# I. Ο εξόριστος ποιητής

> Η α΄ κλίση, οι πτώσεις, η ενεργητική φωνή: η α΄ συζυγία και το sum.

Λατινικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/exiled-poet

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο I, για τον Οβίδιο στην εξορία.
- Να κλίνεις τα πρωτόκλιτα ουσιαστικά και το θηλυκό των δευτερόκλιτων επιθέτων, και να ξεχωρίζεις την αφαιρετική από την ονομαστική ενικού.
- Να σχηματίζεις την οριστική του ενεργητικού ενεστώτα της α΄ συζυγίας και του sum με τις βασικές καταλήξεις.
- Να αναγνωρίζεις τη χρήση κάθε πτώσης στο κείμενο: υποκείμενο, κατηγορούμενο, αντικείμενο, κατεύθυνση, γενική κτητική, αφαιρετική του οργάνου.

## Το πλαίσιο

Ο **Οβίδιος** (Publius Ovidius Naso, 43 π.Χ. – 17 μ.Χ.) ήταν ο νεότερος από τους
μεγάλους ποιητές των αυγούστειων χρόνων: ελεγειακός, και ποιητής των
*Μεταμορφώσεων*. Το 8 μ.Χ. ο **Αύγουστος** τον εξόρισε στους **Τόμους**, στην
ακτή της Μαύρης Θάλασσας (σήμερα Κωνστάντζα, στη Ρουμανία). Γιατί ακριβώς, δεν
το ξέρουμε· ο ίδιος μιλά για ένα ποίημα και ένα λάθος. Δεν γύρισε ποτέ.

Από την εξορία έστελνε στη Ρώμη ελεγείες σε μορφή επιστολών (*Tristia*,
*Epistulae ex Ponto*): παρακαλούσε φίλους να μεσολαβήσουν στον αυτοκράτορα,
υπερασπιζόταν την ποίησή του και μιλούσε για τη ζωή του. Είναι από τις πρώτες
μεγάλες περιπτώσεις λογοκρισίας ποιητή στην ευρωπαϊκή ιστορία. Το κείμενο του
βιβλίου είναι απλή πεζή σύνοψη αυτών των ποιημάτων. Η εισαγωγή του βιβλίου
είναι ενημερωτική και δεν εξετάζεται· εξετάζονται το κείμενο και τα φαινόμενά
του.

## Το κείμενο

> Ovidius poēta in terrā Ponticā exulat. Epistulas Rōmam scriptitat. Epistulae
> plenae querelārum sunt. Rōmam desiderat et fortūnam adversam deplōrat. Narrat
> de incolis barbaris et de terrā gelidā. Poētam curae et miseriae excruciant.
> Epistulis contra iniuriam repugnat. Musa est unica amīca poētae.
>
> Μάθημα I, *Lectio prima*

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, πρόταση προς πρόταση.

| Λατινικά                                       | Μετάφραση                                                       |
| ---------------------------------------------- | --------------------------------------------------------------- |
| Ovidius poēta in terrā Ponticā exulat.         | Ο ποιητής Οβίδιος ζει εξόριστος στη γη του Πόντου.              |
| Epistulas Rōmam scriptitat.                    | Γράφει συχνά επιστολές στη Ρώμη.                                |
| Epistulae plenae querelārum sunt.              | Οι επιστολές είναι γεμάτες παράπονα.                            |
| Rōmam desiderat et fortūnam adversam deplōrat. | Νοσταλγεί τη Ρώμη και θρηνεί την κακή του τύχη.                 |
| Narrat de incolis barbaris et de terrā gelidā. | Αφηγείται για τους βάρβαρους κατοίκους και για την παγωμένη γη. |
| Poētam curae et miseriae excruciant.           | Τον ποιητή τον βασανίζουν έγνοιες και δυστυχίες.                |
| Epistulis contra iniuriam repugnat.            | Με τις επιστολές του αντιστέκεται στην αδικία.                  |
| Musa est unica amīca poētae.                   | Η Μούσα είναι η μοναδική φίλη του ποιητή.                       |

Το **scriptito** είναι θαμιστικό του scribo (γράφω): δηλώνει πράξη που γίνεται
**συχνά**. Γι' αυτό «γράφει συχνά», και όχι απλώς «γράφει».

