# Ρομαντισμός, ρεαλισμός, συμβολισμός

> Τρία ρεύματα, τρεις τρόποι να κοιτάξεις τον κόσμο, και πώς τα αναγνωρίζεις σε ένα κείμενο.

Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/language/literary-movements

## Τι θα μάθεις

- Να γνωρίζεις τι ζητούσε ο ρομαντισμός, ο ρεαλισμός και ο συμβολισμός, και πώς απαντούσε ο καθένας στον προηγούμενο.
- Να αναγνωρίζεις σε ένα απόσπασμα τα γνωρίσματα κάθε ρεύματος: θέματα, αφηγητή ή ποιητικό υποκείμενο, γλώσσα, εικόνες.
- Να διαβάζεις αποσπάσματα από τον «Κρητικό» του Σολωμού, τη «Φόνισσα» του Παπαδιαμάντη και τα «Κεριά» του Καβάφη.
- Να τεκμηριώνεις την ένταξη ενός κειμένου σε ρεύμα με στοιχεία από το ίδιο το κείμενο, όχι μόνο από τη χρονολογία του.

## Τρεις τρόποι να κοιτάξεις τον κόσμο

Ένα **λογοτεχνικό ρεύμα** είναι ένας κοινός τρόπος να γράφεις, που μοιράζονται
πολλοί συγγραφείς μιας εποχής: τι θεωρούν άξιο να ειπωθεί, και πώς. Τα ρεύματα
συχνά γεννιούνται **ως αντίδραση** στο προηγούμενο. Ο 19ος αιώνας είδε τρία
από τα πιο σημαντικά να διαδέχονται το ένα το άλλο.

|                 | Ρομαντισμός                                             | Ρεαλισμός                                          | Συμβολισμός                                                |
| --------------- | ------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------- | ---------------------------------------------------------- |
| **Στην Ευρώπη** | αρχές 19ου αιώνα                                        | μέσα 19ου αιώνα                                    | τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα                           |
| **Τι ζητά**     | το συναίσθημα, τη φαντασία, το ασυνήθιστο               | την πραγματικότητα όπως είναι                      | αυτό που δεν λέγεται ευθέως, την ψυχή πίσω από τα πράγματα |
| **Θέματα**      | πάθος, φύση, νύχτα, θάνατος, πατρίδα, το υπερφυσικό     | καθημερινοί άνθρωποι, φτώχεια, κοινωνικές συνθήκες | εσωτερικός κόσμος, μελαγχολία, πέρασμα του χρόνου          |
| **Πώς**         | έντονες εικόνες, υπερβολή, ήρωες σε ακραίες καταστάσεις | λεπτομερής περιγραφή, ψύχραιμος αφηγητής, ακρίβεια | **σύμβολα**, μουσικότητα, υποβολή αντί για δήλωση          |
| **Αντιδρά σε**  | στη λογική ψυχρότητα του κλασικισμού                    | στις φαντασιώσεις του ρομαντισμού                  | στην «επιφάνεια» του ρεαλισμού                             |

Στην Ελλάδα τα ρεύματα φτάνουν με καθυστέρηση και μπλέκονται με το
γλωσσικό ζήτημα. Ο ρομαντισμός ανθεί στα Επτάνησα και στην Αθήνα μετά το
1830\. Από τη δεκαετία του 1880 κυριαρχεί η **ηθογραφία**, η ελληνική μορφή
του ρεαλισμού, με τη ζωή της υπαίθρου και των νησιών. Ο συμβολισμός μπαίνει
στην ποίηση στη δεκαετία του 1890. Μια ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια: το
μανιφέστο του συμβολισμού δημοσιεύτηκε στο Παρίσι το 1886 από έναν
Έλληνα, τον **Ζαν Μορεάς**, κατά κόσμον Ιωάννη Παπαδιαμαντόπουλο.

> **Κλειδί**
>
> Ένα ρεύμα δεν το αναγνωρίζεις από τη χρονολογία, αλλά από **το βλέμμα** του
> κειμένου. Ο ρομαντικός κοιτάζει τον κόσμο με **πάθος** και τον μεγαλώνει. Ο
> ρεαλιστής τον κοιτάζει με **ακρίβεια** και τον καταγράφει. Ο συμβολιστής
> κοιτάζει **μέσα από** τα πράγματα και τα κάνει σημάδια για κάτι άλλο.

