# Τα μέσα της πειθούς

> Λογική, ήθος, συναίσθημα, αυθεντία: πώς ένα κείμενο προσπαθεί να σε κερδίσει.

Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/language/persuasion

## Τι θα μάθεις

- Να διακρίνεις την πειθώ από την επιχειρηματολογία, που είναι ένας μόνο από τους τρόπους της.
- Να αναγνωρίζεις τους τέσσερις τρόπους πειθούς: επίκληση στη λογική, στην αυθεντία, στο ήθος του πομπού και στο συναίσθημα του δέκτη.
- Να εντοπίζεις τα γλωσσικά σημάδια κάθε τρόπου και να εξηγείς τι πετυχαίνει στο συγκεκριμένο κείμενο.
- Να ξεχωρίζεις τη θεμιτή πειθώ από τη χειραγώγηση.

## Πειθώ δεν σημαίνει μόνο επιχειρήματα

**Πειθώ** είναι κάθε προσπάθεια να κάνεις κάποιον να δεχτεί μια άποψη ή να
κάνει κάτι. Η **επιχειρηματολογία** είναι ένας μόνο τρόπος να το πετύχεις:
με λόγους που ελέγχονται. Υπάρχουν κι άλλοι. Ήδη ο Αριστοτέλης, στη
*Ρητορική* του, ξεχώρισε τρεις πηγές πειθούς: τον ίδιο τον λόγο, τον
χαρακτήρα του ομιλητή και τη διάθεση του ακροατή. Το σχολείο σήμερα μιλά
για τέσσερις τρόπους.

| Τρόπος πειθούς                        | Πού στηρίζεται                                                      | Σημάδια στο κείμενο                                                                         |
| ------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Επίκληση στη λογική**               | επιχειρήματα και τεκμήρια                                           | αιτιολόγηση (γιατί, επειδή), αριθμοί, παραδείγματα, συμπερασματικοί δείκτες (άρα, επομένως) |
| **Επίκληση στην αυθεντία**            | στη γνώμη ενός ειδικού ή ενός θεσμού                                | παραθέματα, ονόματα, «σύμφωνα με», «όπως έδειξε η έρευνα του…»                              |
| **Επίκληση στο ήθος του πομπού**      | στην αξιοπιστία αυτού που μιλά                                      | α΄ πρόσωπο, προσωπική εμπειρία, παραδοχή αδυναμιών, μετριοπάθεια                            |
| **Επίκληση στο συναίσθημα του δέκτη** | στα συναισθήματα του αναγνώστη: φόβο, συμπόνια, υπερηφάνεια, ελπίδα | εικόνες, συγκινησιακά φορτισμένες λέξεις, ρητορικές ερωτήσεις, επιφωνήματα, β΄ πρόσωπο      |

Ένα κείμενο σχεδόν ποτέ δεν χρησιμοποιεί έναν τρόπο μόνο. Ένα καλό άρθρο
γνώμης στηρίζεται κυρίως στη λογική, αλλά ανοίγει με μια εικόνα που
συγκινεί και κλείνει με ένα παράθεμα ειδικού.

> **Κλειδί**
>
> Η επίκληση στη λογική απευθύνεται στη **σκέψη** του αναγνώστη και του
> αφήνει την κρίση. Οι άλλες τρεις στηρίζονται σε κάτι **έξω από το
> επιχείρημα**: σε ένα πρόσωπο, στο κύρος του ομιλητή, σε ένα συναίσθημα. Δεν
> είναι παράνομες. Γίνονται χειραγώγηση όταν **αντικαθιστούν** τα επιχειρήματα
> αντί να τα συνοδεύουν.

## Οι τέσσερις τρόποι στην πράξη

Δικό μας κείμενο, σαν ανακοίνωση μαθητικού συμβουλίου:

> (1) Τον Μάρτιο ο εθελοντικός καθαρισμός της ακτής μάζεψε 380 κιλά
> σκουπίδια από 600 μέτρα παραλίας· τα 290 ήταν πλαστικά.
> (2) Σύμφωνα με το τμήμα Θαλάσσιας Βιολογίας του πανεπιστημίου της πόλης,
> οι μικροί πλαστικοί κόκκοι βρίσκονται πλέον σε κάθε δείγμα ψαριού που
> εξετάζουν.
> (3) Κι εμείς στην αρχή πηγαίναμε για τις απουσίες· τα λέμε όπως είναι. Μας
> κράτησε κάτι άλλο.
> (4) Έχεις δει ποτέ έναν γλάρο με το ράμφος μπλεγμένο σε ένα δίχτυ; Εμείς
> είδαμε έναν. Ας μην ξαναδούμε άλλον. Έλα την Κυριακή.

