# XII. Ο ύπατος Αιμίλιος Παύλος και το σκυλάκι της κόρης του

> Ο παρακείμενος της γ΄ συζυγίας.

Λατινικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/aemilius-paullus

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις το κείμενο XII, για τον Αιμίλιο Παύλο και τον οιωνό του «Persa periit».
- Να σχηματίζεις τον ενεργητικό παρακείμενο της γ΄ συζυγίας με τους τέσσερις τρόπους: -v-, -s-, έκταση, αναδιπλασιασμό.
- Να ξεχωρίζεις τον ενεστώτα από τον παρακείμενο όταν οι τύποι μοιάζουν ή συμπίπτουν (dicit, dixit· animadvertit).
- Να αναγνωρίζεις στο κείμενο τη χρονική πρόταση με ut, το ειδικό απαρέμφατο και τις δοτικές.

## Το πλαίσιο

Οι Ρωμαίοι πίστευαν ότι οι θεοί στέλνουν σημάδια (*omina*, ενικός *omen*) και
ότι οι άνθρωποι μπορούν να τα διαβάσουν. Πριν από κάθε σοβαρή απόφαση, δημόσια ή
ιδιωτική, ζητούσαν να μάθουν τη θέληση των θεών, κυρίως από το πέταγμα και τις
φωνές των πουλιών. Ο ιστορικός Τίτος Λίβιος καταγράφει χρόνο με τον χρόνο
θαύματα και οιωνούς. Μετρούσαν όμως και τα σημάδια που έρχονταν απρόσκλητα,
όπως μια τυχαία κουβέντα.

Το 168 π.Χ. ο Λεύκιος Αιμίλιος Παύλος, ύπατος για δεύτερη φορά, ανέλαβε με κλήρο
τον πόλεμο εναντίον του βασιλιά της Μακεδονίας Περσέα (*Perses*). Όταν γύρισε
σπίτι, η μικρή του κόρη του είπε λυπημένη ότι πέθανε ο σκύλος της, που τον
έλεγαν *Persa*. Ο Παύλος άκουσε στα λόγια της «ο Περσέας χάθηκε» και το δέχτηκε
ως καλό σημάδι. Η ιστορία σώζεται στον Κικέρωνα (*Περί μαντικής* 1.103)· το
κείμενο του βιβλίου είναι διασκευή.

## Το κείμενο

> L. Aemilio Paulo consuli iterum bellum cum Perse rege gerere **obtigit**. Ut
> domum ad vesperum **rediit**, filiola eius Tertia, quae tum erat admodum
> parvula, ad complexum patris **cucurrit**. Pater filiae osculum **dedit** sed
> **animadvertit** eam esse tristiculam. «Quid est» inquit «mea Tertia? Cur
> tristis es? Quid tibi accidit?» «Mi pater» **respondit** illa «Persa
> **periit**». Perierat enim catellus eo nomine, quem puella multum amābat. Tum
> pater Tertiae **dixit** «omen accipio». Sic ex fortuīto dicto spem praeclāri
> triumphi animo **praesumpsit**.

Με έντονα τα σημεία που σημειώνει το βιβλίο για τα φαινόμενα του μαθήματος.

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή. Σε παρένθεση ό,τι κάνει τη μετάφραση πιο φυσική.