## Ρομαντισμός: ο «Κρητικός» του Σολωμού

Ο **Διονύσιος Σολωμός** (1798–1857) γράφει τον «Κρητικό» το 1833. Ένας
Κρητικός πρόσφυγας, ναυαγός σε μια νύχτα με καταιγίδα, κρατά στη θάλασσα την
αγαπημένη του. Ξαφνικά η θάλασσα ησυχάζει, και κάτι υπερφυσικό εμφανίζεται.
Το ποίημα είναι **ημιτελές**, σωσμένο σε αποσπάσματα:

> Κ' η θάλασσα, που σκίρτησε σαν το χοχλό που βράζει,\
> Ησύχασε και έγινε όλο ησυχία και πάστρα,\
> Σαν περιβόλι ευώδησε κ' εδέχτηκε όλα τ' άστρα\
> Κάτι κρυφό μυστήριο εστένεψε τη φύση\
> Κάθε ομορφιά να στολιστή και το θυμό ν' αφήση.\
> Δεν είν' πνοή 'ς τον ουρανό, 'ς τη θάλασσα, φυσώντας\
> Ούτε όσο κάνει 'ς τον ανθό η μέλισσα περνώντας\
> Όμως κοντά 'ς την κορασιά, που μ' έσφιξε κ' εχάρη,\
> Εσειότουν τ' ολοστρόγγυλο και λαγαρό φεγγάρι\
> Και ξετυλίζει ογλήγορα κάτι που εκείθε βγαίνει,\
> Κι' ομπρός μου ιδού που βρέθηκε μία φεγγαροντυμένη.
>
> — Δ. Σολωμός, «Ο Κρητικός», απόσπ. 20 (Άπαντα Σολωμού, Βικιθήκη· σε μονοτονικό, με την ορθογραφία της έκδοσης)

Τα ρομαντικά σημάδια: η **φύση** ως ζωντανό πρόσωπο που «αφήνει τον
θυμό» της· η **νύχτα** και το **φεγγάρι**· το **μυστήριο** και το
**υπερφυσικό** («φεγγαροντυμένη»)· ο ήρωας σε **ακραία κατάσταση**, ανάμεσα
σε ζωή και θάνατο. Η αφήγηση γίνεται σε **α΄ πρόσωπο** («ομπρός μου»): ο
κόσμος φτάνει σε εμάς μέσα από το συναίσθημα του ήρωα.

## Ρεαλισμός και ηθογραφία: η «Φόνισσα» του Παπαδιαμάντη

Ο **Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης** (1851–1911) δημοσιεύει τη «Φόνισσα» το 1903.
Η ηρωίδα, μια ηλικιωμένη γυναίκα σε ένα φτωχό νησί, αγρυπνά δίπλα σε ένα
άρρωστο μωρό και θυμάται τη ζωή της:

> Η Χαδούλα, η λεγομένη Φράγκισσα, ή άλλως Φραγκογιαννού, ήτο γυνή σχεδόν
> εξηκοντούτις, καλοκαμωμένη, με αδρούς χαρακτήρας, με ήθος ανδρικόν, και με
> δύο μικράς άκρας μύστακος άνω των χειλέων της. Εις τους λογισμούς της,
> συγκεφαλαιούσα όλην την ζωήν της, έβλεπεν ότι ποτέ δεν είχε κάμει άλλο
> τίποτε ειμή να υπηρετή τους άλλους. Όταν ήτο παιδίσκη, υπηρέτει τους γονείς
> της. Όταν υπανδρεύθη, έγινε σκλάβα του συζύγου της \[…]· όταν απέκτησε
> τέκνα, έγινε δούλα των τέκνων της· όταν τα τέκνα της απέκτησαν τέκνα,
> έγινε πάλιν δουλεύτρια των εγγόνων της.
>
> — Αλ. Παπαδιαμάντης, «Η Φόνισσα» (1903), κεφ. Α΄ (Βικιθήκη, σε μονοτονικό)

Τα ρεαλιστικά σημάδια: μια **καθημερινή**, φτωχή γυναίκα, όχι ήρωας· η
**ακριβής**, σχεδόν σκληρή περιγραφή (ηλικία, «ήθος ανδρικόν», ακόμα και το
μουστάκι)· ο **τριτοπρόσωπος αφηγητής** που καταγράφει χωρίς να
συγκινείται φανερά. Και πίσω από την ιστορία, οι **κοινωνικές συνθήκες**: η
κλιμάκωση «υπηρετή — σκλάβα — δούλα — δουλεύτρια» δείχνει τη θέση της
γυναίκας σε όλη της τη ζωή. Ο ρεαλισμός δεν σχολιάζει· αφήνει τα γεγονότα να
μιλήσουν.

