# II. Διδώ και Αινείας

> Η β΄ κλίση σε -us, οι προσωπικές αντωνυμίες και το ille.

Λατινικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/dido-aeneas

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο II, για τη Διδώ και τον Αινεία.
- Να κλίνεις τα δευτερόκλιτα σε -us, το αρσενικό των δευτερόκλιτων επιθέτων και τα ονόματα σε -ius, και να αναγνωρίζεις τους ελληνικούς τύπους Aenēas, Aenēan.
- Να κλίνεις τις προσωπικές αντωνυμίες ego, tu, nos, vos και τη δεικτική ille, illa, illud.
- Να αναγνωρίζεις τη δοτική του έμμεσου αντικειμένου, την αφαιρετική του τρόπου και το cum της συνοδείας.

## Το πλαίσιο

Ο **Βεργίλιος** (Publius Vergilius Maro, 70–19 π.Χ.), ο μεγαλύτερος επικός
ποιητής της Ρώμης, αφηγείται στο 4ο βιβλίο της *Αινειάδας* την ιστορία της
**Διδώς** και του **Αινεία**. Ο Αινείας φεύγει από την Τροία που έχουν κυριέψει
οι Έλληνες και, ύστερα από ναυάγιο, βγαίνει στις ακτές της βόρειας Αφρικής.
Εκεί η Διδώ, εξόριστη κι αυτή από τη Φοινίκη, χτίζει για τον λαό της μια νέα
πόλη, την **Καρχηδόνα**. Οι δυο τους ερωτεύονται, αλλά ο Αινείας έχει μοίρα να
φτάσει στην Ιταλία, όπου οι απόγονοί του θα ιδρύσουν τη Ρώμη. Φεύγει, και η
Διδώ αυτοκτονεί.

Ο μύθος έχει και πολιτική σημασία: εξηγεί, μέσα από μια κατάρα της Διδώς, την
έχθρα Ρώμης και Καρχηδόνας, που οδήγησε στους Καρχηδονιακούς πολέμους. Το κείμενο
του βιβλίου είναι πεζή σύνοψη της ιστορίας.

## Το κείμενο

Με έντονα γράμματα τα δευτερόκλιτα σε -us του κειμένου:

> Aenēas **filius** Anchīsae est. Patria Aenēae Troia est. **Graeci** Troiam
> oppugnant et **dolo** expugnant. Aenēas cum Anchīsā, cum **nato** et cum
> **sociis** ad Italiam navigat. Sed **venti** **pontum** turbant et Aenēan in
> Africam portant. Ibi Didō regīna novam patriam fundat. Aenēas regīnae insidias
> **Graecōrum** renarrat. Regīna Aenēan amat et Aenēas regīnam. Denique Aenēas in
> Italiam navigat et regīna exspīrat.
>
> Μάθημα II, *Lectio secunda*

## Η μετάφραση

| Λατινικά                                                       | Μετάφραση                                                                                      |
| -------------------------------------------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Aenēas filius Anchīsae est.                                    | Ο Αινείας είναι γιος του Αγχίση.                                                               |
| Patria Aenēae Troia est.                                       | Πατρίδα του Αινεία είναι η Τροία.                                                              |
| Graeci Troiam oppugnant et dolo expugnant.                     | Οι Έλληνες πολιορκούν την Τροία και την κυριεύουν με δόλο.                                     |
| Aenēas cum Anchīsā, cum nato et cum sociis ad Italiam navigat. | Ο Αινείας πλέει προς την Ιταλία μαζί με τον Αγχίση, με τον γιο του και με τους συντρόφους του. |
| Sed venti pontum turbant                                       | Αλλά οι άνεμοι ταράζουν τη θάλασσα                                                             |
| et Aenēan in Africam portant.                                  | και παρασύρουν τον Αινεία στην Αφρική.                                                         |
| Ibi Didō regīna novam patriam fundat.                          | Εκεί η βασίλισσα Διδώ θεμελιώνει μια νέα πατρίδα.                                              |
| Aenēas regīnae insidias Graecōrum renarrat.                    | Ο Αινείας διηγείται στη βασίλισσα από την αρχή το τέχνασμα των Ελλήνων.                        |
| Regīna Aenēan amat et Aenēas regīnam.                          | Η βασίλισσα αγαπά τον Αινεία και ο Αινείας τη βασίλισσα.                                       |
| Denique Aenēas in Italiam navigat et regīna exspīrat.          | Τέλος ο Αινείας φεύγει με το πλοίο για την Ιταλία και η βασίλισσα ξεψυχά.                      |

Το «τέχνασμα» (insidiae, μόνο στον πληθυντικό) είναι ο δούρειος ίππος.