| Λατινικά                                                                          | Μετάφραση                                                                                                                 |
| --------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| L. Aemilio Paulo consuli iterum bellum cum Perse rege gerere obtigit.             | Στον Λεύκιο Αιμίλιο Παύλο, που ήταν ύπατος για δεύτερη φορά, έλαχε (με κλήρο) να διεξαγάγει πόλεμο με τον βασιλιά Περσέα. |
| Ut domum ad vesperum rediit,                                                      | Μόλις γύρισε στο σπίτι του το βραδάκι,                                                                                    |
| filiola eius Tertia, quae tum erat admodum parvula, ad complexum patris cucurrit. | η κορούλα του η Τερτία, που ήταν τότε πολύ μικρούλα, έτρεξε στην αγκαλιά του πατέρα της.                                  |
| Pater filiae osculum dedit sed animadvertit eam esse tristiculam.                 | Ο πατέρας έδωσε ένα φιλί στην κόρη του, αλλά πρόσεξε ότι ήταν λίγο λυπημένη.                                              |
| «Quid est» inquit «mea Tertia? Cur tristis es? Quid tibi accidit?»                | «Τι τρέχει», λέει, «Τερτία μου; Γιατί είσαι λυπημένη; Τι σου συνέβη;»                                                     |
| «Mi pater» respondit illa «Persa periit».                                         | «Πατέρα μου», απάντησε εκείνη, «ο Πέρσης πέθανε».                                                                         |
| Perierat enim catellus eo nomine, quem puella multum amābat.                      | Γιατί είχε πεθάνει ένα σκυλάκι με αυτό το όνομα, που το κοριτσάκι το αγαπούσε πολύ.                                       |
| Tum pater Tertiae dixit «omen accipio».                                           | Τότε ο πατέρας είπε στην Τερτία: «Δέχομαι τον οιωνό».                                                                     |
| Sic ex fortuīto dicto spem praeclāri triumphi animo praesumpsit.                  | Έτσι, από ένα τυχαίο λόγο, πρόγευσε με τη σκέψη του την ελπίδα ενός λαμπρού θριάμβου.                                     |

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                                                     | Σημασία                                     |
| -------------------------------------------------------- | ------------------------------------------- |
| consul iterum                                            | ύπατος για δεύτερη φορά                     |
| Perses, -ae (αρσ.)                                       | ο Περσέας, βασιλιάς της Μακεδονίας          |
| obtingit, obtigit, —, obtingĕre, 3 (απρόσ., + δοτ.)      | μου λαχαίνει (με κλήρο) να                  |
| ut (χρον. σύνδ.)                                         | όταν, μόλις (= *ubi*)                       |
| domum                                                    | στο σπίτι (κίνηση προς τόπο)                |
| ad vesperum                                              | το βραδάκι, κατά το βράδυ                   |
| redeo, redii, reditum, redīre                            | επιστρέφω                                   |
| filiola, -ae (θηλ.)                                      | κορούλα                                     |
| tum                                                      | τότε                                        |
| admodum                                                  | πάρα πολύ                                   |
| parvulus, -a, -um                                        | μικρούλης                                   |
| complexus, -us (αρσ.)                                    | αγκαλιά                                     |
| curro, cucurri, cursum, currĕre, 3                       | τρέχω                                       |
| osculum, -i (ουδ.)                                       | φιλί                                        |
| do, dedi, datum, dare, 1                                 | δίνω                                        |
| animadverto, animadverti, animadversum, animadvertĕre, 3 | προσέχω, παρατηρώ                           |
| tristiculus, -a, -um                                     | λίγο λυπημένος (υποκοριστικό του *tristis*) |
| inquam (ελλειπτικό· *inquit*: λέει)                      | λέω (παρενθετικά)                           |
| cur                                                      | γιατί;                                      |
| accidit, accidit, —, accidĕre, 3 (απρόσ., + δοτ.)        | συμβαίνει                                   |
| respondeo, respondi, responsum, respondēre, 2            | απαντώ                                      |
| pereo, perii, peritum, perīre                            | χάνομαι, πεθαίνω· *perierat*: είχε πεθάνει  |
| catellus, -i (αρσ.)                                      | σκυλάκι                                     |
| dico, dixi, dictum, dicĕre, 3                            | λέω                                         |
| omen, -inis (ουδ.)                                       | οιωνός, σημάδι                              |
| accipio, accēpi, acceptum, accipĕre, 3                   | δέχομαι                                     |
| fortuītus, -a, -um                                       | τυχαίος                                     |
| dictum, -i (ουδ.)                                        | λόγος, φράση                                |
| spes, spei (θηλ.)                                        | ελπίδα                                      |
| praeclārus, -a, -um                                      | περίλαμπρος                                 |
| triumphus, -i (αρσ.)                                     | θρίαμβος                                    |
| praesūmo, praesumpsi, praesumptum, praesumĕre, 3         | προγεύομαι, προαισθάνομαι                   |

**Λέξεις που ξέρεις ήδη.** *curro* → κούρσα, κουρσάρος· *do* ≈ δί-δω-μι·
*dico* ≈ δείκνυμι· *triumphus* ≈ θρίαμβος· *ad vesperum* ≈ πρὸς ἑσπέραν.

