# III. Η περιπέτεια της Ανδρομέδας

> Ο ενεστώτας της β΄ συζυγίας και οι χρήσεις των πτώσεων.

Λατινικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/andromeda

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο III, για την περιπέτεια της Ανδρομέδας.
- Να σχηματίζεις την οριστική του ενεργητικού ενεστώτα της β΄ συζυγίας και να την ξεχωρίζεις από της α΄.
- Να αναγνωρίζεις τη δοτική ως συμπλήρωμα ρημάτων φιλικής και εχθρικής διάθεσης (placeo, noceo) και ως έμμεσο αντικείμενο του respondeo.
- Να ξεχωρίζεις την αφαιρετική της αιτίας από την αφαιρετική του οργάνου.

## Το πλαίσιο

Οι Ρωμαίοι, με ελάχιστες εξαιρέσεις, δεν έφτιαξαν δικούς τους μύθους· πήραν
αυτούσια την ελληνική μυθολογία. Την έσωσαν, συγκεντρώνοντάς τη, και την
ξαναδούλεψαν ως ποιητικό υλικό με δική τους ματιά. Ο μύθος της **Ανδρομέδας**
ήταν θέμα μιας χαμένης τραγωδίας του **Ευριπίδη**, και ξαναγράφεται στο 4ο βιβλίο
των *Μεταμορφώσεων* του **Οβιδίου** με ανάλαφρο, σχεδόν παιχνιδιάρικο τόνο. Από
τον Οβίδιο τον γνώρισαν οι ζωγράφοι της Αναγέννησης και των νεότερων χρόνων
(Τιτσιάνο, Ρούμπενς).

Η Κασσιόπη, βασίλισσα της Αιθιοπίας, καυχιέται ότι είναι πιο όμορφη από τις
Νηρηίδες, τις θαλάσσιες νύμφες. Ο Ποσειδώνας τιμωρεί τη χώρα στέλνοντας ένα
θαλάσσιο κήτος, και το μαντείο ζητά για θυσία την κόρη του βασιλιά. Το κείμενο
του βιβλίου είναι σύντομη σύνοψη του μύθου.

## Το κείμενο

Με έντονα γράμματα τα ρήματα της β΄ συζυγίας:

> Cēpheus et Cassiope Andromedam filiam **habent**. Cassiope, superba formā suā,
> cum Nymphis se comparat. Neptūnus irātus ad oram Aethiopiae **urget** beluam
> marīnam, quae incolis **nocet**. Oraculum incolis **respondet**: «regia hostia
> deo **placet**!» Tum Cēpheus Andromedam ad scopulum adligat; belua ad Andromedam
> se **movet**. Repente Perseus calceis pennātis advolat; puellam **videt** et
> **stupet** formā puellae. Perseus hastā beluam **delet** et Andromedam liberat.
> Cēpheus, Cassiope et incolae Aethiopiae valde **gaudent**.
>
> Μάθημα III, *Lectio tertia*

## Η μετάφραση

| Λατινικά                                                 | Μετάφραση                                                                        |
| -------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------------------------- |
| Cēpheus et Cassiope Andromedam filiam habent.            | Ο Κηφέας και η Κασσιόπη έχουν μια κόρη, την Ανδρομέδα.                           |
| Cassiope, superba formā suā, cum Nymphis se comparat.    | Η Κασσιόπη, περήφανη για την ομορφιά της, συγκρίνει τον εαυτό της με τις Νύμφες. |
| Neptūnus irātus ad oram Aethiopiae urget beluam marīnam, | Ο Ποσειδώνας, οργισμένος, στέλνει στην ακτή της Αιθιοπίας ένα θαλάσσιο κήτος,    |
| quae incolis nocet.                                      | που αφανίζει τους κατοίκους.                                                     |
| Oraculum incolis respondet: «regia hostia deo placet!»   | Το μαντείο απαντά στους κατοίκους: «Ο θεός ζητά βασιλικό σφάγιο!»                |
| Tum Cēpheus Andromedam ad scopulum adligat;              | Τότε ο Κηφέας δένει την Ανδρομέδα σε έναν βράχο·                                 |
| belua ad Andromedam se movet.                            | το κήτος κινείται προς την Ανδρομέδα.                                            |
| Repente Perseus calceis pennātis advolat;                | Ξαφνικά καταφθάνει πετώντας ο Περσέας με τα φτερωτά του σανδάλια·                |
| puellam videt et stupet formā puellae.                   | βλέπει την κοπέλα και μένει άφωνος από την ομορφιά της.                          |
| Perseus hastā beluam delet et Andromedam liberat.        | Ο Περσέας σκοτώνει το κήτος με το δόρυ και ελευθερώνει την Ανδρομέδα.            |
| Cēpheus, Cassiope et incolae Aethiopiae valde gaudent.   | Ο Κηφέας, η Κασσιόπη και οι κάτοικοι της Αιθιοπίας χαίρονται πάρα πολύ.          |

Κατά λέξη, το «regia hostia deo placet» είναι «βασιλικό σφάγιο αρέσει στον θεό».
Η απόδοση «ο θεός ζητά» λέει το ίδιο πιο φυσικά· στις εξετάσεις, όπου θέλουν
πιστή μετάφραση, γράψε «αρέσει στον θεό» ή «ευχαριστεί τον θεό».

