# XV. Τα ήθη των Γερμανών

> Η παθητική φωνή, τα αποθετικά, το ποιητικό αίτιο και ο επαναληπτικός cum.

Λατινικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/germans

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις το κείμενο XV, την περιγραφή του Καίσαρα για τα ήθη των Γερμανών.
- Να σχηματίζεις την οριστική και το απαρέμφατο του παθητικού ενεστώτα της α΄, β΄ και δ΄ συζυγίας, και να αναγνωρίζεις τα αποθετικά ρήματα.
- Να μετατρέπεις μια ενεργητική σύνταξη σε παθητική, με το ποιητικό αίτιο (a/ab + αφαιρετική).
- Να αναγνωρίζεις τις δύο συντάξεις με τα iubeo, veto, prohibeo, sino, patior, cogo και τον επαναληπτικό cum.

## Το πλαίσιο

Η ρωμαϊκή ιστορική σκέψη έχει στο κέντρο της τη Ρώμη. Για τους ξένους λαούς,
εκτός από τους Έλληνες, οι Ρωμαίοι συγγραφείς μιλούν συνήθως με αφορμή τους
πολέμους τους μαζί τους, και η στάση τους απέναντι στους «βαρβάρους» ανακατεύει
την περιέργεια, τον θαυμασμό και την περιφρόνηση. Όταν, τον 4ο και 5ο αιώνα
μ.Χ., η αυτοκρατορία κινδυνεύει, τα αισθήματα αυτά γίνονται μίσος.

Το κείμενο είναι του **Ιουλίου Καίσαρα**, από τα *Υπομνήματα για τον Γαλατικό
πόλεμο* (*De bello Gallico*), όπου περιγράφει τους Γερμανούς με αφορμή τις
εκστρατείες του εναντίον τους. Ο Καίσαρας (100–44 π.Χ.) ήταν στρατηγός,
πολιτικός και συγγραφέας με λιτό, καθαρό ύφος. Εκατόν πενήντα χρόνια αργότερα ο
Τάκιτος έγραψε μια ολόκληρη μελέτη, τη *Germania*, όπου στα ήθη των Γερμανών
διαβάζει κανείς νοσταλγία για τα αυστηρά ήθη της παλιάς Ρώμης.

## Το κείμενο

> Germanōrum vita omnis in venationibus atque in studiis rei militāris
> consistit. Germāni non student agricultūrae; lacte, caseo et carne
> **nutriuntur**. Locis frigidissimis pelles solum habent et in fluminibus
> **lavantur**. Cum civitas bellum gerit, magistrātus **creantur** cum vitae
> necisque potestāte. Equestribus proeliis saepe ex equis desiliunt ac pedibus
> **proeliantur**: ephippiōrum usus res turpis et iners **habētur**. Vinum a
> mercatoribus ad se **importāri** non sinunt, quod eā rē, ut **arbitrantur**,
> remollescunt homines atque **effeminantur**.
>
> Διασκευή από το *De bello Gallico* του Καίσαρα (4.1–2 και 6.21–23)

Με έντονα τα σημεία που σημειώνει το βιβλίο για τα φαινόμενα του μαθήματος.

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή. Σε παρένθεση ό,τι εννοείται.

| Λατινικά                                                                        | Μετάφραση                                                                                 |
| ------------------------------------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------- |
| Germanōrum vita omnis in venationibus atque in studiis rei militāris consistit. | Όλη η ζωή των Γερμανών περιορίζεται στο κυνήγι και στις ασχολίες με τα στρατιωτικά.       |
| Germāni non student agricultūrae;                                               | Οι Γερμανοί δεν ασχολούνται με τη γεωργία·                                                |
| lacte, caseo et carne nutriuntur.                                               | τρέφονται με γάλα, τυρί και κρέας.                                                        |
| Locis frigidissimis pelles solum habent                                         | Σε πολύ ψυχρά μέρη έχουν (για ρούχα) μόνο δέρματα                                         |
| et in fluminibus lavantur.                                                      | και λούζονται στα ποτάμια.                                                                |
| Cum civitas bellum gerit, magistrātus creantur cum vitae necisque potestāte.    | Κάθε φορά που η πολιτεία κάνει πόλεμο, εκλέγονται άρχοντες με εξουσία ζωής και θανάτου.   |
| Equestribus proeliis saepe ex equis desiliunt ac pedibus proeliantur:           | Στις ιππομαχίες συχνά πηδούν κάτω από τα άλογα και πολεμούν πεζοί·                        |
| ephippiōrum usus res turpis et iners habētur.                                   | η χρήση της σέλας θεωρείται πράγμα ντροπιαστικό και άνανδρο.                              |
| Vinum a mercatoribus ad se importāri non sinunt,                                | Δεν επιτρέπουν να εισάγεται σε αυτούς κρασί από τους εμπόρους,                            |
| quod eā rē, ut arbitrantur, remollescunt homines atque effeminantur.            | επειδή από αυτό το πράγμα, όπως πιστεύουν, οι άνθρωποι γίνονται μαλθακοί και θηλυπρεπείς. |

