# Θέση, επιχειρήματα, τεκμήρια

> Τι υποστηρίζει ένα κείμενο, με ποιους λόγους και με ποιες αποδείξεις.

Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/language/thesis-arguments

## Τι θα μάθεις

- Να εντοπίζεις τη θέση ενός κειμένου και να τη διατυπώνεις σε μία πρόταση, ακόμα κι όταν δεν γράφεται αυτούσια.
- Να διακρίνεις τη θέση από το επιχείρημα και το επιχείρημα από το τεκμήριο που το στηρίζει.
- Να αναλύεις ένα επιχείρημα σε προκείμενες και συμπέρασμα και να το αξιολογείς: εγκυρότητα, αλήθεια, ορθότητα.
- Να κρίνεις τα τεκμήρια ενός κειμένου με τρία ερωτήματα: είναι αξιόπιστα, σχετικά και αρκετά;

## Τρία επίπεδα σε κάθε κείμενο που πείθει

Ένα κείμενο που θέλει να σε πείσει χτίζεται σε τρία επίπεδα, το ένα πάνω στο
άλλο. Αν τα ξεχωρίσεις, ξέρεις τι ακριβώς δέχεσαι και τι μπορείς να
αμφισβητήσεις.

| Επίπεδο        | Τι είναι                                                                       | Ερώτηση που απαντά |
| -------------- | ------------------------------------------------------------------------------ | ------------------ |
| **Θέση**       | ο κεντρικός ισχυρισμός του κειμένου, αυτό που θέλει να δεχτείς                 | Τι υποστηρίζει;    |
| **Επιχείρημα** | ένας λόγος που κάνει τη θέση αποδεκτή                                          | Γιατί να το δεχτώ; |
| **Τεκμήριο**   | το στοιχείο που στηρίζει το επιχείρημα: γεγονός, αριθμός, παράδειγμα, μαρτυρία | Πού φαίνεται αυτό; |

Η θέση είναι **μία**. Τα επιχειρήματα είναι συνήθως δύο ως τέσσερα, και το
καθένα θέλει τα δικά του τεκμήρια. Ένα κείμενο με θέση και χωρίς επιχειρήματα
είναι γνώμη. Ένα κείμενο με τεκμήρια και χωρίς θέση είναι πληροφόρηση.

> **Κλειδί**
>
> Η θέση απαντά στο **«τι»**, το επιχείρημα στο **«γιατί»**, το τεκμήριο στο
> **«πού φαίνεται»**. Όταν διαβάζεις, ρώτα για κάθε πρόταση ποια από τις τρεις
> ερωτήσεις απαντά. Όταν γράφεις, φρόντισε να απαντάς και στις τρεις.

## Ένα κείμενο για ανάλυση

Το κείμενο είναι δικό μας, γραμμένο για την ενότητα, σαν επιστολή σε τοπική
εφημερίδα μιας φανταστικής πόλης.

> **Μια βιβλιοθήκη που κλείνει όταν τελειώνει το φροντιστήριο**
>
> (1) Η δημοτική βιβλιοθήκη της πόλης μας ανοίγει στις οκτώ το πρωί και
> κλείνει στις τρεις το μεσημέρι. Τις ώρες δηλαδή που οι μαθητές είναι στο
> σχολείο και οι περισσότεροι ενήλικες στη δουλειά. Πιστεύω ότι πρέπει να
> μείνει ανοιχτή ως τις δέκα το βράδυ, τουλάχιστον τέσσερις μέρες την
> εβδομάδα.
>
> (2) Πρώτα, γιατί αυτοί που τη χρειάζονται περισσότερο δεν μπορούν να την
> επισκεφθούν. Σε έρευνα που έκανε πέρσι το πέμπτο Λύκειο σε 312 μαθητές, οι
> 204 απάντησαν ότι δεν έχουν ήσυχο χώρο να διαβάσουν στο σπίτι. Από αυτούς,
> μόνο οι 11 έχουν μπει ποτέ στη βιβλιοθήκη.
>
> (3) Έπειτα, γιατί το κόστος είναι μικρό. Το κτίριο υπάρχει, τα βιβλία
> υπάρχουν. Χρειάζεται ένας υπάλληλος ακόμη και το ρεύμα λίγων ωρών. Η
> βιβλιοθήκη της διπλανής πόλης άνοιξε τα απογεύματα το 2023 με έναν
> υπάλληλο σε βάρδια, και ο αριθμός των επισκεπτών της διπλασιάστηκε μέσα σε
> έναν χρόνο.
>
> (4) Θα μου πουν ότι τα απογεύματα δεν θα έρχεται κανείς. Μα κανείς δεν
> έρχεται σε μια πόρτα που ξέρει ότι είναι κλειστή.