## Λεξιλόγιο

| Λέξη      | Τύποι            | Σημασία                         |
| --------- | ---------------- | ------------------------------- |
| poēta     | -ae (αρσ.)       | ποιητής                         |
| terra     | -ae              | γη, χώρα                        |
| Ponticus  | -a, -um          | του Πόντου, του Εύξεινου Πόντου |
| exulo     | 1                | ζω εξόριστος                    |
| epistula  | -ae              | επιστολή                        |
| Rōma      | -ae              | η Ρώμη                          |
| scriptito | 1                | γράφω συχνά                     |
| plenus    | -a, -um (+ γεν.) | γεμάτος από                     |
| querēla   | -ae              | παράπονο                        |
| sum       | —                | είμαι                           |
| desidero  | 1                | νοσταλγώ, μου λείπει            |
| fortūna   | -ae              | τύχη                            |
| adversus  | -a, -um          | αντίξοος, κακός                 |
| deplōro   | 1                | θρηνώ                           |
| narro     | 1                | αφηγούμαι                       |
| de        | πρόθ. + αφαιρ.   | για (αναφορά)                   |
| incola    | -ae (αρσ.)       | κάτοικος                        |
| barbarus  | -a, -um          | βάρβαρος                        |
| gelidus   | -a, -um          | παγωμένος                       |
| cura      | -ae              | έγνοια, φροντίδα                |
| miseria   | -ae              | δυστυχία                        |
| excrucio  | 1                | βασανίζω                        |
| contra    | πρόθ. + αιτ.     | εναντίον                        |
| iniuria   | -ae              | αδικία                          |
| repugno   | 1                | αντιστέκομαι                    |
| unicus    | -a, -um          | μοναδικός                       |
| amīca     | -ae              | φίλη                            |
| Musa      | -ae              | η Μούσα                         |

**Λέξεις που ζουν ακόμα.** Το *fortuna* έδωσε τη «φουρτούνα» (μέσω της
ιταλικής), το *cura* την «κούρα», το *miseria* τη «μιζέρια», το *contra* την
«κόντρα»· από το *gelo* (παγώνω), όπου ανήκει το *gelidus*, έρχονται το «ζελέ»
και η «ζελατίνα». Το *poeta*, το *epistula* και το *barbarus* είναι δάνεια από
τα ελληνικά: ποιητής, επιστολή, βάρβαρος. Το *plenus* είναι συγγενικό με το
*πλήρης* και το *πλήθος*.

## Γραμματική

### Η α΄ κλίση

Τα πρωτόκλιτα έχουν χαρακτήρα **-a-**, όπως τα ελληνικά σε -α (χώρα). Είναι
**θηλυκά**, εκτός από όσα δηλώνουν **αρσενικά πρόσωπα**: poēta, incola, agricola
(γεωργός), nauta (ναύτης).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Α΄ κλίση: terra*

Η λατινική έχει μια πτώση που λείπει από τα ελληνικά, την **αφαιρετική**. Στον
ενικό της α΄ κλίσης γράφεται όπως η ονομαστική· γι' αυτό το βιβλίο τη σημειώνει
με μακρό: **terrā**. Στον πληθυντικό η δοτική και η αφαιρετική είναι πάντα ίδιες
(**terris**), και ξεχωρίζουν μόνο από τη σύνταξη.

Με τον ίδιο τρόπο κλίνεται το **θηλυκό** των δευτερόκλιτων επιθέτων: Pontica,
plena, adversa, barbara, gelida, unica.

### Οι βασικές καταλήξεις και ο ενεστώτας της α΄ συζυγίας

Οι **βασικές καταλήξεις** της ενεργητικής φωνής (οριστική και υποτακτική όλων
των χρόνων, με λίγες διαφορές στον παρακείμενο) θυμίζουν τις ελληνικές:

| Πρόσωπο | Ενικός                | Πληθυντικός                 |
| ------- | --------------------- | --------------------------- |
| α΄      | -o ή -m (πρβ. -ω, -ν) | -mus (πρβ. -μεν, δωρ. -μες) |
| β΄      | -s (πρβ. -ς)          | -tis (πρβ. -τε)             |
| γ΄      | -t                    | -nt (πρβ. ἔφερο-ν < -ντ)    |

Η **οριστική του ενεστώτα** σχηματίζεται: **ενεστωτικό θέμα + βασικές
καταλήξεις**. Το θέμα της α΄ συζυγίας λήγει σε μακρό **-ā-** (amā-). Στο α΄
ενικό το a συγχωνεύεται με το -o: *ama-o > amo*.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οριστική ενεργητικού ενεστώτα: amo και sum*

Όλα τα ρήματα του κειμένου εκτός από το sum είναι της α΄ συζυγίας: exul-at,
scriptit-at, desider-at, deplor-at, narr-at, excruci-ant, repugn-at.

