# Ο μοντερνισμός

> Ελεύθερος στίχος, εσωτερικός μονόλογος, θραύσματα: η λογοτεχνία που σπάει τους κανόνες.

Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/language/modernism

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι άλλαξε ο μοντερνισμός στη λογοτεχνία του 20ού αιώνα και γιατί.
- Να αναγνωρίζεις τις τεχνικές του: ροή συνείδησης, εσωτερικό μονόλογο, κατακερματισμό, ελεύθερο στίχο, ανατροπή της χρονικής σειράς.
- Να διαβάζεις αποσπάσματα από τη Βιρτζίνια Γουλφ και τον Τζέιμς Τζόις σε δική μας μετάφραση, και την «Πρέβεζα» του Καρυωτάκη ως πρόδρομο.
- Να συγκρίνεις μια μοντερνιστική αφήγηση με μια παραδοσιακή και να λες τι κερδίζει και τι ζητά από τον αναγνώστη.

## Όταν ο κόσμος σπάει, σπάει και η αφήγηση

Ο ρεαλισμός του 19ου αιώνα πίστευε ότι ο κόσμος μπορεί να περιγραφεί: ένας
αφηγητής που ξέρει τα πάντα, γεγονότα με χρονολογική σειρά, πρόσωπα που
καταλαβαίνουμε. Στις αρχές του 20ού αιώνα αυτή η βεβαιότητα κλονίζεται. Ο
Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος, οι μεγάλες πόλεις, η ψυχανάλυση, οι νέες
επιστήμες: ο κόσμος μοιάζει πια **κομματιασμένος**, και ο άνθρωπος
**ακατανόητος ακόμη και για τον εαυτό του**.

Ο **μοντερνισμός** είναι η απάντηση της τέχνης. Αν η εμπειρία είναι
κομματιασμένη, η μορφή που την αποδίδει πρέπει κι αυτή να σπάσει. Η κορύφωσή
του στην πεζογραφία είναι η δεκαετία του 1920.

| Τεχνική                  | Τι κάνει                                                                      |
| ------------------------ | ----------------------------------------------------------------------------- |
| **Ροή συνείδησης**       | αποδίδει τη σκέψη όπως κυλά: σκόρπια, με συνειρμούς, χωρίς λογική σειρά       |
| **Εσωτερικός μονόλογος** | ο ήρωας «μιλά» μέσα του, χωρίς παρέμβαση αφηγητή, συχνά χωρίς στίξη           |
| **Ανατροπή του χρόνου**  | το παρόν και η ανάμνηση μπλέκονται· ο χρόνος της ψυχής δεν είναι του ρολογιού |
| **Κατακερματισμός**      | κομμάτια εικόνων, φωνών, κειμένων χωρίς συνδετικό ιστό                        |
| **Ελεύθερος στίχος**     | ποίηση χωρίς σταθερό μέτρο και ομοιοκαταληξία                                 |
| **Πολλαπλή οπτική**      | η ίδια στιγμή μέσα από πολλές συνειδήσεις                                     |

> **Κλειδί**
>
> Ο ρεαλισμός ρωτούσε «τι συνέβη;». Ο μοντερνισμός ρωτά «**πώς το ζει** κάποιος
> μέσα του;». Γι' αυτό μετακινεί το κέντρο από τα γεγονότα στη **συνείδηση**,
> και από τον αφηγητή που εξηγεί στον αναγνώστη που **συναρμολογεί** μόνος του
> το νόημα.

## Η Βιρτζίνια Γουλφ: μια μέρα, μια ζωή

Η **Βιρτζίνια Γουλφ** (1882–1941) δημοσιεύει το 1925 την *Κυρία Νταλογουέι*.
Όλο το μυθιστόρημα κρατά μία μέρα στο Λονδίνο. Ξεκινά έτσι:

> Η κυρία Νταλογουέι είπε ότι θα αγόραζε μόνη της τα λουλούδια.
>
> Γιατί η Λούσι είχε αρκετή δουλειά. Θα έβγαζαν τις πόρτες από τους
> μεντεσέδες· θα έρχονταν οι άνθρωποι του ζαχαροπλαστείου. Και τότε, σκέφτηκε
> η Κλαρίσα Νταλογουέι, τι πρωινό — φρέσκο σαν να το είχαν μοιράσει σε παιδιά
> σε μια ακρογιαλιά.
>
> Τι χαρά! Τι βουτιά! Γιατί έτσι της φαινόταν πάντα όταν, με ένα μικρό
> τρίξιμο των μεντεσέδων, που το άκουγε και τώρα, άνοιγε διάπλατα τις
> τζαμόπορτες και βουτούσε στον ανοιχτό αέρα, στο Μπόρτον.
>
> — Βιρτζίνια Γουλφ, *Η κυρία Νταλογουέι* (1925), αρχή· μετάφραση δική μας από το αγγλικό πρωτότυπο (Project Gutenberg)

Μέσα σε τρεις παραγράφους, η Κλαρίσα πηγαίνει από ένα σημερινό σχέδιο
(τα λουλούδια) σε μια αίσθηση (το πρωινό), και από εκεί, μέσα από **έναν
ήχο** (το τρίξιμο των μεντεσέδων), σε ένα πρωί της νιότης της, δεκαετίες
πριν, σε άλλο σπίτι. Δεν υπάρχει «θυμήθηκε ότι». Η ανάμνηση μπαίνει όπως
μπαίνει στο μυαλό: χωρίς προειδοποίηση. Αυτό είναι **ροή συνείδησης**, και ο
αφηγητής μιλά σε τρίτο πρόσωπο αλλά με τα λόγια και τον ρυθμό της Κλαρίσας
(«Τι χαρά! Τι βουτιά!»).

## Ο Τζέιμς Τζόις: η φωνή χωρίς τελείες

Ο **Τζέιμς Τζόις** (1882–1941) δημοσιεύει τον *Οδυσσέα* το 1922. Όλο το
βιβλίο κρατά επίσης μία μέρα, στο Δουβλίνο. Το τελευταίο κεφάλαιο είναι ο
μονόλογος μιας γυναίκας, της Μόλι, που ξαγρυπνά στο κρεβάτι της. Δεκάδες
σελίδες σχεδόν χωρίς στίξη. Λίγο πριν από το τέλος θυμάται τα νιάτα της στο
Γιβραλτάρ:

> …και η θάλασσα η θάλασσα κατακόκκινη καμιά φορά σαν φωτιά και τα λαμπρά
> ηλιοβασιλέματα και οι συκιές στους κήπους της Αλαμέδα ναι και όλα τα
> παράξενα στενά δρομάκια και τα ροζ και τα γαλάζια και τα κίτρινα σπίτια
> \[…] ναι είπα ναι θέλω Ναι.
>
> — Τζέιμς Τζόις, *Οδυσσέας* (1922), τελευταίο κεφάλαιο· μετάφραση δική μας από το αγγλικό πρωτότυπο (Project Gutenberg)

Αυτός είναι **εσωτερικός μονόλογος** στην πιο ακραία του μορφή. Δεν
υπάρχει αφηγητής. Οι λέξεις ενώνονται με «και», όπως ενώνονται οι εικόνες
στο μυαλό λίγο πριν από τον ύπνο. Το «ναι» επανέρχεται σαν ρυθμός, και το
βιβλίο κλείνει με ένα «Ναι» με κεφαλαίο. Ο τίτλος, *Οδυσσέας*, δεν είναι
τυχαίος: το βιβλίο ξαναγράφει την *Οδύσσεια* σε μια μέρα του 1904. Θα το
δεις στην επόμενη ενότητα, για τη διακειμενικότητα.

## Ο Καρυωτάκης: ένας πρόδρομος

Η ελληνική λογοτεχνία συναντά τον μοντερνισμό κυρίως με τη **γενιά του '30**.
Πριν από αυτήν, ο **Κώστας Καρυωτάκης** (1896–1928) γράφει ακόμη με μέτρο
και ομοιοκαταληξία, αλλά ανοίγει την πόρτα. Στην «Πρέβεζα», ένα από τα
τελευταία του ποιήματα:

> Βάσις, Φρουρά, Εξηκονταρχία Πρεβέζης.\
> Την Κυριακή θ' ακούσουμε την μπάντα.\
> Επήρα ένα βιβλιάριο Τραπέζης\
> πρώτη κατάθεσις δραχμαί τριάντα.
>
> Περπατώντας αργά στην προκυμαία,\
> «υπάρχω;» λες, κ' ύστερα «δεν υπάρχεις!»\
> Φτάνει το πλοίο. Υψωμένη σημαία.\
> Ίσως έρχεται ο Κύριος Νομάρχης.
>
> — Κ. Καρυωτάκης, «Πρέβεζα» (Βικιθήκη)