Η ανάλυση:

| Παράγραφος | Τι κάνει                                                                                            | Επίπεδο               |
| ---------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------- | --------------------- |
| 1          | δίνει την κατάσταση και, στο τέλος, τη **θέση**: «Πιστεύω ότι πρέπει να μείνει ανοιχτή ως τις δέκα» | θέση                  |
| 2          | πρώτο **επιχείρημα**: όσοι τη χρειάζονται δεν μπορούν να πάνε· **τεκμήριο**: η έρευνα, 204 από 312  | επιχείρημα + τεκμήριο |
| 3          | δεύτερο **επιχείρημα**: το κόστος είναι μικρό· **τεκμήριο**: το παράδειγμα της διπλανής πόλης       | επιχείρημα + τεκμήριο |
| 4          | **αντίκρουση** μιας αντίθετης άποψης                                                                | επιχείρημα            |

Οι λέξεις «Πρώτα» και «Έπειτα» είναι **κειμενικοί δείκτες**: σου λένε ότι
αρχίζει νέο επιχείρημα. Το «Πιστεύω ότι» δείχνει τη θέση. Δεν τα βρίσκεις
πάντα τόσο καθαρά· συχνά η θέση μένει άγραφη και τη συμπεραίνεις από όλο το
κείμενο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Θέση, επιχείρημα ή τεκμήριο;*

## Το επιχείρημα από μέσα: προκείμενες και συμπέρασμα

Κάθε επιχείρημα έχει δύο μέρη. Οι **προκείμενες** είναι όσα δίνονται ως
δεδομένα. Το **συμπέρασμα** είναι αυτό που βγαίνει από αυτά. Το δεύτερο
επιχείρημα της επιστολής, γραμμένο ανοιχτά:

- Προκείμενη: Μια υπηρεσία που κοστίζει λίγο και ωφελεί πολλούς αξίζει να
  γίνει.
- Προκείμενη: Η απογευματινή λειτουργία κοστίζει λίγο και ωφελεί πολλούς.
- Συμπέρασμα: Η απογευματινή λειτουργία αξίζει να γίνει.

Η πρώτη προκείμενη **δεν γράφεται** στην επιστολή. Ο συγγραφέας τη θεωρεί
αυτονόητη. Οι άγραφες προκείμενες είναι συχνά το πιο αδύναμο σημείο ενός
επιχειρήματος, γιατί κανείς δεν τις ελέγχει.

Για να κρίνεις ένα επιχείρημα, κάνεις τρεις ερωτήσεις:

| Ιδιότητα       | Ερώτηση                                                                       |
| -------------- | ----------------------------------------------------------------------------- |
| **Εγκυρότητα** | Αν δεχτώ τις προκείμενες, βγαίνει αναγκαστικά το συμπέρασμα; (λογική σύνδεση) |
| **Αλήθεια**    | Είναι αληθινές οι προκείμενες; (σχέση με την πραγματικότητα)                  |
| **Ορθότητα**   | Ισχύουν και τα δύο; Μόνο τότε το επιχείρημα είναι ορθό.                       |

Ένα επιχείρημα μπορεί να είναι **έγκυρο και ψευδές**: «Όλα τα πουλιά πετούν·
ο πιγκουίνος είναι πουλί· άρα ο πιγκουίνος πετά.» Η λογική δουλεύει, η πρώτη
προκείμενη είναι λάθος.

> **Πρόσεχε**
>
> Μην μπερδεύεις το «δεν συμφωνώ» με το «δεν στέκει». Μπορεί να μη σου αρέσει
> η θέση ενός κειμένου και τα επιχειρήματά του να είναι ορθά. Και μπορεί να
> συμφωνείς με τη θέση και ένα επιχείρημα να είναι άκυρο. Κρίνεις τον δρόμο,
> όχι μόνο τον προορισμό.