Η γλώσσα είναι **καθαρεύουσα** στην αφήγηση· στους διαλόγους του, ο
Παπαδιαμάντης δίνει τη **ντοπιολαλιά** της Σκιάθου. Είναι η χαρακτηριστική
ισορροπία της ηθογραφίας.

## Συμβολισμός: τα «Κεριά» του Καβάφη

Ο **Κωνσταντίνος Καβάφης** (1863–1933) δεν περιγράφει μέρες. Τις κάνει
κεριά:

> Του μέλλοντος η μέρες στέκοντ' εμπροστά μας\
> σαν μια σειρά κεράκια αναμένα —\
> χρυσά, ζεστά, και ζωηρά κεράκια.
>
> Η περασμένες μέρες πίσω μένουν,\
> μια θλιβερή σειρά κεριών σβυσμένων·\
> τα πιο κοντά βγάζουν καπνόν ακόμη,\
> κρύα κεριά, λυωμένα, και κυρτά.
>
> Δεν θέλω να τα βλέπω· με λυπεί η μορφή των,\
> και με λυπεί το πρώτο φως των να θυμούμαι.\
> Εμπρός κυττάζω τ' αναμένα μου κεριά.
>
> Δεν θέλω να γυρίσω να μη δω και φρίξω\
> τι γρήγορα που η σκοτεινή γραμμή μακραίνει,\
> τι γρήγορα που τα σβυστά κεριά πληθαίνουν.
>
> — Κ. Π. Καβάφης, «Κεριά» (όπως δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Αλεξανδρινή Τέχνη», 1926· Βικιθήκη, σε μονοτονικό, με την ορθογραφία του ποιητή)

Τα συμβολιστικά σημάδια: ένα **σύμβολο** που κρατά όλο το ποίημα (κεριά =
μέρες της ζωής)· ο ποιητής **δεν λέει** «φοβάμαι τον θάνατο», το
**υποβάλλει** με τη «σκοτεινή γραμμή» που μακραίνει· η **μελαγχολία** για
τον χρόνο· η **μουσικότητα** της επανάληψης («τι γρήγορα που… τι γρήγορα
που…»). Ο κόσμος του ποιήματος είναι εσωτερικός: δεν υπάρχει τοπίο, γεγονός ή
πρόσωπο, μόνο μια ψυχή που κοιτάζει τον χρόνο της.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο ρεύμα;*

> **Πρόσεχε**
>
> Τα ρεύματα είναι εργαλεία ανάγνωσης, όχι κουτιά. Ένας μεγάλος συγγραφέας
> σπάνια χωρά ολόκληρος σε ένα. Ο Σολωμός ξεκινά ρομαντικός και καταλήγει σε
> κάτι πιο σύνθετο. Ο Παπαδιαμάντης είναι ηθογράφος, αλλά η «Φόνισσα»
> βυθίζεται στην ψυχή της ηρωίδας πολύ πέρα από την ηθογραφία. Ο Καβάφης έχει
> συμβολιστικά ποιήματα στα πρώτα του χρόνια και μετά βρίσκει τον δικό του
> δρόμο. Στο ερμηνευτικό σχόλιο, γράφεις «στο ποίημα υπάρχουν ρομαντικά
> στοιχεία», με παραδείγματα· όχι «το ποίημα είναι ρομαντικό» σκέτο.

> **Θυμήσου**
>
> - **Ρομαντισμός**: συναίσθημα, φαντασία, φύση, νύχτα, υπερφυσικό, ακραίες
>   καταστάσεις. Σολωμός, «Ο Κρητικός» (1833).
> - **Ρεαλισμός** (στην Ελλάδα, **ηθογραφία**): καθημερινοί άνθρωποι, ακριβής
>   περιγραφή, ψύχραιμος αφηγητής, κοινωνικές συνθήκες. Παπαδιαμάντης, «Η
>   Φόνισσα» (1903).
> - **Συμβολισμός**: σύμβολα, υποβολή, μουσικότητα, εσωτερικός κόσμος.
>   Καβάφης, «Κεριά».
> - Τεκμηριώνεις την ένταξη σε ρεύμα με **στοιχεία από το κείμενο**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στη «Φόνισσα», τι πετυχαίνει η κλιμάκωση «υπηρετή — σκλάβα — δούλα — δουλεύτρια»;

1. Παρατηρώ: τέσσερις φάσεις της ζωής (παιδί, σύζυγος, μητέρα, γιαγιά),
   και σε καθεμία μια λέξη για την υποταγή. Η σύνταξη επαναλαμβάνεται: «όταν…,
   έγινε…».
2. Ερμηνεύω: η επανάληψη κάνει τη ζωή της να μοιάζει **κύκλος χωρίς διέξοδο**.
   Αλλάζει μόνο ο αφέντης. Ο αφηγητής δεν λέει «η ζωή της ήταν άδικη»· το
   δείχνει με τη δομή της ίδιας της πρότασης.
3. Συνδέω με το ρεύμα: αυτή είναι η τεχνική του ρεαλισμού. Η κοινωνική κριτική
   βγαίνει από την καταγραφή, όχι από σχόλια.