## Λεξιλόγιο

| Λέξη      | Τύποι               | Σημασία                                               |
| --------- | ------------------- | ----------------------------------------------------- |
| habeo     | 2                   | έχω                                                   |
| superbus  | -a, -um (+ αφαιρ.)  | περήφανος (για κάτι)                                  |
| forma     | -ae                 | ομορφιά                                               |
| suus      | -a, -um             | δικός του, δικός της                                  |
| comparo   | 1                   | συγκρίνω· se comparat cum: συγκρίνει τον εαυτό της με |
| Nympha    | -ae                 | Νύμφη (εδώ οι Νηρηίδες)                               |
| Neptūnus  | -i                  | ο Ποσειδώνας                                          |
| irātus    | -a, -um             | οργισμένος                                            |
| ora       | -ae                 | ακτή                                                  |
| urgeo     | 2                   | σπρώχνω, στέλνω                                       |
| belua     | -ae                 | κήτος, θηρίο                                          |
| marīnus   | -a, -um             | θαλάσσιος                                             |
| quae      | αναφ. αντων.        | η οποία, που                                          |
| noceo     | 2 (+ δοτ.)          | βλάπτω, αφανίζω                                       |
| oraculum  | -i (ουδ.)           | μαντείο                                               |
| respondeo | 2 (+ δοτ. προσώπου) | απαντώ                                                |
| regius    | -a, -um             | βασιλικός                                             |
| hostia    | -ae                 | σφάγιο για θυσία                                      |
| deus      | -i                  | θεός                                                  |
| placeo    | 2 (+ δοτ.)          | αρέσω                                                 |
| tum       | επίρρ.              | τότε                                                  |
| scopulus  | -i                  | βράχος                                                |
| adligo    | 1                   | δένω                                                  |
| moveo     | 2                   | κινώ· se movet: κινείται                              |
| repente   | επίρρ.              | ξαφνικά                                               |
| calceus   | -i                  | παπούτσι, σανδάλι                                     |
| pennātus  | -a, -um             | φτερωτός                                              |
| advolo    | 1                   | καταφθάνω πετώντας                                    |
| puella    | -ae                 | κορίτσι, κοπέλα                                       |
| video     | 2                   | βλέπω                                                 |
| stupeo    | 2 (+ αφαιρ.)        | μένω άφωνος, θαμπώνομαι                               |
| hasta     | -ae                 | δόρυ                                                  |
| deleo     | 2                   | καταστρέφω, σκοτώνω                                   |
| lībero    | 1                   | ελευθερώνω                                            |
| valde     | επίρρ.              | πολύ                                                  |
| gaudeo    | 2                   | χαίρομαι                                              |

**Λέξεις που ζουν ακόμα.** *Forma*: «φόρμα», «φόρμουλα». *Marinus*: «μαρίνα».
*Calceus*: «κάλτσα». *Video*: «βίντεο» (και συγγενικό με το ἰδεῖν, ιδέα). Το
*scopulus* είναι ο ελληνικός σκόπελος. Το *gaudeo* είναι συγγενικό με το γηθέω
(δωρ. γαθέω). Από το *volo* (πετώ) του *advolo* έχουμε το «βόλεϊ».

## Γραμματική

### Η οριστική του ενεστώτα της β΄ συζυγίας

Σχηματίζεται όπως της α΄: **ενεστωτικό θέμα + βασικές καταλήξεις**. Η διαφορά
είναι το θέμα, που στη β΄ συζυγία λήγει σε μακρό **-ē-** (delē-, nocē-, gaudē-).
Μπροστά από φωνήεν το e **βραχύνεται** και **μένει** (δεν χάνεται όπως το a της
α΄): dele-o.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ενεστώτας: α΄ και β΄ συζυγία δίπλα δίπλα*

Το α΄ πληθυντικό και το β΄ πληθυντικό έχουν **μακρά παραλήγουσα**, άρα τονίζονται
εκεί: delémus, delétis, vidémus, habétis. Το γ΄ πληθυντικό δεν έχει: délent,
hábent.