| Περίοδος | Τρόπος     | Τι πετυχαίνει                                                                     |
| -------- | ---------- | --------------------------------------------------------------------------------- |
| 1        | λογική     | αριθμοί που δείχνουν ότι το πρόβλημα μετριέται και είναι μεγάλο                   |
| 2        | αυθεντία   | ένας επιστημονικός φορέας επιβεβαιώνει ότι το πρόβλημα φτάνει ως την τροφή        |
| 3        | ήθος       | οι μαθητές παραδέχονται ένα όχι και τόσο τιμητικό κίνητρο· γίνονται πιο πιστευτοί |
| 4        | συναίσθημα | μια εικόνα που πονά, β΄ πρόσωπο, ρητορική ερώτηση και κάλεσμα                     |

Η παραδοχή της τρίτης περιόδου είναι το πιο λεπτό σημείο. Ένας ομιλητής
που ομολογεί κάτι εις βάρος του φαίνεται **ειλικρινής**, και ό,τι πει μετά
το πιστεύεις ευκολότερα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Με τι προσπαθεί να σε πείσει;*

## Πότε η πειθώ γίνεται χειραγώγηση

Το όριο δεν είναι ο τρόπος. Είναι το **αν σου αφήνει την κρίση**. Τρία
ερωτήματα σε βοηθούν:

- **Μπορώ να ελέγξω** αυτό που μου λέει; Μια αυθεντία με όνομα και πεδίο
  ελέγχεται· το «οι ειδικοί λένε» όχι.
- Το συναίσθημα **συνοδεύει** επιχειρήματα ή **παίρνει τη θέση τους**; Η
  εικόνα του γλάρου μετά από 380 κιλά σκουπίδια είναι θεμιτή. Μόνη της θα
  ήταν εκβιασμός.
- Ο πομπός **κρύβει** το συμφέρον του; Η διαφήμιση που μοιάζει με άρθρο, ή
  ο «ανεξάρτητος» ειδικός που πληρώνεται από την εταιρεία, χειραγωγούν.

> **Πρόσεχε**
>
> Στις εξετάσεις, στο Θέμα Β, ρωτούν συχνά «με ποιους τρόπους πειθούς
> στηρίζει ο συγγραφέας τη θέση του». Δεν αρκεί να ονομάσεις τον τρόπο. Δίνεις
> **το σημείο του κειμένου** (παράθεμα ή αναφορά στην παράγραφο) και **τι
> πετυχαίνει**: «επικαλείται την αυθεντία του πανεπιστημιακού τμήματος (§2), για να δείξει
> ότι το πρόβλημα δεν είναι προσωπική εντύπωση».

> **Θυμήσου**
>
> - **Πειθώ**: κάθε προσπάθεια επηρεασμού. **Επιχειρηματολογία**: πειθώ με
>   λόγους που ελέγχονται.
> - Τέσσερις τρόποι: επίκληση στη **λογική**, στην **αυθεντία**, στο **ήθος**
>   του πομπού, στο **συναίσθημα** του δέκτη.
> - Κάθε τρόπος έχει **γλωσσικά σημάδια**· τον αναφέρεις μαζί με το σημείο
>   του κειμένου και αυτό που πετυχαίνει.
> - **Χειραγώγηση**: όταν το συναίσθημα ή το κύρος αντικαθιστούν τα
>   επιχειρήματα, ή όταν ο πομπός κρύβει το συμφέρον του.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες δύο τρόπους πειθούς στο δικό μας απόσπασμα και εξήγησε τι πετυχαίνει ο καθένας: «Είμαι γιατρός σε κέντρο υγείας εδώ και είκοσι χρόνια. Κάθε χειμώνα βλέπω παιδιά να έρχονται με πυρετό που θα είχε προληφθεί. Ο εμβολιασμός για τη γρίπη μειώνει σημαντικά τις νοσηλείες, όπως δείχνουν τα στοιχεία των υγειονομικών αρχών.»