### Παράδειγμα 2: Στα «Κεριά», γιατί ο ποιητής γράφει «Δεν θέλω να γυρίσω να μη δω και φρίξω» αντί να πει ότι φοβάται τον θάνατο;

1. Το ποίημα δεν ονομάζει ποτέ τον θάνατο. Μιλά για κεριά, για μια γραμμή που
   «μακραίνει», για ένα βλέμμα που αποφεύγει να γυρίσει.
2. Αυτή είναι η **υποβολή** του συμβολισμού: το συναίσθημα δεν δηλώνεται,
   προκαλείται. Ο αναγνώστης βλέπει τη σειρά των σβησμένων κεριών και νιώθει
   μόνος του τον φόβο. Αν ο ποιητής το έλεγε, θα το διάβαζε· τώρα το ζει.

### Παράδειγμα 3: Στον «Κρητικό», πώς παρουσιάζεται η φύση στους στίχους «Κάτι κρυφό μυστήριο εστένεψε τη φύση / Κάθε ομορφιά να στολιστή και το θυμό ν' αφήση», και γιατί είναι ρομαντικό στοιχείο;

1. Η φύση **προσωποποιείται**: έχει θυμό που τον «αφήνει», στολίζεται σαν
   άνθρωπος. Και την «στενεύει», την αναγκάζει, ένα «κρυφό μυστήριο».
2. Ρομαντικά στοιχεία: η φύση δεν είναι σκηνικό αλλά **ζωντανή δύναμη**· και
   πίσω της υπάρχει κάτι **υπερφυσικό**, που δεν εξηγείται. Η ξαφνική ηρεμία
   μετά την καταιγίδα προετοιμάζει την εμφάνιση της «φεγγαροντυμένης».

## Ερωτήσεις

1. Σε τι αντιδρά συνήθως ο ρεαλισμός;
   - Στον συμβολισμό, που έκρυβε το νόημα πίσω από σύμβολα.
   - Στον ρομαντισμό και στις φαντασιώσεις του.
   - Στον μοντερνισμό, που έσπασε τους κανόνες της αφήγησης.
   - Στη δημοτική ποίηση, που θεωρούσε απλοϊκή και λαϊκή.
2. Πώς λέγεται η ελληνική μορφή του ρεαλισμού, που κυριαρχεί από τη δεκαετία του 1880;
   - Ηθογραφία
   - Αθηναϊκή σχολή
   - Επτανησιακή σχολή
   - Νεορομαντισμός
3. Στα «Κεριά» του Καβάφη, τι συμβολίζουν τα κεριά;
   - Τις μέρες της ζωής του, όσες έρχονται και όσες πέρασαν.
   - Τις γιορτές της εκκλησίας, που ο ποιητής θυμάται με νοσταλγία.
   - Τους φίλους του ποιητή, που άλλοι ζουν κι άλλοι έχουν πεθάνει.
   - Τα ποιήματα που έγραψε και όσα δεν έχει γράψει ακόμα.
4. Ποιο στοιχείο του αποσπάσματος από τον «Κρητικό» είναι το πιο χαρακτηριστικά ρομαντικό;
   - Η ακριβής καταγραφή της ηλικίας και της εξωτερικής εμφάνισης των προσώπων.
   - Η ήρεμη, ψύχραιμη αφήγηση σε τρίτο πρόσωπο χωρίς σχόλια.
   - Η φύση που ησυχάζει και μια υπερφυσική μορφή μέσα στη νύχτα.
   - Η κοινωνική κριτική για τη θέση της γυναίκας στο νησί.
5. Πώς παρουσιάζει ο αφηγητής της «Φόνισσας» τη ζωή της Φραγκογιαννούς στο απόσπασμα;
   - Τη σχολιάζει με θαυμαστικά, για να συγκινήσει τον αναγνώστη.
   - Την καταγράφει ψύχραιμα και αφήνει τη δομή να μιλήσει.
   - Τη μεταμορφώνει σε σύμβολο, χωρίς καμία ρεαλιστική λεπτομέρεια.
   - Την αφηγείται η ίδια σε α΄ πρόσωπο, σαν εξομολόγηση.
6. Τι σημαίνει «υποβολή» στον συμβολισμό;
   - Ότι ο ποιητής υποβάλλει τα ποιήματά του σε διαγωνισμούς.
   - Ότι ο ποιητής δηλώνει καθαρά το συναίσθημά του από τον πρώτο στίχο.
   - Ότι η ποίηση υποτάσσεται σε αυστηρούς κανόνες μέτρου και ρίμας.
   - Ότι το συναίσθημα δεν λέγεται, αλλά γεννιέται στον αναγνώστη.
7. Ποιος δημοσίευσε το 1886 στο Παρίσι το μανιφέστο του συμβολισμού;
   - Ο Ζαν Μορεάς (Ιωάννης Παπαδιαμαντόπουλος)
   - Ο Κωνσταντίνος Καβάφης, από την Αλεξάνδρεια
   - Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, από τη Σκιάθο
   - Ο Εμμανουήλ Ροΐδης, από την Ερμούπολη της Σύρου
8. Σε ερμηνευτικό σχόλιο θέλεις να δείξεις ότι ένα ποίημα έχει συμβολιστικά στοιχεία. Ποιος είναι ο σωστός δρόμος;
   - Λες ότι γράφτηκε τη δεκαετία του 1890, οπότε είναι συμβολιστικό.
   - Δείχνεις ένα σύμβολο του ποιήματος και εξηγείς τι υποβάλλει.
   - Γράφεις ότι το ποίημα είναι μελαγχολικό και άρα συμβολιστικό.
   - Παραθέτεις τον ορισμό του συμβολισμού από ένα λεξικό.