Στο κείμενο της β΄ συζυγίας είναι: habent, urget, nocet, respondet, placet,
movet, videt, stupet, delet, gaudent. Όλα τα άλλα (comparat, adligat, advolat,
liberat) είναι της α΄.

> **Κλειδί**
>
> Πώς ξέρεις σε ποια συζυγία ανήκει ένα ρήμα; Από το **α΄ ενικό**:
>
> - **-o** χωρίς e (amo, adligo, libero): α΄ συζυγία, θέμα σε -ā-
> - **-eo** (deleo, video, habeo): β΄ συζυγία, θέμα σε -ē-
>
> Στα υπόλοιπα πρόσωπα αρκεί το φωνήεν πριν από την κατάληξη: liber**a**t (α΄),
> del**e**t (β΄).

## Συντακτικό

### Η δοτική ως συμπλήρωμα ρήματος

Κάποια ρήματα παίρνουν **αντικείμενο σε δοτική**. Είναι ρήματα που δηλώνουν
**φιλική** ή **εχθρική διάθεση** προς κάποιον:

- **placeo** + δοτ. (αρέσω σε κάποιον): hostia **deo** placet (πρβ. ἀρέσκω τινί)
- **noceo** + δοτ. (βλάπτω κάποιον): belua **incolis** nocet

Το **respondeo** παίρνει δοτική του προσώπου, ως **έμμεσο αντικείμενο**: oraculum
**incolis** respondet, απαντά στους κατοίκους.

### Η αφαιρετική της αιτίας και του οργάνου

Η απρόθετη αφαιρετική έχει πολλές δουλειές. Εδώ βλέπεις δύο:

| Αφαιρετική      | Ρωτάς          | Από το κείμενο                                                                                              |
| --------------- | -------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| της **αιτίας**  | γιατί; από τι; | superba **formā suā** (περήφανη για την ομορφιά της)· stupet **formā** puellae (θαμπώνεται από την ομορφιά) |
| του **οργάνου** | με τι;         | **hastā** beluam delet (με το δόρυ)· **calceis pennātis** advolat (με τα φτερωτά σανδάλια)                  |

Η αφαιρετική της αιτίας μοιάζει με την ελληνική δοτική της αιτίας (ἥσθη τῇ
ἐπιστολῇ, χάρηκε με την επιστολή)· η αφαιρετική του οργάνου με τη δοτική του
οργάνου (ἀπέκτεινε τὸ κῆτος τῇ ἅρπῃ).

### Οι άλλοι όροι

| Φράση                               | Ανάλυση                                                                                      |
| ----------------------------------- | -------------------------------------------------------------------------------------------- |
| filiam                              | παράθεση στο Andromedam                                                                      |
| superba, irātus                     | κατηγορηματικοί προσδιορισμοί στο Cassiope και στο Neptūnus: πώς είναι όταν κάνουν την πράξη |
| se                                  | αντικείμενο του comparat και του movet· αναφέρεται στο υποκείμενο (αυτοπάθεια, μάθημα V)     |
| cum Nymphis                         | εμπρόθετος στο comparat: με ποιον συγκρίνεται                                                |
| ad oram, ad scopulum, ad Andromedam | εμπρόθετοι της κίνησης προς τόπο                                                             |
| Aethiopiae, puellae                 | γενικές κτητικές                                                                             |
| beluam                              | αντικείμενο του urget· το marīnam είναι επιθετικός προσδιορισμός                             |
| quae                                | υποκείμενο του nocet (αναφορική πρόταση, για το beluam)                                      |
| valde                               | επίρρημα του ποσού                                                                           |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δύο δοτικές και ένα υποκείμενο*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Συμπλήρωσε τον σωστό τύπο του ενεστώτα και τόνισέ τον: α. Vos scopulum vid\_\_\_. β. Ego formā puellae stup\_\_\_. γ. Beluae incolis noc\_\_\_. δ. Nos hastam hab\_\_\_.

1. **α.** vos → β΄ πληθυντικό: **vidētis**, με τόνο στο -de- (vidétis), γιατί η
   παραλήγουσα είναι μακρά.
2. **β.** ego → α΄ ενικό: **stupeo**. Το e μένει μπροστά από το -o.
3. **γ.** beluae, πληθυντικός → γ΄ πληθυντικό: **nocent** (nócent).
4. **δ.** nos → α΄ πληθυντικό: **habēmus** (habémus).

### Παράδειγμα 2: «Perseus hastā beluam delet» και «Perseus stupet formā puellae»: ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στις δύο αφαιρετικές;

1. **hastā**: ρωτάς «με τι σκοτώνει;». Το δόρυ είναι το εργαλείο της πράξης:
   αφαιρετική του **οργάνου**.
2. **formā**: ρωτάς «γιατί θαμπώνεται;». Η ομορφιά δεν είναι εργαλείο· είναι αυτό
   που προκαλεί το συναίσθημα: αφαιρετική της **αιτίας**. Ίδια πτώση, χωρίς πρόθεση
   και στις δύο· τις ξεχωρίζει το νόημα του ρήματος.