## Λεξιλόγιο

| Λέξη     | Τύποι              | Σημασία                       |
| -------- | ------------------ | ----------------------------- |
| filius   | -ii                | γιος                          |
| Anchīses | -ae                | ο Αγχίσης, πατέρας του Αινεία |
| patria   | -ae                | πατρίδα                       |
| Troia    | -ae                | η Τροία                       |
| Graecus  | -i                 | ο Έλληνας                     |
| oppugno  | 1                  | πολιορκώ                      |
| expugno  | 1                  | κυριεύω                       |
| dolus    | -i                 | δόλος, πονηριά                |
| cum      | πρόθ. + αφαιρ.     | μαζί με                       |
| natus    | -i                 | γιος                          |
| socius   | -ii                | σύντροφος                     |
| ad       | πρόθ. + αιτ.       | προς (πλησίασμα)              |
| navigo   | 1                  | πλέω, ταξιδεύω με πλοίο       |
| sed      | σύνδ.              | αλλά                          |
| ventus   | -i                 | άνεμος                        |
| pontus   | -i                 | θάλασσα                       |
| turbo    | 1                  | ταράζω                        |
| porto    | 1                  | μεταφέρω, παρασύρω            |
| ibi      | επίρρ.             | εκεί                          |
| Didō     | -ōnis (γ΄ κλ.)     | η Διδώ                        |
| regīna   | -ae                | βασίλισσα                     |
| novus    | -a, -um            | νέος, καινούργιος             |
| fundo    | 1                  | θεμελιώνω, ιδρύω              |
| insidiae | -ārum (μόνο πληθ.) | ενέδρα, τέχνασμα              |
| renarro  | 1                  | διηγούμαι από την αρχή        |
| denique  | επίρρ.             | τέλος                         |
| in       | πρόθ. + αιτ.       | σε, προς (άφιξη)              |
| exspīro  | 1                  | ξεψυχώ                        |

**Λέξεις που ζουν ακόμα.** Από το *Graecus* βγαίνει το «Γραικός». Το *dolus* και
το *pontus* είναι ελληνικά (δόλος, πόντος). Το *ventus* το βρίσκεις στη
«βεντάλια», το *socius* στον «σοσιαλισμό», το *turbo* στην «τουρμπίνα», το
*fundo* στο «φουντάρω». Το *navigo* είναι συγγενικό με το ναῦς.

## Γραμματική

### Η β΄ κλίση σε -us

Η β΄ κλίση έχει αρσενικά σε **-us** και **-er** και ουδέτερα σε **-um**. Τα σε -us
μοιάζουν πολύ με τα ελληνικά σε -ος (δῆμος):

*Διαδραστικό στη σελίδα: Β΄ κλίση: populus (λαός)*

Τρεις παρατηρήσεις:

- Η **κλητική ενικού** έχει δική της κατάληξη, **-e** (popule), όπως η ελληνική
  (δῆμε). Είναι η μόνη πτώση της β΄ κλίσης που το κάνει.
- Η **δοτική** και η **αφαιρετική** είναι ίδιες και στους δύο αριθμούς: populo,
  populis. Στο κείμενο: cum **nato**, cum **sociis**, **dolo** είναι αφαιρετικές.
- Η **γενική ενικού** και η **ονομαστική πληθυντικού** είναι ίδιες: populi. Στο
  κείμενο το **Graeci** είναι ονομαστική πληθυντικού (υποκείμενο του oppugnant).

Τα σε **-ius** (filius, socius, και κύρια ονόματα όπως Ovidius, Vergilius)
σχηματίζουν την **κλητική** σε **-i** (fili, Ovidi) και συνήθως συναιρούν τη
**γενική ενικού** σε **-i** (Ovidi, Vergili, από Ovidii, Vergilii).

Όπως το populus κλίνεται και το **αρσενικό των δευτερόκλιτων επιθέτων** (novus,
magnus, adversus) και των κτητικών **meus** (δικός μου), **tuus** (δικός σου),
**suus** (δικός του). Οι κτητικές δεν έχουν δική τους κλητική· μόνο το meus έχει
ενικό **mi**: mi fili, παιδί μου.