**Ο τονισμός.** Οι δισύλλαβες λέξεις τονίζονται στην παραλήγουσα (*Róma*, *cúra*).
Οι πολυσύλλαβες τονίζονται στην **παραλήγουσα, αν είναι μακρά**, αλλιώς στην
προπαραλήγουσα. Γι' αυτό το βιβλίο σημειώνει τα μακρά της παραλήγουσας: amā-mus
→ *amámus*, querēla → *queréla*. Θα το δεις αναλυτικά στο μάθημα V.

> **Κλειδί**
>
> Το **-a** του ενικού μπορεί να είναι τρεις πτώσεις, και η αφαιρετική ξεχωρίζει
> από το μακρό και από τη σύνταξη:
>
> - **terra** gelida est: ονομαστική (υποκείμενο)
> - in **terrā** Ponticā: αφαιρετική (μετά την in, στάση σε τόπο)
> - **Musa** est amica: ονομαστική· **amica** εδώ είναι κατηγορούμενο
>
> Το επίθετο **συμφωνεί** με το ουσιαστικό σε γένος, αριθμό και πτώση και μπαίνει
> συνήθως **μετά** από αυτό: de terrā gelidā, fortunam adversam.

## Συντακτικό

### Οι χρήσεις των πτώσεων στο κείμενο

| Πτώση                    | Χρήση                     | Από το κείμενο                                       |
| ------------------------ | ------------------------- | ---------------------------------------------------- |
| Ονομαστική               | υποκείμενο                | **Ovidius** exulat· **curae et miseriae** excruciant |
| Ονομαστική               | κατηγορούμενο             | Epistulae **plenae** sunt· Musa est **amica**        |
| Ονομαστική               | παράθεση                  | Ovidius **poēta**                                    |
| Αιτιατική                | αντικείμενο               | **epistulas** scriptitat· **poetam** excruciant      |
| Αιτιατική ονόματος πόλης | κατεύθυνση, χωρίς πρόθεση | **Rōmam** scriptitat                                 |
| Γενική                   | συμπλήρωμα επιθέτου       | plenae **querelārum** (πρβ. πλήρης θηρίων)           |
| Γενική                   | κτητική                   | amica **poētae**                                     |
| Αφαιρετική με in         | στάση σε τόπο             | **in terrā** Ponticā                                 |
| Αφαιρετική με de         | αναφορά                   | **de incolis**, **de terrā**                         |
| Αφαιρετική χωρίς πρόθεση | όργανο                    | **epistulis** repugnat                               |
| Αιτιατική με contra      | εναντίωση                 | **contra iniuriam**                                  |

Στο **Rōmam desiderat** όμως το Romam είναι **αντικείμενο** (νοσταλγεί τη Ρώμη).
Η ίδια λέξη, η ίδια πτώση, άλλη χρήση: τη βρίσκεις από το ρήμα.

Ένα τέχνασμα για να βρεις τους βασικούς όρους: βάλε σε παρένθεση τους
εμπρόθετους και τα επιρρήματα. Στο *Ovidius poēta (in terrā Ponticā) exulat*
μένουν το υποκείμενο, η παράθεση και το ρήμα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ανάλυσε την πρώτη πρόταση*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γράψε: την αιτιατική πληθυντικού του querelārum · τη δοτική ενικού του Musa · το β΄ πληθυντικό του ενεστώτα του deplōrat · το α΄ ενικό του ίδιου χρόνου του sunt · τη γενική πληθυντικού του terrā gelidā.

1. **querelārum** είναι γενική πληθυντικού του querela, -ae. Αιτιατική πληθυντικού:
   **querelās**.
2. **Musa**, α΄ κλίση: δοτική ενικού **Musae**, ίδια με τη γενική ενικού και την
   ονομαστική πληθυντικού. Ξεχωρίζουν μόνο μέσα σε πρόταση.
3. **deplōrat**, α΄ συζυγία, θέμα deplorā-: β΄ πληθυντικό **deplorātis** (τόνος στο
   -ra-, γιατί η παραλήγουσα είναι μακρά).
4. **sunt** → α΄ ενικό **sum**.
5. **terrā gelidā**: ουσιαστικό και επίθετο κλίνονται μαζί, όπως στην α΄ κλίση:
   **terrārum gelidārum**.

### Παράδειγμα 2: «Poētam curae et miseriae excruciant.» Αναγνώρισε συντακτικά κάθε όρο. Ύστερα ξαναγράψε την πρόταση με υποκείμενο τη λέξη cura στον ενικό.