> **Πρόσεχε**
>
> - Το **noceo** και το **placeo** θέλουν **δοτική**, όχι αιτιατική. Το «βλάπτει τους
>   κατοίκους» είναι **incolis** nocet, όχι «incolas».
> - Μην πεις ότι το **deleo** είναι α΄ συζυγίας επειδή το ρήμα «σκοτώνω» στα
>   ελληνικά δεν έχει e. Κοίτα το α΄ ενικό: dele**o**.
> - Το **quae** εδώ δεν είναι ερωτηματική: εισάγει αναφορική πρόταση και
>   αναφέρεται στο beluam. Θα τη δεις κλιμένη στο μάθημα VI.
> - Το **se movet** μεταφράζεται «κινείται», όχι «κινεί τον εαυτό του». Η λατινική
>   εκφράζει με se + ενεργητικό ρήμα ό,τι τα ελληνικά λένε συχνά με μέση φωνή.

> **Θυμήσου**
>
> - Ενεστώτας β΄ συζυγίας: **deleo, deles, delet, delēmus, delētis, delent**· θέμα
>   σε -ē-, που μένει και βραχύνεται πριν από φωνήεν.
> - **placeo, noceo + δοτική**: αντικείμενο φιλικής ή εχθρικής διάθεσης·
>   **respondeo + δοτική** του προσώπου.
> - Απρόθετη αφαιρετική: **αιτίας** (γιατί;) ή **οργάνου** (με τι;).

## Ερωτήσεις

1. Σε ποια συζυγία ανήκει το ρήμα nocet;
   - Στην α΄, με θέμα σε -ā-
   - Στη β΄, με θέμα σε -ē-
   - Είναι ανώμαλο, όπως το sum
   - Στη β΄, με θέμα σε -ā-
2. Ποιο είναι το β΄ πληθυντικό της οριστικής ενεστώτα του deleo;
   - delētis
   - delātis
   - deleotis
   - delēmus
3. «Belua incolis nocet.» Γιατί το incolis είναι σε δοτική;
   - Δηλώνει τον τόπο όπου βλάπτει
   - Είναι αφαιρετική του οργάνου
   - Το noceo θέλει αντικείμενο σε δοτική
   - Είναι υποκείμενο του nocet
4. «Stupet formā puellae.» Τι δηλώνει το formā;
   - Την αιτία
   - Το όργανο
   - Τον τρόπο
   - Το υποκείμενο
5. Ποια λέξη του κειμένου είναι αφαιρετική του οργάνου;
   - formā (superba formā suā)
   - Nymphis (cum Nymphis)
   - incolis (incolis respondet)
   - hastā (hastā beluam delet)
6. Ποια είναι η σωστή πιστή μετάφραση του «regia hostia deo placet»;
   - ο θεός αρέσει στο βασιλικό σφάγιο
   - βασιλικό σφάγιο αρέσει στον θεό
   - ο θεός θυσιάζει βασιλικό σφάγιο
   - το βασιλικό σφάγιο βλάπτει τον θεό
7. Με ποια πτώση συντάσσεται το πρόσωπο στο respondeo;
   - Με αιτιατική, ως άμεσο αντικείμενο
   - Με αφαιρετική χωρίς πρόθεση
   - Με δοτική, ως έμμεσο αντικείμενο
   - Με γενική, ως συμπλήρωμα
8. Πού τονίζεται το habēmus;
   - Στη λήγουσα: habemús
   - Στην προπαραλήγουσα: hábemus
   - Στην παραλήγουσα: habémus
   - Όπου και στο habeo: hábemus

## Ασκήσεις

1. Κλίνε την οριστική ενεστώτα του gaudeo.
2. Βάλε το ρήμα στον πληθυντικό, στο ίδιο πρόσωπο: α. Perseus puellam videt. β. Ego valde gaudeo. γ. Tu hastam habes.
3. Από το κείμενο III, τι είναι συντακτικά:
   α) το ad oram;
   β) το formā στο «superba formā suā»;
   γ) το deo;
   δ) το calceis pennātis;
4. Μετατροπές και μετάφραση με το κείμενο III.
   α) Βάλε στον πληθυντικό: «Belua incolae nocet».
   β) Συμπλήρωσε: «Hostiae ___ placent» (Nympha, πληθ.).
   γ) Μετάφρασε: «Οι κάτοικοι βλέπουν το κήτος και φοβούνται» (φοβούμαι = timeo, 2).

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/andromeda