## Τα τεκμήρια και πώς τα κρίνεις

Τα συνηθισμένα είδη τεκμηρίων είναι τα **γεγονότα**, τα **στατιστικά
στοιχεία**, τα **παραδείγματα**, οι **μαρτυρίες** και η γνώμη ενός ειδικού
(**επίκληση στην αυθεντία**). Ένα τεκμήριο αξίζει όσο αντέχει σε τρεις
ερωτήσεις:

- **Αξιόπιστο;** Από πού προέρχεται, και μπορεί να ελεγχθεί; Μια έρευνα με
  όνομα και αριθμούς είναι πιο αξιόπιστη από το «όλοι ξέρουν ότι».
- **Σχετικό;** Αποδεικνύει αυτό που λέει το επιχείρημα, ή κάτι παραπλήσιο;
- **Επαρκές;** Είναι αρκετό; Ένα παράδειγμα δείχνει ότι κάτι **μπορεί** να
  συμβεί, όχι ότι συμβαίνει πάντα.

Στα σχολικά εγχειρίδια θα βρεις και άλλες ονομασίες: «εγκυρότητα» των
τεκμηρίων αντί για αξιοπιστία, «πληρότητα» αντί για επάρκεια. Το ερώτημα
πίσω τους είναι το ίδιο.

> **Θυμήσου**
>
> - **Θέση**: τι υποστηρίζει το κείμενο, σε μία πρόταση.
> - **Επιχείρημα**: ένας λόγος για τη θέση· αναλύεται σε **προκείμενες** και
>   **συμπέρασμα**.
> - **Εγκυρότητα** (λογική), **αλήθεια** (προκείμενες), **ορθότητα** (και τα
>   δύο).
> - **Τεκμήρια**: γεγονότα, στατιστικά, παραδείγματα, μαρτυρίες, αυθεντία·
>   τα κρίνεις ως **αξιόπιστα, σχετικά, επαρκή**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Διατύπωσε τη θέση του δικού μας κειμένου, που δεν τη γράφει ανοιχτά: «Στο σχολείο μας τα κινητά παραδίδονται στην είσοδο. Από τότε, στο διάλειμμα ακούγεται πάλι μπάλα. Οι καθηγητές λένε ότι η προσοχή στην πρώτη ώρα μετά το διάλειμμα έχει βελτιωθεί. Και κανείς από εμάς δεν έχασε τίποτα σημαντικό στα είκοσι λεπτά που δεν κοίταζε την οθόνη.»

1. Ψάχνω πρόταση που να λέει «πρέπει» ή «πιστεύω». Δεν υπάρχει. Όλες οι
   προτάσεις περιγράφουν τι **άλλαξε**.
2. Ρωτάω προς τα πού δείχνουν όλες μαζί. Μπάλα στο διάλειμμα, καλύτερη προσοχή,
   τίποτα χαμένο: όλες οι αλλαγές είναι θετικές, και η τελευταία απαντά σε μια
   πιθανή αντίρρηση.
3. Θέση: **Η παράδοση των κινητών στην είσοδο του σχολείου είναι σωστό μέτρο.**
   Η θέση δεν γράφεται, αλλά η επιλογή των στοιχείων τη δείχνει.

### Παράδειγμα 2: Ανάλυσε σε προκείμενες και συμπέρασμα και κρίνε το επιχείρημα: «Ο καινούργιος ποδηλατόδρομος δεν χρειάζεται, αφού κανείς δεν κυκλοφορεί με ποδήλατο στην πόλη.»

1. Συμπέρασμα: ο ποδηλατόδρομος δεν χρειάζεται. Γραμμένη προκείμενη: κανείς δεν
   κυκλοφορεί με ποδήλατο. Άγραφη προκείμενη: **ένα έργο χρειάζεται μόνο αν το
   χρησιμοποιούν ήδη πολλοί.**
2. Εγκυρότητα: αν δεχτώ και τις δύο προκείμενες, το συμπέρασμα βγαίνει. Το
   επιχείρημα είναι έγκυρο.
3. Αλήθεια: η άγραφη προκείμενη δεν στέκει. Οι ποδηλάτες είναι λίγοι ίσως
   **επειδή** δεν υπάρχει ασφαλής δρόμος. Ένα έργο μπορεί να δημιουργεί τη
   χρήση του, όπως μια γέφυρα. Το επιχείρημα είναι έγκυρο αλλά όχι ορθό.

### Παράδειγμα 3: Στη δική μας επιστολή για τη βιβλιοθήκη, κρίνε το τεκμήριο της τρίτης παραγράφου: «Η βιβλιοθήκη της διπλανής πόλης άνοιξε τα απογεύματα το 2023 \[…] και ο αριθμός των επισκεπτών της διπλασιάστηκε μέσα σε έναν χρόνο.»