1. **Ήθος του πομπού**: «Είμαι γιατρός… εδώ και είκοσι χρόνια». Ο ομιλητής
   συστήνεται με την ιδιότητα και την εμπειρία του. Πετυχαίνει να τον
   εμπιστευτείς πριν ακούσεις τι θα πει.
2. **Αυθεντία**: «όπως δείχνουν τα στοιχεία των υγειονομικών αρχών».
   Δημόσιοι φορείς, στο πεδίο τους, στηρίζουν τον ισχυρισμό. Πετυχαίνει να
   μη μείνει ο ισχυρισμός προσωπική γνώμη.
3. Υπάρχει και **συναίσθημα** («παιδιά… με πυρετό που θα είχε προληφθεί»): η
   εικόνα αγγίζει τον γονιό. Εδώ συνοδεύει τα στοιχεία, δεν τα αντικαθιστά.

### Παράδειγμα 2: Είναι θεμιτή η επίκληση στην αυθεντία στο δικό μας απόσπασμα: «Ο πρωταθλητής του σκακιού δήλωσε ότι η πυρηνική ενέργεια είναι η μόνη λύση για την κλιματική κρίση.»

1. Ρωτάω: είναι ο πομπός **ειδικός στο πεδίο** του ισχυρισμού; Ο σκακιστής
   είναι αυθεντία στο σκάκι, όχι στην ενέργεια.
2. Η επίκληση είναι **αθέμιτη**: μεταφέρει το κύρος από ένα πεδίο σε άλλο. Αυτό
   δεν κάνει τον ισχυρισμό ψευδή. Λέει μόνο ότι **η αυθεντία δεν τον
   στηρίζει**· χρειάζονται άλλα επιχειρήματα.

### Παράδειγμα 3: Ξαναγράψε με επίκληση στη λογική τη δική μας φράση, που στηρίζεται μόνο στο συναίσθημα: «Πώς μπορείς να κοιμάσαι ήσυχος όταν το σχολείο των παιδιών σου δεν έχει ούτε μία έξοδο κινδύνου;»