## Γραμματική: ο παρακείμενος της γ΄ συζυγίας

Στην α΄, β΄ και δ΄ συζυγία το θέμα του παρακειμένου λήγει κανονικά σε -v-. Στη
γ΄ συζυγία δεν υπάρχει ένας κανόνας: ο παρακείμενος σχηματίζεται με **τέσσερις
τρόπους**, και γι' αυτό τον μαθαίνεις μαζί με το ρήμα, από τους αρχικούς
χρόνους.

| Τρόπος                                    | Παράδειγμα                                     | Σαν τα ελληνικά                   |
| ----------------------------------------- | ---------------------------------------------- | --------------------------------- |
| (α) με **-v-**                            | *peto* → *petīvi* (και *petii*)                | —                                 |
| (β) με **-s-**                            | *repo* → *repsi*· *dico* → *dixi* (< \*dic-si) | ο σιγματικός αόριστος: *ἔγραψα*   |
| (γ) με **έκταση** του φωνήεντος της ρίζας | *lĕgo* → *lēgi*                                | —                                 |
| (δ) με **αναδιπλασιασμό**                 | *curro* → *cu-curri*                           | ο παρακείμενος: *λύω* → *λέ-λυκα* |

Οι **καταλήξεις** είναι οι ίδιες που ξέρεις: -i, -isti, -it, -imus, -istis,
-ērunt.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οριστική ενεργητικού παρακειμένου, γ΄ συζυγία*

**Στα σύνθετα ο αναδιπλασιασμός κατά κανόνα χάνεται.** *cado* → *cecidi*, αλλά
*accido* → *accidi*. Στο κείμενο το βλέπεις στο *obtigit*: το απλό *tango* κάνει
*tetigi*, το σύνθετο *obtingo* κάνει *obtigi*.

Οι παρακείμενοι του κειμένου, ανά τρόπο:

| Τύπος                  | Ρήμα               | Πώς                                                       |
| ---------------------- | ------------------ | --------------------------------------------------------- |
| *dixit*, *praesumpsit* | *dico*, *praesūmo* | -s-                                                       |
| *cucurrit*, *dedit*    | *curro*, *do*      | αναδιπλασιασμός (το *do* είναι της α΄, αλλά κάνει *dedi*) |
| *obtigit*              | *obtingo*          | σύνθετο, χωρίς αναδιπλασιασμό                             |
| *animadvertit*         | *animadverto*      | ίδιο θέμα με τον ενεστώτα                                 |
| *respondit*            | *respondeo* (β΄)   | χωρίς -v-                                                 |
| *rediit*, *periit*     | *redeo*, *pereo*   | σύνθετα του *eo*, σε -ii                                  |

> **Κλειδί**
>
> Ο παρακείμενος της **γ΄ συζυγίας** σχηματίζεται με **-v-** (*petīvi*), **-s-**
> (*dixi*), **έκταση** (*lēgi*) ή **αναδιπλασιασμό** (*cucurri*). Οι καταλήξεις
> είναι πάντα **-i, -isti, -it, -imus, -istis, -ērunt**. Στα σύνθετα ο
> αναδιπλασιασμός χάνεται (*accidi*, *obtigi*).