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                                             | Σημασία                                   |
| ------------------------------------------------ | ----------------------------------------- |
| omnis, -is, -e                                   | όλος                                      |
| venatio, -ōnis (θηλ.)                            | κυνήγι                                    |
| studium, -ii (ουδ.)                              | ασχολία, μελέτη                           |
| res militāris, rei militāris (θηλ.)              | τα στρατιωτικά                            |
| consisto, constiti, —, consistĕre, 3 (+ in)      | συνίσταμαι σε, περιορίζομαι σε            |
| studeo, studui, —, studēre, 2 (+ δοτ.)           | ασχολούμαι με                             |
| agricultūra, -ae (θηλ.)                          | γεωργία                                   |
| lac, lactis (ουδ.)                               | γάλα                                      |
| caseus, -i (αρσ.)                                | τυρί                                      |
| caro, carnis (θηλ.)                              | κρέας                                     |
| nutrio, nutrīvi, nutrītum, nutrīre, 4            | τρέφω· (παθ.) τρέφομαι                    |
| frigidissimus, -a, -um                           | πολύ ψυχρός (υπερθ. του *frigidus*)       |
| pellis, -is (θηλ.)                               | δέρμα, προβιά                             |
| solum                                            | μόνο                                      |
| flumen, -inis (ουδ.)                             | ποτάμι                                    |
| lavo, lāvi, lautum (lavātum), lavāre, 1          | πλένω· (παθ.) λούζομαι                    |
| civitas, -ātis (θηλ.)                            | πολιτεία, κράτος                          |
| creo, creāvi, creātum, creāre, 1                 | εκλέγω                                    |
| magistrātus, -us (αρσ.)                          | άρχοντας, αξίωμα                          |
| nex, necis (θηλ.)                                | (βίαιος) θάνατος                          |
| potestas, -ātis (θηλ.)                           | εξουσία                                   |
| equester, equestris, equestre                    | ιππικός· *equestre proelium*: ιππομαχία   |
| proelium, -ii (ουδ.)                             | μάχη                                      |
| equus, -i (αρσ.)                                 | άλογο                                     |
| desilio, desilui, desultum, desilīre, 4          | πηδώ κάτω                                 |
| pes, pedis (αρσ.)                                | πόδι· *pedibus*: πεζοί                    |
| proelior, proeliātus sum, proeliāri, αποθ. 1     | μάχομαι, πολεμώ                           |
| ephippium, -ii (ουδ.)                            | σέλα (εφίππιο)                            |
| usus, -us (αρσ.)                                 | χρήση                                     |
| turpis, -is, -e                                  | ντροπιαστικός, αισχρός                    |
| iners, -rtis                                     | άνανδρος, μαλθακός                        |
| habeo, habui, habitum, habēre, 2                 | έχω· (παθ.) θεωρούμαι                     |
| vinum, -i (ουδ.)                                 | κρασί                                     |
| mercātor, -ōris (αρσ.)                           | έμπορος                                   |
| importo, importāvi, importātum, importāre, 1     | εισάγω, φέρνω μέσα                        |
| sino, sīvi, situm, sinĕre, 3 (+ απαρ.)           | επιτρέπω                                  |
| quod (αιτιολ. σύνδ.)                             | επειδή                                    |
| arbitror, arbitrātus sum, arbitrāri, αποθ. 1     | νομίζω, πιστεύω                           |
| remollesco, —, —, remollescĕre, 3                | γίνομαι μαλθακός                          |
| effemino, effemināvi, effeminātum, effemināre, 1 | κάνω θηλυπρεπή· (παθ.) γίνομαι θηλυπρεπής |

**Λέξεις που ξέρεις ήδη.** *studium* → στούντιο· *res militāris* →
μιλιταρισμός· *agricultūra* → κουλτούρα· *lavo* ≈ λούζω, λουτρό·
*ephippium* < ἐφίππιον· *vinum* ≈ οἶνος· *nex* ≈ νεκρός.

