# Λογικά σφάλματα

> Επίθεση στο πρόσωπο, γενίκευση, ψευδές δίλημμα: τα επιχειρήματα που μοιάζουν σωστά και δεν είναι.

Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/language/fallacies

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τα συνηθισμένα λογικά σφάλματα: επίθεση στο πρόσωπο, βιαστική γενίκευση, ψευδές δίλημμα, αχυράνθρωπο, ολισθηρή πλαγιά, ψευδή αιτιότητα, επίκληση στο πλήθος, κυκλικό επιχείρημα.
- Να εξηγείς σε τι ακριβώς σφάλλει κάθε επιχείρημα, και όχι μόνο να του δίνεις όνομα.
- Να απαντάς σε ένα σφαλερό επιχείρημα χωρίς να κάνεις κι εσύ σφάλμα.
- Να ελέγχεις τα δικά σου κείμενα για σφάλματα πριν τα παραδώσεις.

## Επιχειρήματα που μοιάζουν σωστά

Ένα **λογικό σφάλμα** είναι επιχείρημα που **φαίνεται** να στηρίζει το
συμπέρασμά του, αλλά δεν το στηρίζει. Είναι επικίνδυνο ακριβώς επειδή
πείθει: χρησιμοποιεί τη μορφή της λογικής χωρίς το περιεχόμενό της. Τα
σφάλματα δεν είναι πάντα σκόπιμα. Τα περισσότερα τα κάνουμε όλοι, όταν
βιαζόμαστε ή όταν θέλουμε πολύ να έχουμε δίκιο.

Όλα τα παραδείγματα της ενότητας είναι δικά μας και φανταστικά.

| Σφάλμα                  | Τι κάνει                                                           | Παράδειγμα                                                                                               |
| ----------------------- | ------------------------------------------------------------------ | -------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Επίθεση στο πρόσωπο** | χτυπά αυτόν που μιλά, αντί για ό,τι λέει                           | «Μην ακούς τι λέει για τη διατροφή· ο ίδιος είναι υπέρβαρος.»                                            |
| **Βιαστική γενίκευση**  | από λίγες περιπτώσεις βγάζει κανόνα για όλες                       | «Τα δύο βιβλία επιστημονικής φαντασίας που διάβασα ήταν βαρετά· όλο το είδος είναι βαρετό.»              |
| **Ψευδές δίλημμα**      | δίνει δύο επιλογές, ενώ υπάρχουν κι άλλες                          | «Ή θα δουλεύεις δώδεκα ώρες τη μέρα ή θα αποτύχεις.»                                                     |
| **Αχυράνθρωπος**        | παραμορφώνει την άποψη του άλλου και αντικρούει την παραμόρφωση    | «Θέλεις λιγότερες ώρες γυμναστικής; Άρα δεν σε νοιάζει η υγεία των παιδιών.»                             |
| **Ολισθηρή πλαγιά**     | ισχυρίζεται ότι ένα μικρό βήμα θα φέρει αναπόφευκτα μια καταστροφή | «Αν επιτρέψουμε ένα κινητό στο διάλειμμα, σε έναν μήνα θα γράφουν τα διαγωνίσματα με τεχνητή νοημοσύνη.» |
| **Ψευδής αιτιότητα**    | επειδή το Β ήρθε μετά το Α, θεωρεί ότι το Α το προκάλεσε           | «Φόρεσα την κόκκινη μπλούζα και η ομάδα κέρδισε· είναι γούρικη.»                                         |
| **Επίκληση στο πλήθος** | κάτι ισχύει επειδή το πιστεύουν πολλοί                             | «Δύο εκατομμύρια προβολές δεν μπορεί να κάνουν λάθος.»                                                   |
| **Κυκλικό επιχείρημα**  | αποδεικνύει το συμπέρασμα με το ίδιο το συμπέρασμα                 | «Είναι ο καλύτερος προπονητής, γιατί κανείς δεν προπονεί καλύτερα από αυτόν.»                            |

Δύο ακόμη τα συνάντησες ήδη: η **επίκληση σε αναρμόδια αυθεντία** (ένας
ειδικός σε άλλο πεδίο) και η **επίκληση στο συναίσθημα στη θέση
επιχειρήματος**. Η ψευδής αιτιότητα λέγεται συχνά και με το λατινικό της
όνομα, *post hoc, ergo propter hoc* («μετά από αυτό, άρα εξαιτίας αυτού»). Η
επίθεση στο πρόσωπο λέγεται *ad hominem*, και το κυκλικό επιχείρημα «λήψη
του ζητουμένου».