1. **Αξιόπιστο;** Είναι συγκεκριμένο (πόλη, χρονιά, διπλασιασμός) και μπορεί να
   ελεγχθεί. Δεν δίνεται όμως πηγή.
2. **Σχετικό;** Μερικώς. Το επιχείρημα είναι ότι το **κόστος** είναι μικρό. Το
   τεκμήριο δείχνει κυρίως ότι **θα έρθει κόσμος**· για το κόστος λέει μόνο
   «έναν υπάλληλο σε βάρδια».
3. **Επαρκές;** Είναι ένα μόνο παράδειγμα, από άλλη πόλη. Δείχνει ότι το μέτρο
   **μπορεί** να πετύχει, όχι ότι θα πετύχει εδώ. Θα το ενίσχυε ένας
   προϋπολογισμός με νούμερα.

## Ερωτήσεις

1. Ποια πρόταση της δικής μας επιστολής για τη βιβλιοθήκη είναι η θέση της;
   - «Πιστεύω ότι πρέπει να μείνει ανοιχτή ως τις δέκα το βράδυ, τουλάχιστον τέσσερις μέρες την εβδομάδα.»
   - «Η δημοτική βιβλιοθήκη της πόλης μας ανοίγει στις οκτώ το πρωί και κλείνει στις τρεις το μεσημέρι.»
   - «Από αυτούς, μόνο οι 11 έχουν μπει ποτέ στη βιβλιοθήκη της πόλης.»
   - «Μα κανείς δεν έρχεται σε μια πόρτα που ξέρει ότι είναι κλειστή.»
2. Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα σε επιχείρημα και τεκμήριο;
   - Το επιχείρημα δίνει λόγο για τη θέση· το τεκμήριο δείχνει ότι ο λόγος ισχύει.
   - Το επιχείρημα είναι πάντα αριθμός, ενώ το τεκμήριο είναι πάντα παράδειγμα από τη ζωή.
   - Το τεκμήριο είναι η θέση του κειμένου, και το επιχείρημα η απόδειξή της.
   - Δεν διαφέρουν: είναι δύο ονόματα για την ίδια πρόταση του κειμένου.
3. «Όλα τα μέταλλα επιπλέουν στο νερό· ο σίδηρος είναι μέταλλο· άρα ο σίδηρος επιπλέει.» Πώς χαρακτηρίζεις το επιχείρημα;
   - Έγκυρο, αλλά όχι ορθό, λόγω της πρώτης προκειμένης.
   - Ορθό, αφού η λογική σύνδεση ανάμεσα στις προκείμενες είναι σωστή.
   - Άκυρο, αφού το συμπέρασμα που βγάζει είναι ολοφάνερα ψευδές.
   - Άκυρο και ψευδές, χωρίς καμία αρετή.
4. «Πρέπει να μάθεις κινέζικα, αφού η Κίνα είναι η χώρα με τον μεγαλύτερο πληθυσμό.» Ποια είναι η άγραφη προκείμενη;
   - Πρέπει να μαθαίνεις τη γλώσσα της πιο πολυπληθούς χώρας.
   - Η Κίνα είναι η χώρα με τον μεγαλύτερο πληθυσμό στον κόσμο.
   - Τα κινέζικα είναι μια πολύ δύσκολη γλώσσα για όσους μιλούν ελληνικά.
   - Όσοι μαθαίνουν ξένες γλώσσες βρίσκουν πιο εύκολα δουλειά στο εξωτερικό.
5. Επιχείρημα: «Η πισίνα του δήμου πρέπει να ανοίγει νωρίτερα, γιατί πολλοί κολυμπούν πριν από τη δουλειά.» Τεκμήριο: «Η πισίνα έχει οκτώ διαδρόμους των 50 μέτρων.» Τι πρόβλημα έχει το τεκμήριο;
   - Δεν είναι σχετικό: δεν λέει τίποτα για όσους κολυμπούν το πρωί.
   - Δεν είναι αξιόπιστο: οι διάδρομοι δεν μπορούν να μετρηθούν από κανέναν.
   - Δεν είναι επαρκές: χρειάζονται τουλάχιστον τρεις πισίνες για σύγκριση.
   - Κανένα: κάθε αριθμός σε ένα κείμενο λειτουργεί ως τεκμήριο.
6. Στην επιστολή, τι δείχνουν οι λέξεις «Πρώτα» και «Έπειτα» στην αρχή των παραγράφων 2 και 3;
   - Ότι αρχίζει ένα νέο επιχείρημα υπέρ της ίδιας θέσης.
   - Ότι ακολουθεί μια χρονολογική αφήγηση γεγονότων με τη σειρά.
   - Ότι ο συγγραφέας αλλάζει θέση ανάμεσα στις δύο παραγράφους.
   - Ότι η παράγραφος που ακολουθεί είναι ο επίλογος του κειμένου.
7. Ένας συμμαθητής γράφει: «Τα τετραήμερα σχολεία αποδίδουν καλύτερα· ένα σχολείο στη Σουηδία το δοκίμασε και οι βαθμοί ανέβηκαν.» Ποιο είναι το κύριο πρόβλημα;
   - Ένα μόνο παράδειγμα δεν αρκεί για ένα τόσο γενικό συμπέρασμα για όλα τα σχολεία.
   - Τα παραδείγματα από άλλη χώρα απαγορεύονται σε κείμενο επιχειρηματολογίας.
   - Οι βαθμοί δεν είναι ποτέ τεκμήριο για το πόσο καλό είναι ένα σχολείο.
   - Δεν έχει θέση: λέει μόνο τι έγινε σε ένα σχολείο της Σουηδίας.
8. Τι πετυχαίνει η τελευταία παράγραφος της επιστολής («Θα μου πουν ότι τα απογεύματα δεν θα έρχεται κανείς…»);
   - Προλαβαίνει μια αντίρρηση και την αντικρούει με μια λογική παρατήρηση.
   - Δίνει νέο στατιστικό τεκμήριο για τις ώρες με τους περισσότερους επισκέπτες.
   - Παραδέχεται ότι η πρόταση δεν θα πετύχει και κλείνει με ειρωνεία.
   - Επαναλαμβάνει τη θέση με άλλα λόγια, χωρίς να προσθέτει κάτι νέο.

