# Γλωσσικές επιλογές

> Ρηματικό πρόσωπο, ενεργητική ή παθητική φωνή, ονοματοποίηση: τι αλλάζει όταν αλλάζει η σύνταξη.

Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/language/language-choices

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι πετυχαίνει το ρηματικό πρόσωπο που επιλέγει ένας συγγραφέας: α΄ ενικό, α΄ πληθυντικό, β΄, γ΄.
- Να συγκρίνεις την ενεργητική με την παθητική σύνταξη και να αναγνωρίζεις πότε η παθητική κρύβει τον δράστη.
- Να διακρίνεις το ονοματικό από το ρηματικό ύφος και να μετατρέπεις το ένα στο άλλο.
- Να απαντάς σε ερωτήσεις του τύπου «ποια η λειτουργία της γλωσσικής επιλογής» με παράδειγμα από το κείμενο και αποτέλεσμα.

## Η ίδια είδηση, τέσσερις φορές

Το ίδιο γεγονός μπορεί να ειπωθεί με πολλούς τρόπους. Κάθε τρόπος είναι
**επιλογή**, και κάθε επιλογή λέει κάτι παραπάνω από το γεγονός. Δικό μας
παράδειγμα, μια φανταστική απόφαση ενός δήμου:

| Διατύπωση                                         | Τι επιλογή κάνει                                               |
| ------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------- |
| «Ο δήμαρχος έκλεισε τη δημοτική πισίνα.»          | ενεργητική σύνταξη: ο **δράστης** στο προσκήνιο                |
| «Η δημοτική πισίνα έκλεισε.»                      | ο δράστης **χάθηκε**· η πισίνα μοιάζει να έκλεισε μόνη της     |
| «Αποφασίστηκε το κλείσιμο της δημοτικής πισίνας.» | παθητική σύνταξη και **ονοματοποίηση**: απρόσωπο, επίσημο ύφος |
| «Μας έκλεισαν την πισίνα.»                        | α΄ πληθυντικό: μιλά **μια ομάδα** που ζημιώθηκε, με θυμό       |

Τα γεγονότα είναι τα ίδια. Η ευθύνη, ο τόνος και η στάση του πομπού αλλάζουν
από γραμμή σε γραμμή. Η ανάλυση των **γλωσσικών επιλογών** ρωτά ακριβώς
αυτό: γιατί έτσι και όχι αλλιώς;

> **Κλειδί**
>
> Μια γλωσσική επιλογή δεν εξηγείται με το όνομά της. Εξηγείται με το **αποτέλεσμά
> της σε αυτό το κείμενο**. «Χρησιμοποιεί α΄ πληθυντικό» είναι παρατήρηση.
> «Χρησιμοποιεί α΄ πληθυντικό (“ζητάμε”), ώστε ο συγγραφέας να μιλά ως μέλος
> της ομάδας των μαθητών και το αίτημα να ακούγεται συλλογικό» είναι
> απάντηση.

## Το ρηματικό πρόσωπο

| Πρόσωπο                   | Συνήθης λειτουργία                                                                                                 |
| ------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ |
| **α΄ ενικό**              | προσωπική μαρτυρία, υποκειμενικότητα· ο πομπός αναλαμβάνει την ευθύνη της άποψής του                               |
| **α΄ πληθυντικό**         | ο πομπός εντάσσει τον εαυτό του σε μια ομάδα· συλλογικότητα, οικειότητα, κοινή ευθύνη· μετριάζει το διδακτικό ύφος |
| **β΄ ενικό ή πληθυντικό** | άμεση απεύθυνση στον αναγνώστη· ζωντάνια, οικειότητα, συχνά προτροπή ή έλεγχος («αναρωτήσου…»)                     |
| **γ΄ πρόσωπο**            | απόσταση, αντικειμενικότητα, ύφος επίσημο· η άποψη παρουσιάζεται σαν γενική διαπίστωση                             |

Οι λειτουργίες αυτές είναι **συνήθεις**, όχι υποχρεωτικές. Το α΄ πληθυντικό
μπορεί να είναι και «πληθυντικός της μετριοφροσύνης» (ένας συγγραφέας που
γράφει «θεωρούμε» για τον εαυτό του) ή να **περιλαμβάνει τον αναγνώστη**
(«όλοι μας έχουμε βρεθεί…»). Κοιτάς ποιος κρύβεται πίσω από το «εμείς».

## Ενεργητική ή παθητική σύνταξη

Η **ενεργητική** σύνταξη βάζει στο προσκήνιο αυτόν που ενεργεί: είναι
ζωντανή, σαφής, αποδίδει ευθύνες. Η **παθητική** βάζει στο προσκήνιο την
πράξη ή το αποτέλεσμα: είναι πιο ουδέτερη και επίσημη, και επιτρέπει να
**μη δηλωθεί ο δράστης**.