Τι είναι νέο εδώ: ο πρώτος στίχος είναι **τρεις πινακίδες** δημόσιων
υπηρεσιών, κολλημένες σαν κολάζ. Η καθαρεύουσα της γραφειοκρατίας
(«κατάθεσις δραχμαί») μπαίνει στο ποίημα ως **ειρωνεία**. Ανάμεσα στην μπάντα
και τον νομάρχη, μια **υπαρξιακή ερώτηση** («υπάρχω;») πέφτει χωρίς καμία
προετοιμασία, και η απάντηση είναι σε άλλο πρόσωπο. Οι προτάσεις είναι
**κοφτές**, σχεδόν σημειώσεις. Η μορφή είναι παραδοσιακή· το βλέμμα είναι
ήδη μοντέρνο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Παραδοσιακή ή μοντερνιστική γραφή;*

> **Πρόσεχε**
>
> Δύσκολο δεν σημαίνει μοντερνιστικό, και ελεύθερος στίχος δεν σημαίνει
> αυτόματα μοντέρνο ποίημα. Ο μοντερνισμός είναι **η σύνδεση μορφής και
> εμπειρίας**: η μορφή σπάει επειδή η εμπειρία που αποδίδει είναι σπασμένη.
> Στο σχόλιο δεν αρκεί «δεν έχει στίξη»· λες **τι πετυχαίνει** η απουσία
> στίξης: μας βάζει μέσα στη ροή μιας σκέψης που δεν σταματά.

> **Θυμήσου**
>
> - **Μοντερνισμός**: αρχές 20ού αιώνα, κορύφωση στη δεκαετία του 1920· ο
>   κόσμος κομματιασμένος, η μορφή σπάει μαζί του.
> - Τεχνικές: **ροή συνείδησης**, **εσωτερικός μονόλογος**, **ανατροπή του
>   χρόνου**, **κατακερματισμός**, **ελεύθερος στίχος**, **πολλαπλή οπτική**.
> - **Γουλφ**, *Η κυρία Νταλογουέι* (1925)· **Τζόις**, *Οδυσσέας* (1922).
> - **Καρυωτάκης** (1896–1928), «Πρέβεζα»: παραδοσιακή μορφή, μοντέρνο
>   βλέμμα· ειρωνεία, κολάζ, υπαρξιακή αγωνία.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στο απόσπασμα της Γουλφ, πώς περνά η αφήγηση από το παρόν στο παρελθόν;

1. Εντοπίζω τη γέφυρα: «με ένα μικρό τρίξιμο των μεντεσέδων, **που το άκουγε
   και τώρα**». Ο ήχος ανήκει ταυτόχρονα στο σήμερα (οι πόρτες που θα βγάλουν)
   και στο τότε (οι τζαμόπορτες στο Μπόρτον).
2. Η μετάβαση γίνεται με **συνειρμό**, όχι με δήλωση του αφηγητή. Ο αναγνώστης
   βρίσκεται στο παρελθόν πριν το καταλάβει, όπως ακριβώς η Κλαρίσα.
3. Αυτό είναι το κέρδος της ροής συνείδησης: δεν μας **λέει** ότι η Κλαρίσα
   ζει με τις αναμνήσεις της· μας βάζει να το **ζήσουμε**.

### Παράδειγμα 2: Στην «Πρέβεζα», τι πετυχαίνει ο στίχος «Βάσις, Φρουρά, Εξηκονταρχία Πρεβέζης.»;

1. Παρατηρώ: τρία ουσιαστικά σε καθαρεύουσα, χωρίς ρήμα, με κεφαλαία. Είναι
   **πινακίδες** δημόσιων υπηρεσιών της πόλης.
2. Ερμηνεύω: η πόλη ορίζεται από τη **γραφειοκρατία** και τον στρατό. Δεν
   υπάρχει άνθρωπος, μόνο υπηρεσίες. Η παράθεση χωρίς σχόλιο είναι
   **ειρωνική**: η επίσημη γλώσσα φανερώνει, μόνη της, πόσο άδεια είναι η ζωή.
3. Και είναι **μοντερνιστική τεχνική**: κομμάτι από την πραγματικότητα
   κολλημένο μέσα στο ποίημα, όπως σε κολάζ.