## Γραμματική

### Οι καταλήξεις της παθητικής φωνής

Στους χρόνους που σχηματίζονται από το ενεστωτικό θέμα, η παθητική φωνή έχει
δικές της βασικές καταλήξεις:

| Πρόσωπο | Ενικός       | Πληθυντικός |
| ------- | ------------ | ----------- |
| α΄      | -(o)r        | -mur        |
| β΄      | -ris (ή -re) | -mini       |
| γ΄      | -tur         | -ntur       |

### Ο παθητικός ενεστώτας της α΄, β΄ και δ΄ συζυγίας

**ενεστωτικό θέμα + παθητικές καταλήξεις**: *amā-tur*, *delē-tur*, *audī-tur*.
Στο α΄ ενικό της α΄ συζυγίας το θέμα χάνει το -a-: *amor* (< \*ama-or). Στο γ΄
πληθυντικό της δ΄ μπαίνει -u-: *audi-u-ntur*, όπως στο ενεργητικό *audiunt*.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οριστική παθητικού ενεστώτα*

### Το απαρέμφατο του παθητικού ενεστώτα

Στις φωνηεντόληκτες συζυγίες (α΄, β΄, δ΄) λήγει σε **-ri**: *amā-ri*,
*delē-ri*, *audī-ri*. Στο κείμενο: *importāri* (να εισάγεται).

### Τα αποθετικά ρήματα

Έχουν **μόνο παθητικούς τύπους** αλλά **ενεργητική** (ή μέση) **σημασία**, όπως
τα ελληνικά *βούλομαι*, *δέχομαι*: *arbitror* = νομίζω, *proelior* = πολεμώ.
Κλίνονται ακριβώς όπως τα παθητικά της συζυγίας τους: *arbitror, arbitrāris,
arbitrātur, arbitrāmur, arbitramini, arbitrantur*· απαρέμφατο *arbitrāri*.
Κράτησαν όμως μερικούς ενεργητικούς τύπους (τη μετοχή ενεστώτα και μέλλοντα,
το σουπίνο, το γερούνδιο), που θα τους δεις αργότερα.

### Οι αρχικοί χρόνοι της παθητικής φωνής

Είναι τρεις: **ενεστώτας**, **παρακείμενος**, **απαρέμφατο ενεστώτα**. Για
παράδειγμα *amor, amātus sum, amāri*· *proelior, proeliātus sum, proeliāri*. Ο
παθητικός παρακείμενος είναι περιφραστικός, με μετοχή και *sum*, και τον
βλέπεις αναλυτικά αργότερα.

> **Κλειδί**
>
> **Παθητικός ενεστώτας α΄, β΄, δ΄:** θέμα + **-r, -ris, -tur, -mur, -mini,
> -ntur** (*amor*, *delētur*, *audiuntur*). Απαρέμφατο σε **-ri** (*amāri*,
> *audīri*).
>
> **Αποθετικά:** παθητική μορφή, ενεργητική σημασία (*arbitror* = νομίζω).
>
> **Ποιητικό αίτιο:** *a/ab* + αφαιρετική για πρόσωπα, σκέτη αφαιρετική για
> πράγματα.

## Συντακτικό

### Το ποιητικό αίτιο

Όταν μια ενεργητική σύνταξη γίνεται παθητική, το υποκείμενο του ενεργητικού
ρήματος γίνεται **ποιητικό αίτιο**:

- για **έμψυχα**, περιληπτικά ονόματα ή προσωποποιημένα άψυχα: **a / ab +
  αφαιρετική** (= ὑπό + γενική): *vinum a mercatoribus importātur*·
- για **άψυχα**: σκέτη **αφαιρετική**.

| Ενεργητική                    | Παθητική                           |
| ----------------------------- | ---------------------------------- |
| *Mercatōres vinum important.* | *Vinum a mercatoribus importātur.* |
| *Iūlus Albam Longam munit.*   | *Alba Longa ab Iūlo munītur.*      |

Το αντικείμενο γίνεται υποκείμενο, το υποκείμενο ποιητικό αίτιο, και το ρήμα
μένει στον ίδιο χρόνο και συμφωνεί με το νέο υποκείμενο.

### Το απαρέμφατο με iubeo, veto, prohibeo, sino, patior, cogo

Με τα ρήματα **iubeo** (διατάζω), **veto** (απαγορεύω), **prohibeo** (εμποδίζω),
**sino** (επιτρέπω), **patior** (ανέχομαι), **cogo** (αναγκάζω) υπάρχουν δύο
συντάξεις:

1. **ενεργητικό απαρέμφατο**, με υποκείμενο σε αιτιατική: *Caesar milites
   frumentum importāre iubet* (διατάζει τους στρατιώτες να μεταφέρουν σιτάρι)·
2. **παθητικό απαρέμφατο**, όταν δεν θέλουμε ή δεν χρειάζεται να πούμε ποιος
   κάνει την πράξη (συνηθίζεται σε διαταγές και απαγορεύσεις): *Caesar
   frumentum importāri iubet* (διατάζει να μεταφερθεί σιτάρι).