## Συντακτικό

- *L. Aemilio Paulo*: δοτική προσωπική στο απρόσωπο *obtigit*· *consuli*
  παράθεση· *iterum* επιρρηματικός του χρόνου.
- *gerere*: υποκείμενο του απρόσωπου *obtigit*· *bellum* αντικείμενό του.
- *cum Perse rege*: εμπρόθετος της κοινωνίας· *rege* παράθεση στο *Perse*.
- *Ut domum ... rediit*: χρονική πρόταση, *ut* = *ubi*, με οριστική
  παρακειμένου: το προτερόχρονο (μάθημα XI).
- *domum*: αιτιατική της κίνησης σε τόπο, χωρίς πρόθεση (όπως *Rōmam*).
- *quae tum erat admodum parvula*: αναφορική πρόταση στο *Tertia*· *parvula*
  κατηγορούμενο.
- *patris*: γενική υποκειμενική στο *complexum* (ο πατέρας αγκαλιάζει).
- *filiae*: έμμεσο αντικείμενο του *dedit*.
- *eam esse tristiculam*: *esse* ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του
  *animadvertit*· *eam* υποκείμενο (ετεροπροσωπία), *tristiculam*
  κατηγορούμενο.
- *mea Tertia*, *Mi pater*: κλητικές· *mi* είναι η κλητική του *meus*.
- *tibi*: δοτική προσωπική στο *accidit*· *quid* υποκείμενο.
- *eo nomine*: αφαιρετική που λέει τι όνομα είχε το σκυλάκι (της ιδιότητας,
  μάθημα XIV).
- *Tertiae*: δοτική, έμμεσο αντικείμενο του *dixit*.
- *ex fortuīto dicto*: εμπρόθετος της προέλευσης· *praeclāri triumphi* γενική
  αντικειμενική στο *spem*· *animo* αφαιρετική του μέσου.

## Η ερμηνεία

Μια οικογενειακή σκηνή γίνεται σημάδι για την τύχη ενός κράτους. Ο Παύλος δεν
γελά με τη λύπη του παιδιού, ούτε την προσπερνά: ακούει. Η φράση *Persa periit*
είναι διφορούμενη, και ο Ρωμαίος στρατηγός διαλέγει να τη δεχτεί (*omen
accipio*). Η λέξη δείχνει ότι για τους Ρωμαίους ένας οιωνός ίσχυε μόνο όταν
αυτός που τον άκουγε τον αποδεχόταν· όποιος δεν τον ήθελε, μπορούσε να τον
απορρίψει. Η ευσέβεια εδώ είναι και πρακτική: η «προαίσθηση» του θριάμβου
ανεβάζει το ηθικό πριν από τον πόλεμο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Να γράψετε το β΄ ενικό και το γ΄ πληθυντικό του παρακειμένου των ρημάτων «cucurrit», «dixit», «dedit» και «praesumpsit».

1. *curro, cucurri*: **cucurristi**, **cucurrērunt**.
2. *dico, dixi*: **dixisti**, **dixērunt**.
3. *do, dedi*: **dedisti**, **dedērunt**.
4. *praesūmo, praesumpsi*: **praesumpsisti**, **praesumpsērunt**.

### Παράδειγμα 2: Στην πρόταση «Pater filiae osculum dedit sed animadvertit eam esse tristiculam» να αναγνωρίσετε τον χρόνο του «animadvertit» και συντακτικά το «esse».

1. Ο τύπος *animadvertit* είναι ίδιος στον ενεστώτα και στον παρακείμενο
   (*animadverto, animadverti*). Εδώ συνδέεται με το *dedit* και η αφήγηση είναι
   στο παρελθόν, άρα είναι **παρακείμενος**: «πρόσεξε».
2. **esse**: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του *animadvertit*, που είναι ρήμα
   αντίληψης. Υποκείμενο του απαρεμφάτου το *eam*, σε αιτιατική (ετεροπροσωπία),
   και κατηγορούμενο το *tristiculam*.

> **Πρόσεχε**
>
> - **dicit ή dixit;** Ο ενεστώτας έχει το θέμα *dic-*, ο παρακείμενος το *dix-*.
> - **legit ή lēgit;** Γράφονται ίδια και τα ξεχωρίζει μόνο το μακρό: *lĕgit*
>   (ενεστώτας), *lēgit* (παρακείμενος). Το ίδιο: *vĕnit* και *vēnit*.
> - **animadvertit, accidit:** ο ίδιος τύπος σε ενεστώτα και παρακείμενο. Κρίνει
>   η συνέχεια του κειμένου.
> - **dedi όχι dāvi:** το *do* είναι της α΄ συζυγίας, αλλά ο παρακείμενός του
>   έχει αναδιπλασιασμό.
> - **Tertiae:** μπορεί να είναι γενική ή δοτική. Με το *dixit* είναι δοτική
>   (σε ποιον μίλησε).

