# Διακειμενικότητα

> Όταν ένα κείμενο συνομιλεί με ένα άλλο: μύθοι, παραθέματα, παρωδία.

Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/language/intertextuality

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι είναι η διακειμενικότητα και να διακρίνεις τις μορφές της: παράθεμα, νύξη, ξαναγραφή μύθου, παρωδία.
- Να συγκρίνεις τα «Άλογα του Αχιλλέως» του Καβάφη με το επεισόδιο της Ιλιάδας από το οποίο ξεκινούν.
- Να διαβάζεις την «Ιθάκη» και το «Απολείπειν ο θεός Αντώνιον» σε σχέση με τις πηγές τους, Όμηρο και Πλούταρχο.
- Να δείχνεις τι αλλάζει ο νέος συγγραφέας στο παλιό κείμενο, και τι νόημα παράγει η αλλαγή.

## Κανένα κείμενο δεν είναι μόνο του

Κάθε κείμενο γράφεται από κάποιον που έχει διαβάσει άλλα κείμενα. Συχνά
αυτό φαίνεται: ένας τίτλος που θυμίζει κάτι, ένας μύθος που ξαναλέγεται, ένας
στίχος που επαναλαμβάνεται αλλαγμένος. Η σχέση ενός κειμένου με άλλα
κείμενα λέγεται **διακειμενικότητα**.

| Μορφή                 | Τι κάνει                                                           | Παράδειγμα                                                    |
| --------------------- | ------------------------------------------------------------------ | ------------------------------------------------------------- |
| **Παράθεμα**          | φέρνει αυτούσια λόγια ενός άλλου κειμένου                          | ο τίτλος «Απολείπειν ο θεός Αντώνιον», φράση του Πλουτάρχου   |
| **Νύξη** (υπαινιγμός) | θυμίζει ένα κείμενο χωρίς να το παραθέτει                          | «Αυτό το πτυχίο ήταν η δική του Ιθάκη.»                       |
| **Ξαναγραφή μύθου**   | ξαναλέει μια γνωστή ιστορία, αλλάζοντάς τη                         | ο *Οδυσσέας* του Τζόις: η *Οδύσσεια* σε μια μέρα στο Δουβλίνο |
| **Παρωδία**           | μιμείται ένα γνωστό κείμενο για να γελάσει μαζί του ή με κάτι άλλο | ένα σατιρικό «Σα βγεις στον πηγαιμό για το φροντιστήριο…»     |

> **Κλειδί**
>
> Η διακειμενικότητα δεν είναι διακόσμηση ούτε επίδειξη μόρφωσης. Ο νέος
> συγγραφέας **διαλέγει τι κρατά και τι αλλάζει**, και το νόημα βρίσκεται
> **στη διαφορά**. Η ερώτηση που κάνεις πάντα είναι: τι προσθέτει, τι αφαιρεί,
> τι αντιστρέφει, και γιατί;

## Ο Καβάφης διαβάζει τον Όμηρο: τα άλογα του Αχιλλέα

Στη ραψωδία Ρ της *Ιλιάδας*, ο Πάτροκλος σκοτώνεται. Τα αθάνατα άλογα του
Αχιλλέα, δώρο των θεών στον πατέρα του τον Πηλέα, σταματούν στη μάχη και
κλαίνε. Ο Δίας τα λυπάται:

> καὶ ἀνάμερ' ἀπ' τὸν πόλεμον οἱ ἵπποι τοῦ Ἀχιλλέως\
> ἐκλαίγαν ἅμα ἐγνώριζαν πόπεσ' ὁ κυβερνήτης\
> νεκρὸς ἀπὸ τοῦ Ἕκτορος τὴν λόγχην, τοῦ ἀνδροφόνου.\
> \[…]\
> Τοὺς εἶδε κι ἐσυμπόνεσε τὸ κλάϋμα τους ὁ Δίας,\
> τὴν κεφαλὴν ἐκίνησε κι ἔλεγε μέσα ὁ νοῦς του:\
> «Δύστυχοι, τί σᾶς δώσαμε τοῦ σεβαστοῦ Πηλέως\
> θνητοῦ ἀνθρώπου, ἀγέραστοι καὶ ἀθάνατοι ὅπως εἶσθε;\
> Ἢ γιὰ νὰ πάσχετε καὶ σεῖς μὲ τῶν θνητῶν τὸ γένος;\
> Διότι θλιβερώτερο τοῦ ἀνθρώπου δὲν ὑπάρχει,\
> κανέν' ἀπ' ὅσα ἐκεῖ στὴν γῆν κινοῦνται καὶ ἀναπνέουν.
>
> — Όμηρος, *Ιλιάδα* Ρ 426–428, 441–447, μετάφραση Ιάκωβου Πολυλά (Βικιθήκη)

Αμέσως μετά, ο Δίας τούς δίνει δύναμη, και τα άλογα **ξαναμπαίνουν στη
μάχη** «ὡς ἀστραπή». Η θλίψη είναι ένα σύντομο επεισόδιο· ο πόλεμος
συνεχίζεται.