1. Η φράση ενοχοποιεί τον αναγνώστη («πώς μπορείς να κοιμάσαι») με ρητορική
   ερώτηση. Δεν λέει **γιατί** χρειάζεται η έξοδος, ούτε **τι** προτείνει.
2. Με λογική: «Το σχολείο έχει μία μόνο σκάλα για 400 μαθητές. Σε φωτιά, αν
   αυτή κλείσει, δεν μένει δρόμος διαφυγής. Χρειάζεται μια εξωτερική σκάλα
   κινδύνου, όπως προβλέπει ο κανονισμός πυρασφάλειας.»
3. Τώρα υπάρχει **στοιχείο** (μία σκάλα, 400 μαθητές), **αιτιολόγηση** και
   **πρόταση**. Η ανησυχία μένει, αλλά στηρίζεται σε κάτι που ελέγχεται.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η σχέση της πειθούς με την επιχειρηματολογία;
   - Είναι δύο λέξεις για το ίδιο πράγμα: πείθεις μόνο με επιχειρήματα.
   - Η επιχειρηματολογία είναι ένας από τους τρόπους της πειθούς: πειθώ με λόγους.
   - Η πειθώ είναι ένα είδος επιχειρήματος, όπως το τεκμήριο και η θέση.
   - Η πειθώ είναι πάντα αθέμιτη, ενώ η επιχειρηματολογία είναι πάντα θεμιτή.
2. Ποια φράση είναι επίκληση στο ήθος του πομπού;
   - «Σε δέκα χρόνια ως δασοφύλακας δεν είδα ποτέ φωτιά που να άναψε μόνη της.»
   - «Οι δασικές πυρκαγιές αυξήθηκαν κατά 30% την τελευταία δεκαετία στη χώρα.»
   - «Σκέψου το δάσος όπου έπαιζες παιδί, μαύρο και σιωπηλό, χωρίς ούτε ένα πουλί.»
   - «Σύμφωνα με τη Δασική Υπηρεσία, οι περισσότερες φωτιές οφείλονται σε ανθρώπους.»
3. Ποια σημάδια δείχνουν συνήθως επίκληση στο συναίσθημα;
   - Παραθέματα ειδικών, με τα ονόματα και τις ιδιότητές τους.
   - Συμπερασματικοί δείκτες, όπως «άρα», «επομένως», «συνεπώς».
   - Εικόνες, φορτισμένες λέξεις, ρητορικές ερωτήσεις.
   - Παραδοχή λαθών του ομιλητή και αναφορά στην πείρα του.
4. Πότε μια επίκληση στην αυθεντία είναι αθέμιτη;
   - Όταν η αυθεντία είναι ειδικός σε άλλο πεδίο από αυτό του ισχυρισμού.
   - Πάντα, γιατί κάθε αυθεντία μπορεί να κάνει λάθος στο πεδίο της.
   - Όταν ο ειδικός αναφέρεται με όνομα, ιδιότητα, φορέα και χρονολογία.
   - Όταν το κείμενο έχει και άλλα, πιο λογικά επιχειρήματα εκτός από αυτή.
5. Στη δική μας ανακοίνωση, οι μαθητές γράφουν «Κι εμείς στην αρχή πηγαίναμε για τις απουσίες». Γιατί παραδέχονται κάτι εις βάρος τους;
   - Για να φανούν ειλικρινείς και να γίνουν πιο πιστευτοί.
   - Για να δείξουν ότι ο καθαρισμός της ακτής δεν αξίζει πραγματικά τον κόπο.
   - Για να δώσουν ένα στατιστικό στοιχείο για τη συμμετοχή των μαθητών.
   - Για να επικαλεστούν την αυθεντία του σχολείου και των καθηγητών τους.
6. Ποια περίπτωση είναι χειραγώγηση και όχι θεμιτή πειθώ;
   - Ένα άρθρο που ανοίγει με μια συγκινητική ιστορία και μετά δίνει στοιχεία και επιχειρήματα.
   - Μια διαφήμιση γραμμένη σαν άρθρο, χωρίς ένδειξη ότι είναι διαφήμιση.
   - Μια ομιλία που παραθέτει έναν καθηγητή φυσικής για ένα ζήτημα φυσικής.
   - Ένα κείμενο που αναφέρει τα λάθη του συγγραφέα πριν από τη θέση του.
7. Ποιος ξεχώρισε πρώτος, στη «Ρητορική» του, τον λόγο, τον χαρακτήρα του ομιλητή και τη διάθεση του ακροατή ως πηγές πειθούς;
   - Ο Πλάτων, στον διάλογο «Γοργίας»
   - Ο Ισοκράτης, που είχε σχολή ρητορικής
   - Ο Γοργίας, ο σοφιστής από τους Λεοντίνους
   - Ο Αριστοτέλης
8. Σε ερώτηση «με ποιον τρόπο πειθούς στηρίζει ο συγγραφέας τη θέση του στη 2η παράγραφο;», ποια απάντηση είναι πληρέστερη;
   - «Χρησιμοποιεί επίκληση στην αυθεντία.»
   - «Επικαλείται τον σεισμολόγο (§2), για να δείξει ότι ο κίνδυνος είναι πραγματικός.»
   - «Χρησιμοποιεί πολλούς και διάφορους τρόπους πειθούς για να πείσει τον αναγνώστη.»
   - «Ο συγγραφέας έχει δίκιο, γιατί ο σεισμολόγος ξέρει πάντα καλύτερα από εμάς.»

## Ασκήσεις

1. Ποιοι είναι οι τέσσερις τρόποι πειθούς;
2. Εξήγησε πότε η επίκληση στο συναίσθημα παύει να είναι θεμιτή.
3. Δικό μας απόσπασμα: «Ως ποδηλάτης είκοσι χρόνων, έχω πέσει δύο φορές από ανοιχτή πόρτα αυτοκινήτου. Σύμφωνα με τη μελέτη του Πολυτεχνείου για την πόλη μας, τα μισά ατυχήματα ποδηλατών γίνονται έτσι. Κι εσύ, θα άφηνες το παιδί σου να κάνει ποδήλατο σε αυτόν τον δρόμο;»
   α) Ποιος τρόπος πειθούς υπάρχει στην πρώτη περίοδο;
   β) Ποιος στη δεύτερη;
   γ) Ποιος στην τρίτη, και με ποιο γλωσσικό μέσο;
4. Δικό μας διαφημιστικό κείμενο: «Εννέα στους δέκα οδοντιάτρους που ρωτήσαμε προτιμούν τη δική μας οδοντόκρεμα. Γιατί να ρισκάρεις το χαμόγελό σου;» Πώς προσπαθεί να πείσει, και τι θα έπρεπε να ελέγξεις;
5. Θέλεις να πείσεις τον διευθυντή του σχολείου σου να βάλει βρύσες πόσιμου νερού στην αυλή. Ποιους τρόπους πειθούς θα χρησιμοποιούσες σε μια επιστολή, και ποιον θα απέφευγες; Κρίνε.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/language/persuasion