- «Οι εργαζόμενοι του εργοστασίου μόλυναν το ποτάμι.» — ενεργητική
- «Το ποτάμι μολύνθηκε από το εργοστάσιο.» — παθητική, ο δράστης υπάρχει
- «Το ποτάμι μολύνθηκε.» — παθητική χωρίς ποιητικό αίτιο: **κανείς δεν
  φταίει**

Η απόκρυψη του δράστη δεν είναι πάντα πονηρή. Στην επιστήμη γράφεται «το
δείγμα θερμάνθηκε στους 80 βαθμούς» γιατί δεν έχει σημασία **ποιος** το
θέρμανε. Σε ένα δελτίο τύπου όμως, το «έγιναν λάθη» αντί για «κάναμε λάθη»
είναι επιλογή που αξίζει να προσέξεις.

## Ονοματικό ή ρηματικό ύφος

Στο **ονοματικό ύφος** οι πράξεις γίνονται ουσιαστικά: «η αύξηση», «η
μείωση», «η εφαρμογή». Αυτό λέγεται **ονοματοποίηση**.

- Ονοματικό: «Η αύξηση των τιμών οδήγησε στη μείωση της κατανάλωσης.»
- Ρηματικό: «Οι τιμές ανέβηκαν και ο κόσμος αγοράζει λιγότερα.»

|                 | Ονοματικό ύφος                                  | Ρηματικό ύφος                           |
| --------------- | ----------------------------------------------- | --------------------------------------- |
| **Πετυχαίνει**  | πυκνότητα, αφαίρεση, επισημότητα, απρόσωπο τόνο | ζωντάνια, σαφήνεια, αμεσότητα           |
| **Κινδυνεύει**  | να γίνει δυσνόητο, να κρύψει ποιος κάνει τι     | να γίνει φλύαρο σε επιστημονικό κείμενο |
| **Το βρίσκεις** | σε επιστημονικά, νομικά, διοικητικά κείμενα     | σε αφήγηση, ομιλία, άρθρο γνώμης        |

## Ακόμη τρεις επιλογές

- **Εγκλίσεις**: η οριστική δηλώνει βεβαιότητα, η υποτακτική ευχή, προτροπή
  ή δυνατότητα («ας σκεφτούμε»), η προστακτική εντολή ή συμβουλή.
- **Σύνδεση προτάσεων**: η **υπόταξη** (επειδή, ώστε, αν) δείχνει λογικές
  σχέσεις και ταιριάζει στην επιχειρηματολογία· η **παράταξη** και το
  **ασύνδετο** δίνουν γρήγορο ρυθμό, ένταση, ζωντάνια.
- **Ερωτήσεις**: η ρητορική ερώτηση δεν περιμένει απάντηση· προκαλεί τον
  αναγνώστη να σκεφτεί ή υπονοεί την απάντηση που θέλει ο πομπός.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι πετυχαίνει η επιλογή;*

> **Πρόσεχε**
>
> Μη γράφεις έτοιμες φράσεις για κάθε επιλογή («το α΄ πληθυντικό προσδίδει
> οικειότητα») χωρίς να κοιτάξεις το κείμενο. Το «εμείς» σε ένα δελτίο τύπου
> μιας εταιρείας δεν είναι οικειότητα· είναι η φωνή της εταιρείας. Ρώτα πάντα:
> **ποιος** μιλά, **σε ποιον**, και **τι θα χανόταν** αν η επιλογή ήταν άλλη.

> **Θυμήσου**
>
> - Πρόσωπο: **α΄ ενικό** μαρτυρία, **α΄ πληθυντικό** συλλογικότητα, **β΄**
>   άμεση απεύθυνση, **γ΄** απόσταση και αντικειμενικότητα.
> - **Ενεργητική**: ο δράστης στο προσκήνιο. **Παθητική**: η πράξη στο
>   προσκήνιο, ο δράστης μπορεί να κρυφτεί.
> - **Ονοματικό ύφος**: πυκνό, επίσημο, αφηρημένο. **Ρηματικό**: ζωντανό,
>   σαφές.
> - Απάντηση = **επιλογή + παράδειγμα από το κείμενο + αποτέλεσμα εδώ**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Δικό μας απόσπασμα από ανακοίνωση εταιρείας: «Λόγω τεχνικού προβλήματος, οι λογαριασμοί ορισμένων πελατών χρεώθηκαν διπλά. Τα ποσά θα επιστραφούν.» Εξήγησε τη λειτουργία της παθητικής σύνταξης.