Ο **Καβάφης** παίρνει το ίδιο επεισόδιο και γράφει:

> Τον Πάτροκλο σαν είδαν σκοτωμένο,\
> που ήταν τόσο ανδρείος, και δυνατός, και νέος,\
> άρχισαν τ' άλογα να κλαίνε του Αχιλλέως·\
> η φύσις των η αθάνατη αγανακτούσε\
> για του θανάτου αυτό το έργον που θωρούσε.\
> Τίναζαν τα κεφάλια των και τες μακρυές χαίτες κουνούσαν,\
> την γη χτυπούσαν με τα πόδια, και θρηνούσαν\
> τον Πάτροκλο που ενοιώθανε άψυχο -αφανισμένο-\
> μια σάρκα τώρα ποταπή -το πνεύμα του χαμένο-\
> ανυπεράσπιστο -χωρίς πνοή-\
> εις το μεγάλο Τίποτε επιστραμένο απ' την ζωή.
>
> Τα δάκρυα είδε ο Ζευς των αθανάτων\
> αλόγων και λυπήθη. «Στου Πηλέως τον γάμο»\
> είπε «δεν έπρεπ' έτσι άσκεπτα να κάμω·\
> καλύτερα να μην σας δίναμε άλογά μου\
> δυστυχισμένα! Τι γυρεύατ' εκεί χάμου\
> στην άθλια ανθρωπότητα πούναι το παίγνιον της μοίρας.\
> Σεις που ουδέ ο θάνατος φυλάγει, ουδέ το γήρας\
> πρόσκαιρες συμφορές σας τυραννούν. Στα βάσανά των\
> σας έμπλεξαν οι άνθρωποι». -Όμως τα δάκρυά των\
> για του θανάτου την παντοτεινή\
> την συμφοράν εχύνανε τα δυο τα ζώα τα ευγενή.
>
> — Κ. Π. Καβάφης, «Τα άλογα του Αχιλλέως» (Βικιθήκη)

Τι κρατά και τι αλλάζει ο Καβάφης:

|                  | Όμηρος                                       | Καβάφης                                                       |
| ---------------- | -------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------- |
| **Το επεισόδιο** | τα άλογα κλαίνε, ο Δίας τα λυπάται           | το ίδιο                                                       |
| **Ο θάνατος**    | αφορμή θλίψης μέσα σε μια μάχη               | το κέντρο του ποιήματος: «το μεγάλο Τίποτε»                   |
| **Ο Δίας**       | δίνει δύναμη, και τα άλογα γυρίζουν στη μάχη | μιλά για «πρόσκαιρες συμφορές» και αποτυγχάνει να παρηγορήσει |
| **Το τέλος**     | ο πόλεμος συνεχίζεται                        | τα άλογα κλαίνε για την «παντοτεινή» συμφορά του θανάτου      |

Η κρίσιμη λέξη είναι το **«Όμως»**. Ο Δίας λέει ότι οι συμφορές είναι
«πρόσκαιρες». Τα άλογα, αθάνατα, καταλαβαίνουν καλύτερα από τον θεό: ο
θάνατος ενός ανθρώπου δεν είναι πρόσκαιρος, είναι **παντοτεινός**. Ο Καβάφης
κόβει τη συνέχεια της μάχης και κρατά μόνο τον θρήνο. Έτσι ένα επεισόδιο του
έπους γίνεται στοχασμός για τη θνητότητα.

## Η «Ιθάκη»: ο προορισμός γίνεται ταξίδι

Στην *Οδύσσεια* η Ιθάκη είναι ο **στόχος**: ο Οδυσσέας παλεύει δέκα χρόνια
για να γυρίσει. Οι Λαιστρυγόνες, οι Κύκλωπες, ο θυμός του Ποσειδώνα είναι
**εμπόδια**. Ο Καβάφης (1911) αντιστρέφει το σχήμα:

> Σα βγεις στον πηγαιμό για την Ιθάκη,\
> να εύχεσαι νάναι μακρύς ο δρόμος,\
> γεμάτος περιπέτειες, γεμάτος γνώσεις.\
> \[…]\
> Η Ιθάκη σ' έδωσε το ωραίο ταξίδι.\
> Χωρίς αυτήν δεν θάβγαινες στον δρόμο.\
> Άλλο δεν έχει να σε δώσει πια.
>
> Κι αν πτωχική την βρεις, η Ιθάκη δεν σε γέλασε.\
> Έτσι σοφός που έγινες, με τόση πείρα,\
> ήδη θα το κατάλαβες οι Ιθάκες τι σημαίνουν.
>
> — Κ. Π. Καβάφης, «Ιθάκη» (1911, Βικιθήκη)

Ο Οδυσσέας θέλει να φτάσει γρήγορα· ο αναγνώστης του Καβάφη πρέπει να
**εύχεται να αργήσει**. Οι Λαιστρυγόνες και οι Κύκλωπες δεν είναι πια τέρατα
απ' έξω: «δεν θα τους συναντήσεις, αν δεν τους κουβανείς μες στην ψυχή σου».
Και στο τέλος ο πληθυντικός «οι Ιθάκες» κάνει έναν τόπο **σύμβολο**: κάθε
στόχος ζωής.

## Ένα παράθεμα στον τίτλο: «Απολείπειν ο θεός Αντώνιον»

Ο Πλούταρχος, στον *Βίο του Αντωνίου* (κεφ. 75), διηγείται ότι τη νύχτα πριν
πέσει η Αλεξάνδρεια στον Οκταβιανό, ακούστηκε μουσική και θόρυβος σαν από
βακχικό θίασο που έφευγε από την πόλη, και όσοι το ερμήνευσαν είπαν ότι
«ἀπολείπειν ὁ θεὸς Ἀντώνιον», ο θεός εγκατέλειπε τον Αντώνιο. Ο Καβάφης
κάνει αυτή τη φράση **τίτλο**, και το περιστατικό ποίημα (1911): «Σαν
έξαφνα, ώρα μεσάνυχτ', ακουσθεί / αόρατος θίασος να περνά…». Μόνο που ο
Πλούταρχος διηγείται, ενώ ο Καβάφης **συμβουλεύει** τον Αντώνιο, σε β΄
πρόσωπο, πώς να αποχαιρετήσει με αξιοπρέπεια ό,τι χάνει. Το ιστορικό
περιστατικό γίνεται στάση ζωής.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια μορφή διακειμενικότητας;*

> **Πρόσεχε**
>
> Στο ερμηνευτικό σχόλιο δεν αρκεί να γράψεις «το ποίημα έχει διακειμενικότητα
> με τον Όμηρο». Αυτό είναι πληροφορία, όχι ερμηνεία. Δείχνεις **τι αλλάζει**
> («ο Δίας στον Όμηρο δίνει δύναμη, στον Καβάφη αποτυγχάνει να παρηγορήσει»)
> και **τι νόημα βγαίνει** από την αλλαγή («ο θάνατος γίνεται απόλυτος»).

> **Θυμήσου**
>
> - **Διακειμενικότητα**: η σχέση ενός κειμένου με άλλα κείμενα.
> - Μορφές: **παράθεμα** (αυτούσια λόγια), **νύξη** (υπαινιγμός), **ξαναγραφή
>   μύθου**, **παρωδία** (μίμηση για να γελάσει).
> - **Καβάφης και Όμηρος**: «Τα άλογα του Αχιλλέως» (Ιλιάδα Ρ), «Ιθάκη»
>   (Οδύσσεια). **Καβάφης και Πλούταρχος**: «Απολείπειν ο θεός Αντώνιον».
> - Το νόημα βρίσκεται **στη διαφορά**: τι κρατά, τι αλλάζει, και γιατί.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στα «Άλογα του Αχιλλέως», ποια είναι η λειτουργία του «Όμως» στον στίχο «σας έμπλεξαν οι άνθρωποι». -Όμως τα δάκρυά των»;

1. Πριν από το «Όμως» μιλά ο Δίας: οι συμφορές των αλόγων είναι «πρόσκαιρες»,
   γιατί τα άλογα δεν πεθαίνουν.
2. Μετά το «Όμως» μιλά ο ποιητής: τα άλογα κλαίνε «για του θανάτου την
   παντοτεινή την συμφοράν». Η αντίθεση δείχνει ότι **ο θεός σφάλλει**. Ο
   θάνατος του Πατρόκλου δεν είναι πρόσκαιρος· είναι οριστικός.
3. Σε σχέση με τον Όμηρο: εκεί ο λόγος του Δία ολοκληρώνεται με πράξη, και τα
   άλογα υπακούουν. Εδώ ο λόγος του **διαψεύδεται**. Ο Καβάφης δίνει την
   τελευταία λέξη στον θρήνο, όχι στον θεό.

