αρσ. και θηλ.), *breve* (ουδ.), σύντομος·
- **μονοκατάληκτα**: *ferox* (και στα τρία γένη), γενική *ferōcis*.

Κλίνονται όλα σαν **φωνηεντόληκτα**: αφαιρετική ενικού σε **-i**, γενική
πληθυντικού σε **-ium**, ουδέτερο πληθυντικού σε **-ia**. Το μονοκατάληκτο έχει
ίδιο τύπο για όλα τα γένη στον ενικό, αλλά στον πληθυντικό ξεχωρίζει το
ουδέτερο: *ferōces* (αρσ. και θηλ.), *ferocia* (ουδ.). Εξαίρεση: το *celer* έχει
γενική πληθυντικού *celerum*.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τριτόκλιτα επίθετα: acer, brevis, ferox*

### Ο ενεργητικός μέλλοντας της α΄ και της β΄ συζυγίας

Στο ενεστωτικό θέμα (*amā-*, *delē-*) προσθέτεις το πρόσφυμα **-b-**, ένα
συνδετικό φωνήεν και τις βασικές καταλήξεις:

**ενεστωτικό θέμα + b + i (o, u) + καταλήξεις**

Το συνδετικό φωνήεν είναι **-o-** στο α΄ ενικό (*amābo*), **-u-** στο γ΄
πληθυντικό (*amābunt*) και **-i-** σε όλα τα άλλα. Θυμίζει τον παρατατικό
(*amābam*), με τη διαφορά ότι εκεί το φωνήεν είναι πάντα -a-.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οριστική ενεργητικού μέλλοντα*

**Τονισμός.** Η παραλήγουσα τονίζεται μόνο όταν είναι μακρά. Στο *amābo* η
παραλήγουσα *-mā-* είναι μακρά και παίρνει τον τόνο: a-**mā**-bo, vi-**dē**-bis.
Στο *amabimus* η παραλήγουσα *-bi-* είναι βραχεία, και ο τόνος ανεβαίνει στην
προπαραλήγουσα: a-**ma**-bi-mus, de-**le**-bi-tis.

Στο κείμενο οι μέλλοντες είναι *ridēbis*, *interrogābis*, *licēbit*,
*vidēbis*, και το *eris* (μέλλοντας του *sum*, που θα τον δεις στο μάθημα Χ).

> **Κλειδί**
>
> **Ουδέτερα φωνηεντόληκτα και τριτόκλιτα επίθετα:** αφαιρετική ενικού σε **-i**,
> γενική πληθυντικού σε **-ium**, ουδέτερο πληθυντικού σε **-ia**.
>
> **Μέλλοντας α΄ και β΄ συζυγίας:** θέμα + **-bo, -bis, -bit, -bimus, -bitis,
> -bunt** (*amābo*, *delēbunt*).

## Συντακτικό

- *Gaius Plinius Cornēlio Tacito suo salūtem*: εννοείται το ρήμα *dicit*·
  *Cornēlio Tacito* έμμεσο αντικείμενο, *salūtem* άμεσο.
- *ferōces*: επιθετικός προσδιορισμός στο *apros*.
- *Ipse*: οριστική αντωνυμία, «εγώ ο ίδιος»· εννοείται *cēpi*.
- *Ad retia*: εμπρόθετος της στάσης σε τόπο (*ad* = δίπλα).
- *erat ... venabulum ... stilus et pugillāres*: το ρήμα είναι ενικός γιατί
  συμφωνεί με το πιο κοντινό υποκείμενο.
- *enotabamque*: το εγκλιτικό **-que** = *et*, κολλημένο στη δεύτερη λέξη.
- *etsi retia vacua (habēbam)*: εναντιωματική πρόταση με ελλειπτικό ρήμα·
  *vacua* και *plēnas* κατηγορούμενα στα αντικείμενα, η αντίθεση άδεια δίχτυα,
  γεμάτες πλάκες.
- *magna incitamenta*: κατηγορούμενο στα *silvae et solitūdo*·
  *cogitatiōnis* γενική αντικειμενική.
- *Cum in venatiōnibus eris*: χρονική πρόταση με οριστική μέλλοντα.
- *licēbit tibi ... adportāre*: απρόσωπο ρήμα· *adportāre* υποκείμενο, *tibi*
  δοτική προσωπική.
- *vidēbis ... Diānam ... Minervam errāre*: *errāre* ειδικό απαρέμφατο,
  αντικείμενο του *vidēbis*· υποκείμενά του *Diānam* και *Minervam* σε
  αιτιατική (ετεροπροσωπία).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ανάλυσε την τελευταία περίοδο*

## Η ερμηνεία

Η επιστολή παίζει με μια αντιστροφή: ο κυνηγός δεν κυνηγά, και όμως γυρίζει
με λεία διπλή. Ο Πλίνιος προλαβαίνει την απορία του φίλου του («Ipse?») και
απαντά με μία λέξη. Η βασική ιδέα είναι η πρόταση για τα δάση και την ερημιά:
η ησυχία της φύσης βοηθά τη σκέψη. Ο Ρωμαίος της ανώτερης τάξης μοιράζει τον
χρόνο του ανάμεσα στο *negotium* (τις δημόσιες υποθέσεις) και το *otium* (τον
δημιουργικό ελεύθερο χρόνο), και ο Πλίνιος δείχνει πώς ακόμη και το κυνήγι
γίνεται *otium* για τη λογοτεχνία.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Να γράψετε: α) τη γενική πληθυντικού του «rete»· β) την αφαιρετική ενικού και πληθυντικού του «aper ferox»· γ) το β΄ πληθυντικό του μέλλοντα του «habēbam»· δ) το γ΄ πληθυντικό του μέλλοντα του «cogitābam».