### Παράδειγμα 3: Ξαναγράψε σε παραδοσιακή αφήγηση το απόσπασμα του Τζόις, και πες τι χάνεται.

1. Παραδοσιακά: «Η Μόλι θυμήθηκε τα νιάτα της στο Γιβραλτάρ: τη θάλασσα που
   κοκκίνιζε στα ηλιοβασιλέματα, τις συκιές στους κήπους της Αλαμέδα, τα στενά
   δρομάκια με τα χρωματιστά σπίτια. Ήταν ευτυχισμένη.»
2. Χάνεται η **φωνή**: η επανάληψη «η θάλασσα η θάλασσα», τα «ναι» που
   χτυπούν σαν καρδιά, η βιασύνη της ανάμνησης που δεν περιμένει τελεία. Και
   χάνεται η **άμεση πρόσβαση**: εδώ ένας αφηγητής μάς λέει ότι «ήταν
   ευτυχισμένη», ενώ στον Τζόις το νιώθουμε μέσα από τον ρυθμό της.

## Ερωτήσεις

1. Ποια αλλαγή στη ματιά της λογοτεχνίας οδηγεί στον μοντερνισμό;
   - Η πεποίθηση ότι ο κόσμος περιγράφεται πλήρως από έναν αφηγητή που ξέρει τα πάντα.
   - Η αίσθηση ότι ο κόσμος, και ο ίδιος ο άνθρωπος, έχουν κομματιαστεί.
   - Η επιστροφή στα αρχαία πρότυπα και στους κανόνες της κλασικής ποίησης.
   - Η ανάγκη να γίνει η λογοτεχνία πιο εύκολη για το πλατύ κοινό.
2. Τι είναι η ροή συνείδησης;
   - Η απόδοση της σκέψης όπως κυλά, με συνειρμούς και χωρίς λογική σειρά.
   - Η αφήγηση των γεγονότων με αυστηρή χρονολογική σειρά από έναν αφηγητή.
   - Ο διάλογος δύο προσώπων σε θεατρικό έργο, με σκηνικές οδηγίες.
   - Η περιγραφή ενός ποταμού ή μιας θάλασσας σε ποίημα της φύσης.
3. Στο απόσπασμα της Γουλφ, τι φέρνει την Κλαρίσα από το σήμερα σε ένα πρωί της νιότης της;
   - Ένα γράμμα από έναν παλιό φίλο της, που φτάνει εκείνο το πρωί.
   - Ο αφηγητής, που δηλώνει ότι «η Κλαρίσα θυμήθηκε τα νιάτα της».
   - Ο ήχος των μεντεσέδων, που τον ακούει και τώρα, στο σήμερα.
   - Τα λουλούδια που θα αγοράσει, που ήταν τα αγαπημένα της μητέρας της.
4. Τι πετυχαίνει η σχεδόν ολική απουσία στίξης στον μονόλογο της Μόλι;
   - Δείχνει ότι ο Τζόις δεν γνώριζε καλά τους κανόνες της γραμματικής.
   - Κάνει το κείμενο πιο σύντομο, για να χωρέσει στις τελευταίες σελίδες.
   - Μιμείται τη γλώσσα των ειδήσεων της εποχής, που γράφονταν βιαστικά.
   - Μας βάζει μέσα σε μια σκέψη που κυλά χωρίς να σταματά.
5. Γιατί ο Καρυωτάκης θεωρείται πρόδρομος και όχι καθαρός μοντερνιστής;
   - Γιατί γράφει με μέτρο και ρίμα, αλλά με μοντέρνο, ειρωνικό βλέμμα.
   - Γιατί έγραψε μόνο πεζογραφία και καθόλου ποίηση.
   - Γιατί έζησε μετά τη γενιά του '30 και επηρεάστηκε από αυτήν.
   - Γιατί τα ποιήματά του είναι ρομαντικά, γεμάτα πάθος και υπερφυσικό.
6. Στην «Πρέβεζα», ο στίχος «Βάσις, Φρουρά, Εξηκονταρχία Πρεβέζης.» είναι:
   - Περιγραφή της φύσης της πόλης, με ρομαντικό πάθος.
   - Τρεις πινακίδες δημόσιων υπηρεσιών, κολλημένες σαν κολάζ.
   - Ένα σύμβολο του θανάτου, όπως τα κεριά του Καβάφη.
   - Ένας στίχος σε ελεύθερο στίχο, χωρίς ομοιοκαταληξία.
7. Τι κοινό έχουν «Η κυρία Νταλογουέι» και ο «Οδυσσέας»;
   - Είναι και τα δύο γραμμένα σε έμμετρο στίχο.
   - Η ιστορία τους εκτυλίσσεται στην ίδια πόλη, το Λονδίνο.
   - Η ιστορία καθενός κρατά μόνο μία μέρα.
   - Έχουν και τα δύο έναν παντογνώστη αφηγητή που εξηγεί τα πάντα.
8. Ένας μαθητής γράφει στο σχόλιό του: «Το κείμενο είναι μοντερνιστικό γιατί είναι δύσκολο.» Γιατί δεν αρκεί;
   - Γιατί ο μοντερνισμός είναι πάντα πολύ εύκολος στην ανάγνωση.
   - Γιατί η δυσκολία δεν είναι γνώρισμα· χρειάζεται τεχνική και το αποτέλεσμά της.
   - Γιατί ένα σχόλιο δεν πρέπει να κρίνει ποτέ ένα κείμενο.
   - Γιατί πρέπει πρώτα να αναφέρει τη χρονολογία του έργου.