> **Θυμήσου**
>
> - Γ΄ συζυγία: *petīvi* (-v-), *dixi* (-s-), *lēgi* (έκταση), *cucurri*
>   (αναδιπλασιασμός).
> - Καταλήξεις παρακειμένου σε όλες τις συζυγίες: -i, -isti, -it, -imus,
>   -istis, -ērunt.
> - Τους παρακειμένους της γ΄ τους μαθαίνεις με τους αρχικούς χρόνους.

## Ερωτήσεις

1. Με ποιον τρόπο σχηματίζει παρακείμενο το «dico» (dixi);
   - Με αναδιπλασιασμό
   - Με -s-
   - Με έκταση
   - Με -v-
2. Ποιο είναι το γ΄ πληθυντικό του παρακειμένου του «curro»;
   - currērunt
   - cucurrunt
   - currunt
   - cucurrērunt
3. Τι ξεχωρίζει το «lēgit» (παρακείμενος) από το «lĕgit» (ενεστώτας);
   - Μόνο το μακρό φωνήεν της ρίζας
   - Η κατάληξη -it
   - Ένα -v- πριν από την κατάληξη
   - Ένα -s- στο θέμα
4. Το «cado» κάνει παρακείμενο «cecidi». Τι κάνει το σύνθετο «accido»;
   - accecidi
   - accadi
   - accidi
   - accidīvi
5. Τι είναι το «gerere» στο «L. Aemilio Paulo ... bellum ... gerere obtigit»;
   - Αντικείμενο του obtigit
   - Υποκείμενο του obtigit
   - Ειδικό απαρέμφατο
   - Επεξήγηση στο bellum
6. Γιατί το «domum» στο «Ut domum ... rediit» δεν έχει πρόθεση;
   - Είναι αιτιατική του χρόνου
   - Είναι αντικείμενο του rediit
   - Είναι επίρρημα του τρόπου
   - Συντάσσεται όπως το Rōmam
7. Ποιο είναι το υποκείμενο του «esse» στο «animadvertit eam esse tristiculam»;
   - Το pater
   - Το tristiculam
   - Το eam
   - Το osculum
8. Γιατί ο Παύλος είδε στα λόγια «Persa periit» καλό οιωνό;
   - Ακούστηκαν σαν «χάθηκε ο Περσέας»
   - Η κόρη του ήταν ιέρεια του θεού Άρη
   - Ο σκύλος ήταν δώρο του ίδιου του Περσέα
   - Ήταν πρώτη φορά ύπατος

## Ασκήσεις

1. Να γράψετε τους αρχικούς χρόνους του «dico».
2. Να γράψετε το α΄ πληθυντικό του παρακειμένου των «cucurrit», «dedit», «respondit» και «praesumpsit».
3. «Ut domum ad vesperum rediit, filiola eius Tertia ad complexum patris cucurrit.»
   α) Να χαρακτηρίσετε την πρόταση «Ut domum ad vesperum rediit».
   β) Να αναγνωρίσετε συντακτικά το «domum».
   γ) Να μεταφέρετε το «cucurrit» στο ίδιο πρόσωπο του ενεστώτα, του παρατατικού και του μέλλοντα.
4. «Tum pater Tertiae dixit “omen accipio”. Sic ex fortuīto dicto spem praeclāri triumphi animo praesumpsit.»
   α) Να αναγνωρίσετε συντακτικά το «Tertiae».
   β) Να μεταφέρετε το «accipio» στο ίδιο πρόσωπο του παρακειμένου.
   γ) Να γράψετε τους αρχικούς χρόνους του «praesumpsit».

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/latin/aemilius-paullus