## Ασκήσεις

1. Βάλε τα τρία ρεύματα στη χρονική σειρά που εμφανίστηκαν στην Ευρώπη.
2. Ποιος έγραψε τη «Φόνισσα» και πότε δημοσιεύτηκε;
3. Εξήγησε γιατί ο συμβολισμός μπορεί να θεωρηθεί αντίδραση στον ρεαλισμό.
4. «Ο μικρός λύχνος, κρεμαστός, ετρεμόσβηνε κάτω του φατνώματος της εστίας. Έρριπτε σκιάν αντί φωτός εις τα ολίγα πενιχρά έπιπλα, τα οποία εφαίνοντο καθαριώτερα και κοσμιώτερα την νύκτα.» — Αλ. Παπαδιαμάντης, «Η Φόνισσα» (1903), κεφ. Α΄ (Βικιθήκη, σε μονοτονικό). Ποια ρεαλιστικά στοιχεία βρίσκεις, και τι υπονοεί η τελευταία παρατήρηση για τα έπιπλα;
5. «Η περασμένες μέρες πίσω μένουν, / μια θλιβερή σειρά κεριών σβυσμένων· / τα πιο κοντά βγάζουν καπνόν ακόμη, / κρύα κεριά, λυωμένα, και κυρτά.» — Κ. Π. Καβάφης, «Κεριά» (Βικιθήκη). Γιατί τα πιο κοντινά κεριά «βγάζουν καπνόν ακόμη»;
6. Τρία αποσπάσματα (Βικιθήκη, σε μονοτονικό). Σολωμός, «Ο Κρητικός»: «Κ' η θάλασσα, που σκίρτησε σαν το χοχλό που βράζει, / Ησύχασε και έγινε όλο ησυχία και πάστρα […] / Κι' ομπρός μου ιδού που βρέθηκε μία φεγγαροντυμένη.» Παπαδιαμάντης, «Η Φόνισσα» (1903): «Εις τους λογισμούς της, συγκεφαλαιούσα όλην την ζωήν της, έβλεπεν ότι ποτέ δεν είχε κάμει άλλο τίποτε ειμή να υπηρετή τους άλλους.» Καβάφης, «Κεριά»: «Η περασμένες μέρες πίσω μένουν, / μια θλιβερή σειρά κεριών σβυσμένων». Ο Σολωμός μεγαλώνει τον κόσμο, ο Παπαδιαμάντης τον καταγράφει, ο Καβάφης τον κάνει σύμβολο. Ποιος από τους τρεις τρόπους σε αγγίζει περισσότερο ως αναγνώστη, και γιατί; Κρίνε με παραδείγματα από τα αποσπάσματα.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/language/literary-movements