1. Εντοπίζω: «χρεώθηκαν», «θα επιστραφούν». Παθητικά ρήματα **χωρίς ποιητικό
   αίτιο**. Δεν λέγεται ποιος χρέωσε και ποιος θα επιστρέψει.
2. Εξηγώ το αποτέλεσμα: η εταιρεία δεν εμφανίζεται ως υπεύθυνη. Το λάθος
   μοιάζει να «έγινε» από ένα «τεχνικό πρόβλημα». Και η επιστροφή μένει χωρίς
   δέσμευση: ποιος, πότε;
3. Σύγκρινε με ενεργητική: «Χρεώσαμε κατά λάθος διπλά ορισμένους πελάτες· θα
   σας επιστρέψουμε τα ποσά ως την Παρασκευή.» Εδώ η εταιρεία αναλαμβάνει την
   ευθύνη, και ο πελάτης ξέρει τι να περιμένει.

### Παράδειγμα 2: Μετάτρεψε σε ρηματικό ύφος τη δική μας πρόταση και πες τι κερδίζει και τι χάνει: «Η ενίσχυση της συμμετοχής των νέων στη λήψη αποφάσεων αποτελεί προϋπόθεση για τη βελτίωση της λειτουργίας του δήμου.»

1. Βρίσκω τις ονοματοποιήσεις: ενίσχυση, συμμετοχή, λήψη, βελτίωση,
   λειτουργία. Πίσω από καθεμία κρύβεται ένα ρήμα και κάποιος που το κάνει.
2. Ρηματικό ύφος: «Αν οι νέοι συμμετέχουν περισσότερο όταν ο δήμος αποφασίζει,
   ο δήμος θα λειτουργεί καλύτερα.»
3. **Κερδίζει**: σαφήνεια· φαίνεται ποιος κάνει τι. **Χάνει**: λίγη από την
   επισημότητα και την πυκνότητα που ταιριάζουν σε ένα διοικητικό κείμενο. Σε
   ομιλία προς μαθητές, η δεύτερη εκδοχή είναι καλύτερη.

### Παράδειγμα 3: Δικό μας απόσπασμα: «Αναρωτήσου: πότε ήταν η τελευταία φορά που άκουσες κάποιον ως το τέλος, χωρίς να ετοιμάζεις την απάντησή σου;» Εξήγησε τη λειτουργία του β΄ προσώπου και της ερώτησης.

1. **Β΄ ενικό** («αναρωτήσου», «άκουσες»): ο συγγραφέας μιλά κατευθείαν σε
   κάθε αναγνώστη χωριστά. Το κείμενο αποκτά αμεσότητα, σαν προσωπική κουβέντα.
2. **Ρητορική ερώτηση**: δεν περιμένει απάντηση στο χαρτί. Βάζει τον
   αναγνώστη να ψάξει στη μνήμη του, και η δυσκολία να θυμηθεί είναι η
   απάντηση που θέλει ο συγγραφέας: ακούμε σπάνια πραγματικά.
3. Μαζί, οι δύο επιλογές κάνουν τον αναγνώστη **να ελέγξει τον εαυτό του**
   αντί να του πει ο συγγραφέας ότι φταίει. Η θέση φτάνει χωρίς να ακουστεί
   σαν κατηγορία.