## Ασκήσεις

1. Ποιες είναι οι τρεις ιδιότητες με τις οποίες κρίνεις ένα επιχείρημα;
2. Γράψε τέσσερα είδη τεκμηρίων.
3. Γιατί οι άγραφες προκείμενες είναι συχνά το πιο αδύναμο σημείο ενός επιχειρήματος;
4. Δικό μας κείμενο: «Το γυμναστήριο του σχολείου μένει κλειστό τα Σαββατοκύριακα. Ένα κλειστό γυμναστήριο δεν ωφελεί κανέναν. Στον σύλλογο γονέων γράφτηκαν 140 παιδιά που θα ήθελαν να παίζουν μπάσκετ το Σάββατο, και ο Δήμος έχει ήδη προσωπικό φύλαξης για τα σχολικά κτίρια.»
   α) Ποια είναι η θέση, που δεν γράφεται αυτούσια;
   β) Ποιο τεκμήριο στηρίζει ότι υπάρχει ζήτηση;
   γ) Ποιο επιχείρημα απαντά σε μια αντίρρηση για το κόστος;
5. Δικό μας απόσπασμα: «Τα βιντεοπαιχνίδια κάνουν τους νέους βίαιους. Ο γείτονάς μου παίζει όλη μέρα και χθες κλότσησε την πόρτα της πολυκατοικίας.» Κρίνε το τεκμήριο με τα τρία κριτήρια.
6. Η δική μας επιστολή σε τοπική εφημερίδα ζητά η δημοτική βιβλιοθήκη, που κλείνει στις τρεις το μεσημέρι, να μένει ανοιχτή ως τις δέκα το βράδυ. Τα δύο επιχειρήματά της: «Πρώτα, γιατί αυτοί που τη χρειάζονται περισσότερο δεν μπορούν να την επισκεφθούν. Σε έρευνα που έκανε πέρσι το πέμπτο Λύκειο σε 312 μαθητές, οι 204 απάντησαν ότι δεν έχουν ήσυχο χώρο να διαβάσουν στο σπίτι. Από αυτούς, μόνο οι 11 έχουν μπει ποτέ στη βιβλιοθήκη. […] Έπειτα, γιατί το κόστος είναι μικρό. Το κτίριο υπάρχει, τα βιβλία υπάρχουν. Χρειάζεται ένας υπάλληλος ακόμη και το ρεύμα λίγων ωρών. Η βιβλιοθήκη της διπλανής πόλης άνοιξε τα απογεύματα το 2023 με έναν υπάλληλο σε βάρδια, και ο αριθμός των επισκεπτών της διπλασιάστηκε μέσα σε έναν χρόνο.» Ποιο είναι κατά τη γνώμη σου το πιο αδύναμο σημείο της, και τι θα πρόσθετες για να το ενισχύσεις;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/language/thesis-arguments