Στο κείμενο: *Vinum a mercatoribus ad se importāri non sinunt*. Εδώ το παθητικό
απαρέμφατο έχει μάλιστα και ποιητικό αίτιο.

### Ο επαναληπτικός cum

Ο *cum* με **οριστική** μπορεί να δηλώνει **επανάληψη** (= κάθε φορά που,
όποτε): *Cum civitas bellum gerit, magistrātus creantur*. Η κύρια και η χρονική
έχουν παράλληλους χρόνους: *gerit – creantur*, ή στο παρελθόν *gerēbat –
creabantur*.

### Άλλα σημεία του κειμένου

- *omnis*: επιθετικός προσδιορισμός στο *vita*.
- *rei militāris*: γενική αντικειμενική στο *studiis*.
- *agricultūrae*: δοτική, αντικείμενο του *student*.
- *lacte, caseo et carne*: αφαιρετική του μέσου.
- *Locis frigidissimis* (= *in locis*): αφαιρετική της στάσης σε τόπο.
- *magistrātus*: ονομαστική πληθυντικού (δ΄ κλίση), υποκείμενο του
  *creantur*· *cum ... potestāte* εμπρόθετος του τρόπου· *vitae necisque*
  γενικές αντικειμενικές.
- *Equestribus proeliis*: αφαιρετική του χρόνου («στις ιππομαχίες»).
- *pedibus*: αφαιρετική του τρόπου («πεζοί»).
- *usus*: υποκείμενο του *habētur*· *res* κατηγορούμενο· *ephippiōrum* γενική
  αντικειμενική.
- *ad se*: πλάγια αυτοπάθεια (αναφέρεται στους Γερμανούς, υποκείμενο του
  *sinunt*).
- *quod ... remollescunt ... effeminantur*: αιτιολογική πρόταση με οριστική,
  γιατί η αιτία δίνεται ως πραγματική· *eā rē* αφαιρετική της αιτίας.
- *ut arbitrantur*: παραβολική, παρενθετική πρόταση (*ut* = όπως).

## Η ερμηνεία

Ο Καίσαρας περιγράφει με ψυχρή ματιά, σαν εθνογράφος: τι τρώνε, πώς ντύνονται,
πώς πολεμούν. Πίσω από την περιγραφή υπάρχει όμως μια σύγκριση με τους
Ρωμαίους. Οι Γερμανοί δεν ασχολούνται με τη γεωργία, το θεμέλιο της ρωμαϊκής ζωής, αλλά
έχουν μια σκληρότητα που θαυμάζεται: θεωρούν ντροπή τη σέλα και απαγορεύουν το
κρασί για να μη γίνουν μαλθακοί. Η τελευταία πρόταση εκφράζει μια ιδέα που
επανέρχεται στους Ρωμαίους συγγραφείς: η άνεση και η πολυτέλεια φθείρουν την
ανδρεία. Είναι ο φόβος για τη δική τους παρακμή (θυμήσου το μάθημα IV).

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Να μετατρέψετε σε παθητική σύνταξη, δηλώνοντας το ποιητικό αίτιο: α) «Rōmāni pericula propulsant»· β) «Germāni magistrātus creant».

1. **α)** Το αντικείμενο *pericula* γίνεται υποκείμενο· το *Rōmāni* γίνεται *a
   Rōmānis*· το ρήμα σε γ΄ πληθυντικό του παθητικού ενεστώτα: **Pericula a
   Rōmānis propulsantur**.
2. **β)** Το *magistrātus* (αιτιατική πληθυντικού) γίνεται ονομαστική, ίδιος
   τύπος· **Magistrātus a Germānis creantur**.

### Παράδειγμα 2: Να ξαναγράψετε την περίοδο «Caesar milites castra munīre vetat» με παθητικό απαρέμφατο και να εξηγήσετε τι άλλαξε.