**Τα ελληνικά κύρια ονόματα** κρατούν μερικούς ελληνικούς τύπους: **Aenēas**
(ονομαστική), **Aenēan** (αιτιατική, όπως Αἰνείαν), **Anchīses** (ονομαστική).
Οι άλλες πτώσεις τους είναι λατινικές της α΄ κλίσης: Aenēae, Anchīsae (γενική),
Anchīsā (αφαιρετική).

### Οι προσωπικές αντωνυμίες και η ille

Το α΄ και το β΄ πρόσωπο έχουν προσωπική αντωνυμία. Το γ΄ πρόσωπο **δεν** έχει·
στη θέση της μπαίνει μια δεικτική, η **ille, illa, illud** (εκείνος).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Προσωπικές αντωνυμίες α΄ και β΄ προσώπου*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η δεικτική ille, illa, illud*

Οι προσωπικές αντωνυμίες στην ονομαστική μπαίνουν μόνο για **έμφαση**: η
κατάληξη του ρήματος δείχνει ήδη το πρόσωπο. Navigo = πλέω· **ego** navigo =
**εγώ** πλέω.

> **Κλειδί**
>
> Στη β΄ κλίση η ίδια κατάληξη κάνει δύο δουλειές, και η σύνταξη αποφασίζει:
>
> - **-i**: γενική ενικού (insidiae **Graeci**) ή ονομαστική πληθυντικού
>   (**Graeci** oppugnant)
> - **-o**: δοτική ενικού (do **nato**, δίνω στον γιο) ή αφαιρετική ενικού (cum
>   **nato**, **dolo**)
> - **-is**: δοτική ή αφαιρετική πληθυντικού (cum **sociis**)
>
> Ρώτα πάντα: έχει πρόθεση; Συμφωνεί με το ρήμα;

## Συντακτικό

| Φράση                             | Ανάλυση                                                           |
| --------------------------------- | ----------------------------------------------------------------- |
| filius                            | κατηγορούμενο στο Aenēas μέσω του est                             |
| Anchīsae, Aenēae                  | γενικές κτητικές                                                  |
| Troiam                            | αντικείμενο του oppugnant (και εννοείται στο expugnant)           |
| dolo                              | αφαιρετική του τρόπου στο expugnant (πρβ. δόλῳ αἱροῦσι)           |
| cum Anchīsā, cum nato, cum sociis | εμπρόθετοι της συνοδείας στο navigat (πρβ. σὺν + δοτ.)            |
| ad Italiam                        | εμπρόθετος της κίνησης προς τόπο (πλησίασμα)                      |
| pontum, Aenēan                    | αντικείμενα των turbant, portant                                  |
| in Africam, in Italiam            | εμπρόθετοι της κίνησης σε τόπο (άφιξη)                            |
| ibi                               | επίρρημα του τόπου                                                |
| regīna                            | παράθεση στο Didō                                                 |
| novam patriam                     | αντικείμενο του fundat, με επιθετικό προσδιορισμό                 |
| regīnae                           | έμμεσο αντικείμενο του renarrat, σε δοτική                        |
| insidias                          | άμεσο αντικείμενο του renarrat                                    |
| Graecōrum                         | γενική υποκειμενική στο insidias (οι Έλληνες έστησαν το τέχνασμα) |
| Aenēas regīnam                    | εννοείται το amat (παράλειψη ρήματος)                             |

Η **δοτική** στο renarrat δηλώνει το **έμμεσο αντικείμενο**: σε ποιον τα
διηγείται. Το ρήμα έχει δύο αντικείμενα, όπως το ελληνικό «διηγούμαι κάτι σε
κάποιον».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ανάλυσε την πρόταση με τα δύο αντικείμενα*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γράψε: την κλητική ενικού του filius · τη γενική πληθυντικού του ventus · την αιτιατική πληθυντικού του socius · τη δοτική ενικού του ille στο θηλυκό · την αιτιατική της αντωνυμίας nos.

1. **filius** είναι σε -ius: κλητική ενικού **fili** (mi fili, παιδί μου).
2. **ventus**: γενική πληθυντικού **ventōrum**.
3. **socius**: αιτιατική πληθυντικού **socios**.
4. **ille**: η δοτική ενικού είναι ίδια σε όλα τα γένη, **illi**.
5. **nos**: η αιτιατική είναι ίδια με την ονομαστική, **nos**.

### Παράδειγμα 2: Συμπλήρωσε με τον σωστό τύπο της λέξης στην παρένθεση: α. Aenēas cum \_\_\_ ad Italiam navigat (natus, πληθ.). β. Poēta \_\_\_ insidias renarrat (amīcus, εν.). γ. Graeci \_\_\_ Troiam expugnant (dolus).