1. Το ρήμα **excruciant** είναι γ΄ πληθυντικό, άρα το υποκείμενο είναι πληθυντικό
   και σε ονομαστική: **curae et miseriae**. Το **poētam** είναι αιτιατική: το
   αντικείμενο. Η σειρά των λέξεων δεν σε βοηθά εδώ· σε βοηθούν οι καταλήξεις.
2. Με υποκείμενο έναν ενικό, το ρήμα γίνεται γ΄ ενικό, και το αντικείμενο μένει
   ίδιο:

   **Poētam cura excruciat.**

> **Πρόσεχε**
>
> - Το **poēta** και το **incola** είναι αρσενικά, παρότι κλίνονται στην α΄ κλίση.
>   Ο ποιητής Οβίδιος, όχι «η ποιήτρια».
> - Το **Rōmam** χωρίς πρόθεση δηλώνει κατεύθυνση μόνο με ονόματα πόλεων. Για
>   χώρα θέλεις πρόθεση: in Italiam.
> - Το **amā-** έχει μακρό a, αλλά το α΄ ενικό είναι **amo**, όχι «amao».
> - Το **plenus** συντάσσεται με **γενική** (plenae querelārum), όπως το ελληνικό
>   πλήρης. Όταν σου ζητούν συμπλήρωμα του plenus, γράφεις γενική.

> **Θυμήσου**
>
> - Α΄ κλίση: **-a, -ae, -ae, -am, -a, -ā · -ae, -ārum, -is, -ās, -ae, -is**·
>   θηλυκά, εκτός από αρσενικά πρόσωπα.
> - Βασικές καταλήξεις: **-o/-m, -s, -t, -mus, -tis, -nt**.
> - Ενεστώτας α΄: **amo, amas, amat, amāmus, amātis, amant**· sum: **sum, es, est,
>   sumus, estis, sunt**.
> - Αιτιατική πόλης χωρίς πρόθεση: κατεύθυνση· απρόθετη αφαιρετική: όργανο.

## Ερωτήσεις

1. Στη φράση «in terrā Ponticā», σε ποια πτώση είναι το terrā;
   - Ονομαστική ενικού
   - Αφαιρετική ενικού
   - Αιτιατική ενικού
   - Δοτική ενικού
2. «Epistulas Rōmam scriptitat.» Τι δηλώνει το Rōmam;
   - Το αντικείμενο του scriptitat
   - Τη στάση σε τόπο
   - Την κατεύθυνση, χωρίς πρόθεση
   - Την αναφορά, χωρίς πρόθεση
3. Τι είναι συντακτικά το querelārum στο «Epistulae plenae querelārum sunt»;
   - Γενική κτητική
   - Υποκείμενο του sunt
   - Συμπλήρωμα του plenae
   - Κατηγορούμενο
4. Ποιο είναι το β΄ πληθυντικό της οριστικής ενεστώτα του narro;
   - narrātis
   - narras
   - narrāmus
   - narrant
5. Ποιος τύπος του sum ταιριάζει στο «Vos poētae ___»;
   - estis
   - sumus
   - sunt
   - es
6. Τι γένους είναι το poēta, και γιατί;
   - Θηλυκό, όπως κάθε πρωτόκλιτο
   - Αρσενικό, γιατί δηλώνει άνδρα
   - Ουδέτερο, γιατί λήγει σε -a
   - Θηλυκό, γιατί το λέει η κατάληξη
7. «Epistulis contra iniuriam repugnat.» Τι δηλώνει το epistulis;
   - Το έμμεσο αντικείμενο, σε δοτική
   - Το όργανο, σε αφαιρετική
   - Το υποκείμενο, σε ονομαστική
   - Τη στάση σε τόπο, σε αφαιρετική
8. Στη φράση «Poētam curae et miseriae excruciant», ποιο είναι το υποκείμενο;
   - poētam
   - μόνο το curae
   - curae et miseriae
   - εννοείται το Ovidius

## Ασκήσεις

1. Γράψε τη γενική πληθυντικού και την αφαιρετική ενικού του fortūna.
2. Βάλε στο α΄ πληθυντικό της οριστικής ενεστώτα τους τύπους exulat, deplōrat και est.
3. Από το κείμενο I, τι είναι συντακτικά:
   α) το poēta στο «Ovidius poēta … exulat»;
   β) το Rōmam στο «Rōmam desiderat»;
   γ) το de incolis;
   δ) το poētae στο «amīca poētae»;
4. Δύο μετατροπές και μία μετάφραση στα λατινικά.
   α) Βάλε στον πληθυντικό: «Musa est unica amīca poētae».
   β) Βάλε το ρήμα στο β΄ ενικό: «Narrat de terrā gelidā».
   γ) Μετάφρασε: «Οι ποιητές νοσταλγούν τη Ρώμη».

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/exiled-poet