## Ασκήσεις

1. Ποιος έγραψε τον «Οδυσσέα» και ποια χρονιά δημοσιεύτηκε;
2. Πώς λέγεται η τεχνική όπου ο ήρωας «μιλά» μέσα του, χωρίς παρέμβαση αφηγητή;
3. Εξήγησε γιατί η μοντερνιστική λογοτεχνία ζητά περισσότερα από τον αναγνώστη.
4. Λίγο πιο κάτω στην αρχή της «Κυρίας Νταλογουέι», η Κλαρίσα θυμάται: «…ώσπου ο Πίτερ Γουόλς είπε: “Ρεμβάζεις ανάμεσα στα λαχανικά;” — έτσι ήταν; — “Προτιμώ τους ανθρώπους από τα κουνουπίδια” — έτσι ήταν;» — Βιρτζίνια Γουλφ, «Η κυρία Νταλογουέι» (1925), μετάφραση δική μας. Τι δείχνει το «έτσι ήταν;» που επαναλαμβάνεται;
5. «Θάνατος είναι οι κάργες που χτυπιούνται / στους μαύρους τοίχους και τα κεραμύδια, / θάνατος οι γυναίκες, που αγαπιούνται / καθώς να καθαρίζουνε κρεμμύδια.» — Κ. Καρυωτάκης, «Πρέβεζα» (Βικιθήκη).
   α) Ποιο σχήμα λόγου δημιουργεί η λέξη «Θάνατος» στην αρχή των στίχων;
   β) Πώς λέγεται το σχήμα στο «καθώς να καθαρίζουνε κρεμμύδια»;
   γ) Τι δείχνει ότι η παρομοίωση είναι με κάτι τόσο καθημερινό;
6. Τρία αποσπάσματα (τα δύο πρώτα σε δική μας μετάφραση). Τζόις, «Οδυσσέας» (1922), οι σκέψεις της Μόλι χωρίς στίξη: «…και η θάλασσα η θάλασσα κατακόκκινη καμιά φορά σαν φωτιά και τα λαμπρά ηλιοβασιλέματα […] ναι είπα ναι θέλω Ναι.» Γουλφ, «Η κυρία Νταλογουέι» (1925), η Κλαρίσα ένα πρωί στο Λονδίνο: «Τι χαρά! Τι βουτιά! Γιατί έτσι της φαινόταν πάντα όταν, με ένα μικρό τρίξιμο των μεντεσέδων, που το άκουγε και τώρα, άνοιγε διάπλατα τις τζαμόπορτες και βουτούσε στον ανοιχτό αέρα, στο Μπόρτον.» Καρυωτάκης, «Πρέβεζα»: «Βάσις, Φρουρά, Εξηκονταρχία Πρεβέζης. / Την Κυριακή θ' ακούσουμε την μπάντα.» Ένας συμμαθητής σου λέει: «Οι μοντερνιστές έσπασαν τους κανόνες για να φανούν πρωτότυποι.» Κρίνε την άποψή του με βάση τα αποσπάσματα.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/language/modernism