> **Κλειδί**
>
> Το όνομα του σφάλματος είναι το λιγότερο. Αυτό που μετράει είναι να δείξεις
> **πού σπάει η αλυσίδα**: ποια προκείμενη λείπει ή είναι ψευδής, ποια
> επιλογή αποσιωπήθηκε, ποια άποψη παραμορφώθηκε. «Είναι αχυράνθρωπος» είναι
> ετικέτα. «Η άλλη πλευρά ζήτησε λιγότερες ώρες, όχι καμία, και η απάντηση
> αντικρούει κάτι που δεν ειπώθηκε» είναι ανάλυση.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο σφάλμα κάνει;*

## Πώς απαντάς σε ένα σφάλμα

Η κακή απάντηση σε ένα σφάλμα είναι ένα άλλο σφάλμα: «μιλάει έτσι γιατί δεν
ξέρει τίποτα» είναι επίθεση στο πρόσωπο. Η καλή απάντηση έχει τρία βήματα:

1. **Επαναφέρεις** αυτό που πράγματι ειπώθηκε («Δεν πρότεινα να καταργηθεί
   το κρέας, αλλά να υπάρχει και ένα ακόμη πιάτο»).
2. **Δείχνεις** πού σπάει το επιχείρημα («Η πόλη έχει και άλλους δρόμους
   πέρα από το πάρκινγκ στην πλατεία»).
3. **Γυρίζεις** στην ουσία, με δικό σου επιχείρημα.

> **Πρόσεχε**
>
> Ένα επιχείρημα με σφάλμα **δεν** σημαίνει ότι το συμπέρασμα είναι ψευδές.
> «Είναι υπέρβαρος, μην τον ακούς» είναι επίθεση στο πρόσωπο· η συμβουλή του
> για τη διατροφή μπορεί όμως να είναι σωστή. Το σφάλμα λέει μόνο ότι **αυτός
> ο δρόμος** δεν φτάνει στο συμπέρασμα. Το να απορρίπτεις ένα συμπέρασμα
> μόνο επειδή υποστηρίχτηκε με σφάλμα είναι κι αυτό σφάλμα.

> **Θυμήσου**
>
> - **Λογικό σφάλμα**: επιχείρημα που μοιάζει να στηρίζει το συμπέρασμα, ενώ
>   δεν το στηρίζει.
> - Τα συνηθισμένα: **επίθεση στο πρόσωπο**, **βιαστική γενίκευση**, **ψευδές
>   δίλημμα**, **αχυράνθρωπος**, **ολισθηρή πλαγιά**, **ψευδής αιτιότητα**,
>   **επίκληση στο πλήθος**, **κυκλικό επιχείρημα**.
> - Δεν αρκεί το όνομα: δείχνεις **πού σπάει** η λογική.
> - Απαντάς **χωρίς** δικό σου σφάλμα: επαναφέρεις, δείχνεις, γυρίζεις στην
>   ουσία.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ποιο σφάλμα κάνει το δικό μας επιχείρημα, και πού ακριβώς σπάει: «Όλοι στην τάξη πήραν το καινούργιο κινητό. Αν ήταν κακό, δεν θα το είχαν πάρει τόσοι πολλοί.»

1. Το επιχείρημα στηρίζει την ποιότητα του κινητού στο **πόσοι** το
   αγόρασαν. Είναι **επίκληση στο πλήθος**.
2. Πού σπάει: η άγραφη προκείμενη είναι «ό,τι αγοράζουν πολλοί είναι καλό».
   Πολλοί αγοράζουν κάτι για πολλούς λόγους: μόδα, διαφήμιση, μίμηση των
   φίλων. Η δημοτικότητα δείχνει **ότι** αρέσει, όχι **γιατί**, ούτε αν
   αξίζει.

### Παράδειγμα 2: Απάντησε χωρίς σφάλμα στο δικό μας: «Όποιος υποστηρίζει τα τετραήμερα σχολεία είναι απλώς τεμπέλης που θέλει τρεις μέρες διακοπές.»

1. Το σφάλμα είναι διπλό: **επίθεση στο πρόσωπο** («τεμπέλης») και
   **αχυράνθρωπος** (η πρόταση γίνεται «θέλει διακοπές»).
2. Επαναφέρω: «Η πρόταση δεν μειώνει τις ώρες μαθημάτων· τις μοιράζει σε τέσσερις
   μέρες.» Δείχνω: «Το αν κάποιος είναι τεμπέλης δεν λέει τίποτα για το αν η
   πρόταση είναι καλή.» Γυρίζω στην ουσία: «Το ερώτημα είναι αν οι μαθητές
   αποδίδουν σε μεγαλύτερες μέρες· αυτό χρειάζεται στοιχεία.»
3. Η απάντηση δεν λέει «κι εσύ είσαι συντηρητικός». Αν το έλεγε, θα έκανε το
   ίδιο σφάλμα από την άλλη πλευρά.

### Παράδειγμα 3: Δικό μας: «Κάθε φορά που παίρνω ομπρέλα, δεν βρέχει. Σήμερα δεν την πήρα και έβρεξε. Η ομπρέλα κρατά μακριά τη βροχή.» Δείξε το σφάλμα και πες τι θα χρειαζόταν για να στηριχτεί ο ισχυρισμός.