1. **α.** Το cum της συνοδείας θέλει αφαιρετική· πληθυντικός: cum **natis**.
2. **β.** Σε ποιον αφηγείται; Έμμεσο αντικείμενο, άρα δοτική ενικού: **amīco**.
3. **γ.** Πώς κυριεύουν; Αφαιρετική του τρόπου, χωρίς πρόθεση: **dolo**.

> **Πρόσεχε**
>
> - Το **Aenēan** δεν είναι λάθος του βιβλίου: είναι ελληνική αιτιατική, όπως
>   Αἰνείαν. Το ίδιο πρόσωπο είναι Aenēas στο υποκείμενο.
> - Το **in** με αιτιατική δηλώνει κίνηση (in Italiam navigat, πλέει προς την
>   Ιταλία)· με αφαιρετική στάση (in terrā). Ίδια πρόθεση, άλλη πτώση, άλλο
>   νόημα.
> - Στο **Graeci** μη βιαστείς να πεις «γενική»: εδώ είναι υποκείμενο, και το
>   ρήμα oppugnant είναι πληθυντικός.
> - Το **Didō** είναι γ΄ κλίσης (Didō, -ōnis), όχι α΄· το regīna είναι α΄.

> **Θυμήσου**
>
> - Β΄ κλίση σε -us: **-us, -i, -o, -um, -e, -o · -i, -ōrum, -is, -os, -i, -is**.
> - Σε -ius: κλητική **-i** (fili), γενική συνήθως **-i** (Vergili).
> - ego, tu, nos, vos· γ΄ πρόσωπο με τη δεικτική **ille, illa, illud** (γεν.
>   illīus, δοτ. illi).
> - Δοτική του έμμεσου αντικειμένου· αφαιρετική του τρόπου (dolo)· **cum +
>   αφαιρετική** της συνοδείας.

## Ερωτήσεις

1. «Graeci Troiam oppugnant.» Τι είναι συντακτικά το Graeci;
   - Γενική κτητική στο Troiam
   - Υποκείμενο του oppugnant
   - Αντικείμενο του oppugnant
   - Κλητική προσφώνηση
2. Στο «dolo expugnant», τι δηλώνει το dolo;
   - Τον τρόπο
   - Τη συνοδεία
   - Το έμμεσο αντικείμενο
   - Τη στάση σε τόπο
3. Τι τύπος είναι το Aenēan;
   - Γενική ενικού, ελληνικός τύπος
   - Αιτιατική πληθυντικού
   - Ονομαστική ενικού
   - Αιτιατική ενικού, ελληνικός τύπος
4. Ποια είναι η κλητική ενικού του filius;
   - filie
   - fili
   - filius
   - filii
5. «Aenēas regīnae insidias Graecōrum renarrat.» Τι είναι το regīnae;
   - Γενική κτητική στο insidias
   - Υποκείμενο του renarrat
   - Έμμεσο αντικείμενο, σε δοτική
   - Άμεσο αντικείμενο, σε αιτιατική
6. Ποια είναι η γενική ενικού της ille στο θηλυκό;
   - illae
   - illārum
   - illīus
   - illi
7. Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο «in Italiam navigat» και στο «in terrā exulat»;
   - Καμία· και τα δύο δηλώνουν στάση
   - Αιτιατική για κίνηση, αφαιρετική για στάση
   - Αφαιρετική για κίνηση, αιτιατική για στάση
   - Το Italiam είναι όνομα πόλης χωρίς πρόθεση
8. Ποιος τύπος της αντωνυμίας ταιριάζει στο «Regīna ___ amat» (μας αγαπά);
   - nobis
   - vos
   - me
   - nos

## Ασκήσεις

1. Κλίνε τον πληθυντικό του natus.
2. Συμπλήρωσε τις καταλήξεις: α. Vos Graec___ estis. β. Venti pont___ turbant. γ. Regīna cum fili___ (εν.) navigat.
3. Από το κείμενο II, τι είναι συντακτικά:
   α) το cum sociis;
   β) το regīna στο «Didō regīna»;
   γ) το Graecōrum;
   δ) το ad Italiam;
4. Μετατροπές με το κείμενο II.
   α) Βάλε στον ενικό: «Graeci Troiam oppugnant».
   β) Βάλε το socius στον ενικό: «Aenēas cum sociis navigat».
   γ) Μετάφρασε: «Οι άνεμοι παρασύρουν εμάς στην Αφρική».

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/dido-aeneas