## Ερωτήσεις

1. «Το δάσος κάηκε.» Τι λείπει από την πρόταση σε σύγκριση με το «Κάποιος έβαλε φωτιά στο δάσος»;
   - Ο δράστης: η καταστροφή μοιάζει να έγινε από μόνη της.
   - Το αποτέλεσμα της πράξης, δηλαδή αν το δάσος καταστράφηκε τελικά.
   - Το ρήμα, γιατί η πρόταση είναι γραμμένη σε ονοματικό ύφος.
   - Η χρονική βαθμίδα, γιατί δεν ξέρουμε αν έγινε στο παρελθόν.
2. Σε άρθρο ενός καθηγητή για τους μαθητές διαβάζεις: «Συχνά βιαζόμαστε να κρίνουμε πριν ακούσουμε.» Ποια είναι η πιθανότερη λειτουργία του α΄ πληθυντικού;
   - Δείχνει ότι μιλά μια οργανωμένη ομάδα καθηγητών με κοινή ανακοίνωση.
   - Εντάσσει και τον συγγραφέα στο σφάλμα, ώστε η κριτική να μην ακούγεται αφ' υψηλού.
   - Δίνει αντικειμενικότητα, σαν επιστημονική διαπίστωση.
   - Κρύβει τον δράστη, όπως κάνει η παθητική σύνταξη.
3. Ποια πρόταση είναι γραμμένη σε ονοματικό ύφος;
   - «Οι μαθητές διάβασαν περισσότερο και έγραψαν καλύτερα.»
   - «Όταν το σχολείο άνοιξε τη βιβλιοθήκη, άλλαξαν πολλά.»
   - «Η αύξηση του διαβάσματος οδήγησε σε βελτίωση των επιδόσεων.»
   - «Διάβασε, γράψε, ξαναδιάβασε: αυτό είναι όλο κι όλο το μυστικό της επιτυχίας.»
4. Ένας συγγραφέας γράφει όλο του το άρθρο σε γ΄ πρόσωπο, χωρίς ούτε ένα «εγώ». Τι πετυχαίνει συνήθως;
   - Οικειότητα με τον αναγνώστη, σαν να του μιλά προσωπικά.
   - Απόσταση και αντικειμενικό τόνο, σαν γενική διαπίστωση.
   - Προσωπική μαρτυρία που κάνει τον ισχυρισμό πιο πιστευτό.
   - Συναισθηματική φόρτιση και έντονη συμμετοχή του ίδιου.
5. Σε επιστημονικό κείμενο διαβάζεις: «Το διάλυμα θερμάνθηκε στους 80 βαθμούς.» Γιατί η παθητική σύνταξη είναι εδώ φυσική;
   - Γιατί ο επιστήμονας θέλει να κρύψει ότι έκανε λάθος στη μέτρηση.
   - Γιατί δεν έχει σημασία ποιος το θέρμανε, αλλά τι έγινε.
   - Γιατί η ενεργητική σύνταξη θα ήταν γραμματικά λάθος σε αυτή την περίπτωση.
   - Γιατί θέλει να συγκινήσει τον αναγνώστη με τη δυσκολία του πειράματος.
6. «Ήρθε, κοίταξε, έφυγε.» Τι πετυχαίνει το ασύνδετο σχήμα;
   - Γρήγορο ρυθμό και ένταση.
   - Αιτιολόγηση: η μία πράξη εξηγεί γιατί έγινε η επόμενη.
   - Επισημότητα και πυκνότητα, όπως στο ονοματικό ύφος.
   - Αντικειμενικότητα, γιατί δεν υπάρχει κανένα επίθετο.
7. Γιατί η υπόταξη ταιριάζει ιδιαίτερα σε κείμενο επιχειρηματολογίας;
   - Γιατί κάνει το κείμενο πιο σύντομο και πιο γρήγορο.
   - Γιατί είναι υποχρεωτική στον γραπτό λόγο, ενώ η παράταξη ανήκει στον προφορικό.
   - Γιατί δείχνει ρητά τις λογικές σχέσεις ανάμεσα στις ιδέες.
   - Γιατί προσθέτει συναισθηματική φόρτιση στα επιχειρήματα.
8. Ποια απάντηση στο «ποια η λειτουργία του β΄ προσώπου στην 3η παράγραφο;» είναι πληρέστερη;
   - «Δίνει οικειότητα και ζωντάνια στο κείμενο, όπως κάνει πάντα το β΄ πρόσωπο.»
   - «Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί β΄ πρόσωπο στην 3η παράγραφο.»
   - «Με το “σκέψου” μιλά κατευθείαν στον αναγνώστη και τον βάζει να ελέγξει τον εαυτό του.»
   - «Είναι λάθος να γράφεις σε β΄ πρόσωπο σε ένα σοβαρό άρθρο που διαβάζουν όλοι.»

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται η μετατροπή μιας πράξης σε ουσιαστικό, π.χ. «αυξάνονται» σε «η αύξηση»;
2. Εξήγησε γιατί η παθητική σύνταξη χωρίς ποιητικό αίτιο συναντιέται συχνά σε ανακοινώσεις για λάθη ή αποτυχίες.
3. Δικό μας απόσπασμα από επιστολή μαθητών: «Κάθε πρωί περιμένουμε το λεωφορείο στη βροχή, χωρίς στέγαστρο. Εσείς, κύριε δήμαρχε, θα αφήνατε το παιδί σας να περιμένει έτσι; Ζητάμε ένα στέγαστρο. Δεν ζητάμε πολλά.»
   α) Ποια η λειτουργία του α΄ πληθυντικού;
   β) Ποια η λειτουργία του β΄ προσώπου στη 2η περίοδο;
   γ) Τι πετυχαίνουν οι σύντομες τελευταίες περίοδοι;
4. Δικό μας απόσπασμα: «Η μείωση της χρήσης του αυτοκινήτου στο κέντρο απαιτεί τη βελτίωση της συχνότητας των δρομολογίων.» Ξαναγράψ' το σε ρηματικό ύφος και πες τι άλλαξε.
5. Γράφεις άρθρο για τη σχολική εφημερίδα με θέμα τον εκφοβισμό. Θα χρησιμοποιούσες κυρίως α΄ πληθυντικό, β΄ ή γ΄ πρόσωπο; Κρίνε, με βάση τον σκοπό και τους αναγνώστες.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/language/language-choices