### Παράδειγμα 2: Στην «Ιθάκη», τι σημαίνει ο πληθυντικός στον τελευταίο στίχο: «ήδη θα το κατάλαβες οι Ιθάκες τι σημαίνουν»;

1. Σε όλο το ποίημα η Ιθάκη είναι ενικός: το νησί του Οδυσσέα, ένας τόπος. Στον
   τελευταίο στίχο γίνεται **πληθυντικός**.
2. Ο πληθυντικός μετατρέπει το όνομα σε **κοινό ουσιαστικό**, δηλαδή σε
   σύμβολο. «Ιθάκες» είναι όλοι οι προορισμοί που βάζει ένας άνθρωπος στη ζωή
   του. Ο μύθος του Οδυσσέα γίνεται πρότυπο για κάθε αναγνώστη.

### Παράδειγμα 3: Γράψε δύο στίχους παρωδίας της αρχής της «Ιθάκης» με θέμα τις Πανελλαδικές, και πες τι κράτησες και τι άλλαξες.

1. Π.χ.: «Σα βγεις στον πηγαιμό για τις Πανελλαδικές, / να εύχεσαι νάναι μακρύς ο Μάιος.»
2. **Κράτησα** τη σύνταξη και τον ρυθμό («Σα βγεις στον πηγαιμό…», «να εύχεσαι
   νάναι…»), ώστε να αναγνωρίζεται αμέσως το πρωτότυπο. **Άλλαξα** τον
   προορισμό και τον χρόνο: η μεγάλη περιπέτεια γίνεται εξέταση, και η ευχή
   για μακρύ δρόμο γίνεται ευχή για περισσότερο χρόνο διαβάσματος.
3. Το αστείο βγαίνει από την **απόσταση** ανάμεσα στο υψηλό πρότυπο και στο
   καθημερινό θέμα. Αυτό είναι το κλειδί της παρωδίας.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι η διακειμενικότητα;
   - Η σχέση ενός κειμένου με άλλα, παλαιότερα ή σύγχρονα κείμενα.
   - Η μετάφραση ενός κειμένου από μια γλώσσα σε άλλη.
   - Η σύγκριση δύο κειμένων από τον αναγνώστη σε μια εργασία.
   - Η αντιγραφή ενός κειμένου χωρίς αναφορά στην πηγή του.
2. Πώς τελειώνει το επεισόδιο με τα άλογα του Αχιλλέα στην «Ιλιάδα»;
   - Τα άλογα πεθαίνουν από τη λύπη τους δίπλα στον Πάτροκλο.
   - Ο Δίας τούς δίνει δύναμη και ξαναμπαίνουν στη μάχη.
   - Τα άλογα κλαίνε για πάντα και δεν ξανακουνιούνται από τη θέση τους.
   - Ο Αχιλλέας τα ελευθερώνει στον κάμπο της Τροίας.
3. Στο ποίημα του Καβάφη, ο Δίας λέει ότι οι συμφορές των αλόγων είναι «πρόσκαιρες». Τι δείχνει το «Όμως» που ακολουθεί;
   - Ότι τα άλογα υπακούουν και σταματούν να κλαίνε, όπως τους είπε.
   - Ότι ο ποιητής συμφωνεί με τον Δία και το τονίζει με έμφαση.
   - Ότι ο θεός σφάλλει: ο θάνατος είναι «παντοτεινή» συμφορά, όχι πρόσκαιρη.
   - Ότι η σκηνή αλλάζει και η μάχη ξαναρχίζει γύρω από το σώμα του Πατρόκλου.
4. Ποια είναι η βασική αντιστροφή της «Ιθάκης» σε σχέση με την «Οδύσσεια»;
   - Ο Οδυσσέας δεν γυρίζει ποτέ στην Ιθάκη αλλά μένει στην Τροία.
   - Η αξία δεν είναι η άφιξη στο νησί, αλλά ο ίδιος ο δρόμος.
   - Οι Λαιστρυγόνες και οι Κύκλωπες γίνονται φίλοι και σύμμαχοι του ταξιδιώτη.
   - Η Ιθάκη περιγράφεται ως πλούσιο νησί, γεμάτο θησαυρούς για τον ταξιδιώτη.
5. Από πού προέρχεται ο τίτλος «Απολείπειν ο θεός Αντώνιον»;
   - Από την «Ιλιάδα» του Ομήρου, από τη ραψωδία Ρ.
   - Από ένα δημοτικό τραγούδι για την Αλεξάνδρεια.
   - Από τον «Βίο του Αντωνίου» του Πλουτάρχου, κεφάλαιο 75.
   - Από το θεατρικό έργο του Σαίξπηρ για τον Αντώνιο και την Κλεοπάτρα.
6. Τι κάνει μια παρωδία;
   - Μιμείται ένα γνωστό κείμενο για να προκαλέσει γέλιο.
   - Παραθέτει αυτούσιο ένα γνωστό κείμενο μέσα σε εισαγωγικά.
   - Μεταφράζει ένα αρχαίο κείμενο στη νέα ελληνική γλώσσα.
   - Επαινεί έναν συγγραφέα σε ένα σοβαρό και εκτενές κριτικό δοκίμιο.
7. Τι πετυχαίνει ο πληθυντικός «οι Ιθάκες» στον τελευταίο στίχο του ποιήματος;
   - Δείχνει ότι υπάρχουν πολλά νησιά με αυτό το όνομα στο Ιόνιο.
   - Κάνει τον τόπο σύμβολο για κάθε στόχο που βάζει ένας άνθρωπος.
   - Είναι τυπογραφικό λάθος της πρώτης έκδοσης του ποιήματος.
   - Δείχνει ότι ο Οδυσσέας έκανε πολλά ταξίδια μετά την επιστροφή του.
8. Ποια φράση σε ερμηνευτικό σχόλιο δείχνει καλύτερα τη διακειμενικότητα των «Αλόγων του Αχιλλέως»;
   - «Το ποίημα έχει διακειμενικότητα με τον Όμηρο.»
   - «Ο Καβάφης κόβει την επιστροφή στη μάχη, και ο θάνατος γίνεται απόλυτος.»
   - «Ο Καβάφης αγαπούσε πολύ τον Όμηρο και τον διάβαζε συχνά.»
   - «Η Ιλιάδα είναι ένα από τα σπουδαιότερα έπη ολόκληρης της παγκόσμιας λογοτεχνίας.»