1. Με παθητικό απαρέμφατο δεν δηλώνεται ποιος κάνει την πράξη, άρα φεύγει το
   *milites*: **Caesar castra munīri vetat**.
2. Το *castra*, αντικείμενο του ενεργητικού *munīre*, γίνεται υποκείμενο του
   παθητικού απαρεμφάτου *munīri*, σε αιτιατική. Η απαγόρευση μένει η ίδια·
   απλώς δεν λέγεται σε ποιους απευθύνεται.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Αποθετικό ή παθητικό;** Το *proeliantur* μοιάζει με παθητικό, αλλά σημαίνει
>   «πολεμούν». Τα αποθετικά δεν έχουν ποιητικό αίτιο.
> - **audiuntur, όχι audintur.** Το -u- της δ΄ συζυγίας μένει και στην
>   παθητική.
> - **a + αφαιρετική μόνο για πρόσωπα.** Για πράγματα, σκέτη αφαιρετική: *lacte
>   nutriuntur*, όχι *a lacte*.
> - **amāris και amāre:** το *amāre* μπορεί να είναι β΄ ενικό του παθητικού
>   ενεστώτα (= *amāris*), αλλά και το ενεργητικό απαρέμφατο. Κοίτα το
>   υποκείμενο.
> - **magistrātus:** ονομαστική πληθυντικού εδώ, όχι ενικός· το ρήμα *creantur*
>   είναι πληθυντικός.

> **Θυμήσου**
>
> - Παθητικές καταλήξεις: -r, -ris (-re), -tur, -mur, -mini, -ntur.
> - Παθητικό απαρέμφατο α΄, β΄, δ΄: -ri (*amāri*, *delēri*, *audīri*).
> - Αποθετικά: *arbitror, arbitrātus sum, arbitrāri* = νομίζω.
> - *iubeo, veto, prohibeo, sino, patior, cogo*: ενεργητικό απαρέμφατο με
>   υποκείμενο, ή παθητικό χωρίς.
> - *cum* + οριστική = κάθε φορά που (επαναληπτικός).

## Ερωτήσεις

1. Ποιο είναι το γ΄ πληθυντικό του παθητικού ενεστώτα του «creo»;
   - creant
   - creantur
   - creatur
   - creamini
2. Ποιο είναι το γ΄ πληθυντικό του παθητικού ενεστώτα του «nutrio»;
   - nutrintur
   - nutriuntur
   - nutrītur
   - nutriunt
3. Ποιο είναι το απαρέμφατο του παθητικού ενεστώτα του «deleo»;
   - delēre
   - delētur
   - delēri
   - delēris
4. Τι σημαίνει το «proeliantur» στο «pedibus proeliantur»;
   - πολεμούν
   - πολεμιούνται
   - πολεμούσαν
   - θα πολεμήσουν
5. Τι είναι το «a mercatoribus» στο «Vinum a mercatoribus ad se importāri non sinunt»;
   - Εμπρόθετος της απομάκρυνσης
   - Εμπρόθετος της αιτίας
   - Αντικείμενο του sinunt
   - Ποιητικό αίτιο
6. Ποια είναι η παθητική σύνταξη του «Venti pontum turbant»;
   - Pontus a ventis turbātur
   - Pontum a ventis turbātur
   - Pontus a ventis turbantur
   - Pontus ventos turbātur
7. Ποια περίοδος λέει το ίδιο με το «Caesar milites arma importāre iubet», χωρίς να δηλώνει ποιος θα κάνει την πράξη;
   - Caesar milites arma importāri iubet
   - Caesar arma importāri iubet
   - Caesar arma importāre iubet
   - Caesar arma importātur iubet
8. Τι δηλώνει ο «cum» στο «Cum civitas bellum gerit, magistrātus creantur»;
   - Αιτία
   - Αιφνίδιο γεγονός
   - Επανάληψη
   - Εναντίωση

## Ασκήσεις

1. Να γράψετε το α΄ ενικό και το β΄ πληθυντικό της οριστικής παθητικού ενεστώτα του «lavo».
2. Να γράψετε τους αρχικούς χρόνους του «arbitror» και το γ΄ ενικό του ενεστώτα του.
3. «Caesar legiōnes in hibernis conlocat. Iūlus Albam Longam munit.»
   α) Να μετατρέψετε την πρώτη περίοδο σε παθητική σύνταξη.
   β) Να μετατρέψετε τη δεύτερη περίοδο σε παθητική σύνταξη.
   γ) Να γράψετε το απαρέμφατο του παθητικού ενεστώτα του «munit».
4. «Germāni mercatōres vinum ad se importāre non sinunt. Cum civitas bellum gerit, magistrātus creantur.»
   α) Να ξαναγράψετε την πρώτη περίοδο με παθητικό απαρέμφατο, χωρίς ποιητικό αίτιο.
   β) Να χαρακτηρίσετε την πρόταση «Cum civitas bellum gerit».
   γ) Να γράψετε τη γενική ενικού και πληθυντικού του «magistrātus».

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/germans