1. **α)** Ουδέτερο φωνηεντόληκτο: γενική πληθυντικού σε -ium, **retium**.
2. **β)** Το *aper* είναι δευτερόκλιτο σε -er (*apro*, *apris*)· το *ferox* είναι
   τριτόκλιτο επίθετο, με αφαιρετική ενικού σε -i: **apro ferōci**, **apris
   ferocibus**.
3. **γ)** *habeo*, β΄ συζυγία, θέμα *habē-* + *-bitis*: **habēbitis**.
4. **δ)** *cogito*, α΄ συζυγία, θέμα *cogitā-* + *-bunt*: **cogitābunt**.

### Παράδειγμα 2: Στην περίοδο «Cum in venatiōnibus eris, licēbit tibi quoque pugillāres adportāre» να αναγνωρίσετε συντακτικά τις λέξεις «adportāre», «tibi» και «pugillāres».

1. Το *licēbit* είναι μέλλοντας του απρόσωπου *licet*. Ένα απρόσωπο ρήμα δεν
   έχει πρόσωπο για υποκείμενο, άρα υποκείμενο είναι το απαρέμφατο:
   **adportāre**, υποκείμενο του *licēbit*.
2. **tibi**: δοτική προσωπική στο *licēbit* (σε ποιον επιτρέπεται).
3. **pugillāres**: αντικείμενο του απαρεμφάτου *adportāre*.

> **Πρόσεχε**
>
> - **retia ή retes;** Το *rete* είναι ουδέτερο: πληθυντικός σε **-ia**, ποτέ σε
>   -es. Το -es είναι του αρσενικού και θηλυκού (*aures*).
> - **amābit ή amābat;** Ο μέλλοντας έχει **-bi-**, ο παρατατικός **-ba-**. Ένα
>   γράμμα αλλάζει τον χρόνο.
> - **amābunt, όχι amābint.** Στο γ΄ πληθυντικό το συνδετικό φωνήεν είναι -u-.
> - **ferox:** ίδιο σε αρσενικό, θηλυκό και ουδέτερο στην ονομαστική ενικού, αλλά
>   στον πληθυντικό *ferōces* για αρσενικό και θηλυκό, *ferocia* για ουδέτερο.

> **Θυμήσου**
>
> - Ουδέτερα σε -e, -al, -ar: αφ. ενικ. -i, ον./αιτ. πληθ. -ia, γεν. πληθ. -ium.
> - Τριτόκλιτα επίθετα: τρικατάληκτα, δικατάληκτα, μονοκατάληκτα, όλα με -i,
>   -ium, -ia.
> - Μέλλοντας α΄ και β΄: -bo, -bis, -bit, -bimus, -bitis, -bunt.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η ονομαστική πληθυντικού του «rete»;
   - retes
   - retia
   - reta
   - retua
2. Ποια είναι η αφαιρετική ενικού του «mare»;
   - mare
   - maris
   - mari
   - maribus
3. Ποιο είναι το γ΄ πληθυντικό του ενεργητικού μέλλοντα του «video»;
   - vidēbant
   - vident
   - vidēbint
   - vidēbunt
4. Ποιος τύπος του «ferox» συμφωνεί με το «animalia»;
   - ferocia
   - ferōces
   - ferox
   - ferocium
5. Πώς χαρακτηρίζεται συντακτικά το «errāre» στο «vidēbis non Diānam ... sed Minervam errāre»;
   - Τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο
   - Ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο
   - Υποκείμενο του vidēbis
   - Τελικό απαρέμφατο, υποκείμενο
6. Τι είναι το «adportāre» στο «licēbit tibi quoque pugillāres adportāre»;
   - Αντικείμενο του licēbit
   - Αντικείμενο του pugillāres
   - Υποκείμενο του licēbit
   - Επεξήγηση στο tibi
7. Σε ποια κατηγορία τριτόκλιτων επιθέτων ανήκει το «brevis, breve»;
   - Τρικατάληκτα
   - Μονοκατάληκτα
   - Ετερόκλιτα
   - Δικατάληκτα
8. Τι εννοεί ο Πλίνιος με το «vidēbis non Diānam ... sed Minervam errāre»;
   - Ότι στο δάσος θα βρεις έμπνευση για να γράψεις
   - Ότι στα βουνά υπάρχουν ναοί της Αθηνάς
   - Ότι το κυνήγι είναι ασέβεια προς την Άρτεμη
   - Ότι ο Τάκιτος θα πιάσει περισσότερα θηράματα

## Ασκήσεις

1. Να γράψετε το α΄ ενικό και το γ΄ πληθυντικό της οριστικής ενεργητικού μέλλοντα του «sedeo».
2. Να γράψετε τη γενική πληθυντικού και την αφαιρετική ενικού του «animal acre».
3. «Ad retia sedēbam; cogitābam aliquid enotabamque; etsi retia vacua, plēnas tamen cēras habēbam.»
   α) Να μεταφέρετε τα «sedēbam», «cogitābam» και «habēbam» στο ίδιο πρόσωπο του μέλλοντα.
   β) Να γράψετε την αφαιρετική ενικού του «retia vacua».
   γ) Να αναγνωρίσετε συντακτικά το «plēnas».
4. «Silvae et solitūdo sunt magna incitamenta cogitatiōnis.»
   α) Να γράψετε τη γενική πληθυντικού των «silvae» και «cogitatio».
   β) Να αναγνωρίσετε συντακτικά το «cogitatiōnis».
   γ) Να γράψετε την αιτιατική ενικού και πληθυντικού του «magnum incitamentum breve».

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/hunting-tablets