## Ασκήσεις

1. Γράψε τέσσερις μορφές διακειμενικότητας.
2. Σε ποια ραψωδία της «Ιλιάδας» βρίσκεται το επεισόδιο με τα άλογα του Αχιλλέα που κλαίνε;
3. Εξήγησε γιατί οι ποιητές του 20ού αιώνα ξαναγράφουν συχνά αρχαίους μύθους.
4. «Τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας, / τον άγριο Ποσειδώνα δεν θα συναντήσεις, / αν δεν τους κουβανείς μες στην ψυχή σου, / αν η ψυχή σου δεν τους στήνει εμπρός σου.» — Κ. Π. Καβάφης, «Ιθάκη» (1911, Βικιθήκη). Τι αλλάζει εδώ ο Καβάφης στα τέρατα της «Οδύσσειας»;
5. «Σαν έξαφνα, ώρα μεσάνυχτ', ακουσθεί / αόρατος θίασος να περνά / με μουσικές εξαίσιες, με φωνές— / την τύχη σου που ενδίδει πια, τα έργα σου / που απέτυχαν, τα σχέδια της ζωής σου / που βγήκαν όλα πλάνες, μη ανοφέλετα θρηνήσεις.» — Κ. Π. Καβάφης, «Απολείπειν ο θεός Αντώνιον» (1911, Βικιθήκη, σε μονοτονικό).
   α) Από ποιο έργο προέρχεται το περιστατικό του θιάσου;
   β) Σε ποιο πρόσωπο μιλά ο ποιητής;
   γ) Τι συμβουλεύει τον Αντώνιο σε αυτούς τους στίχους;
6. Στα «Άλογα του Αχιλλέως» τα αθάνατα άλογα θρηνούν τον σκοτωμένο Πάτροκλο, και το ποίημα κλείνει: «-Όμως τα δάκρυά των / για του θανάτου την παντοτεινή / την συμφοράν εχύνανε τα δυο τα ζώα τα ευγενή.» Στο «Απολείπειν ο θεός Αντώνιον» (1911) ο ποιητής λέει στον Αντώνιο, που χάνει την Αλεξάνδρεια: «Σαν έτοιμος από καιρό, σα θαρραλέος, / αποχαιρέτα την, την Αλεξάνδρεια που φεύγει», και να ακούσει τη μουσική που φεύγει «με συγκίνησιν, αλλ' όχι / με των δειλών τα παρακάλια και παράπονα». — Κ. Π. Καβάφης, Βικιθήκη. Και στα δύο ποιήματα ο Καβάφης παίρνει μια αρχαία σκηνή απώλειας. Ποιο από τα δύο, κατά τη γνώμη σου, προτείνει πιο ώριμη στάση απέναντι σε αυτό που χάνεται; Κρίνε.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/language/intertextuality