1. **Ψευδής αιτιότητα**: δύο πράγματα συμβαίνουν μαζί (ομπρέλα — καθόλου
   βροχή) και το ένα θεωρείται αιτία του άλλου. Υπάρχει και βιαστική
   γενίκευση: όσες φορές ο ομιλητής **θυμάται**.
2. Για να στηριχτεί ένας ισχυρισμός αιτιότητας θα χρειαζόταν **μηχανισμός** (πώς
   θα επηρέαζε η ομπρέλα τα σύννεφα;) και **συστηματική καταγραφή**: όλες οι
   μέρες, με και χωρίς ομπρέλα, όχι μόνο όσες εντυπώθηκαν.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι λογικό σφάλμα;
   - Ένα επιχείρημα με ψευδές συμπέρασμα, όποιος κι αν είναι ο δρόμος.
   - Ένα επιχείρημα που μοιάζει να στηρίζει το συμπέρασμα, ενώ δεν το στηρίζει.
   - Ένα ορθογραφικό ή συντακτικό λάθος μέσα σε ένα κείμενο επιχειρηματολογίας ή σε ένα άρθρο.
   - Μια άποψη με την οποία διαφωνεί η πλειονότητα των αναγνωστών ενός κειμένου.
2. Α: «Θα ήθελα το σχολείο να ξεκινά στις 8:30 αντί για 8:15.» Β: «Ωραία, ας μη ξυπνάμε καθόλου, ας κάνουμε μάθημα από το κρεβάτι.» Ποιο σφάλμα κάνει ο Β;
   - Ψευδές δίλημμα
   - Επίθεση στο πρόσωπο
   - Αχυράνθρωπο
   - Επίκληση στο πλήθος
3. «Μετά την αλλαγή του λογότυπου, οι πωλήσεις της εταιρείας ανέβηκαν. Το νέο λογότυπο έφερε τους πελάτες.» Τι λείπει από τον συλλογισμό;
   - Η απόδειξη ότι η αύξηση οφείλεται στο λογότυπο και όχι σε κάτι άλλο.
   - Η γνώμη ενός γραφίστα για το αν το λογότυπο είναι όμορφο.
   - Ένα δεύτερο παράδειγμα εταιρείας που άλλαξε επίσης το λογότυπό της και πούλησε περισσότερα.
   - Τίποτα: ό,τι συμβαίνει αμέσως μετά είναι πάντα αποτέλεσμα.
4. «Αυτή η εφημερίδα λέει πάντα την αλήθεια, γιατί το γράφει η ίδια στο πρωτοσέλιδό της.» Ποιο σφάλμα είναι;
   - Ολισθηρή πλαγιά, γιατί από ένα πρωτοσέλιδο φτάνει σε συμπέρασμα για όλα.
   - Κυκλικό επιχείρημα
   - Βιαστική γενίκευση, γιατί στηρίζεται σε ένα μόνο πρωτοσέλιδο της εφημερίδας.
   - Επίκληση στο πλήθος, γιατί η εφημερίδα έχει πολλούς αναγνώστες.
5. Ένα επιχείρημα στηρίζει το συμπέρασμά του με επίθεση στο πρόσωπο. Τι ισχύει για το συμπέρασμα;
   - Είναι σίγουρα ψευδές, αφού στηρίχτηκε με ένα λογικό σφάλμα.
   - Είναι σίγουρα αληθές, αφού κανείς δεν το αντέκρουσε.
   - Μπορεί να είναι αληθές, αλλά αυτό το επιχείρημα δεν το δείχνει.
   - Δεν μας αφορά πια: ένα σφάλμα ακυρώνει αυτόματα ολόκληρο το κείμενο.
6. «Ή απαγορεύουμε εντελώς τα πατίνια στην πόλη ή δεχόμαστε τα ατυχήματα.» Ποια απάντηση δείχνει σωστά το σφάλμα;
   - «Υπάρχουν κι άλλες λύσεις: όριο ταχύτητας, κράνος, λωρίδες.»
   - «Μόνο όποιος δεν έχει πατίνι μπορεί να σκέφτεται τόσο στενά.»
   - «Όλοι οι φίλοι μου έχουν πατίνι και κανείς δεν έπαθε τίποτα.»
   - «Αν απαγορεύσουμε τα πατίνια, μετά θα απαγορεύσουμε και τα ποδήλατα.»
7. Ποιο είναι το σημάδι της ολισθηρής πλαγιάς;
   - Ένα μικρό βήμα που θα φέρει δήθεν αναπόφευκτα μια καταστροφή.
   - Δύο γεγονότα που έγιναν το ένα μετά το άλλο στο παρελθόν.
   - Δύο επιλογές που παρουσιάζονται σαν να ήταν οι μόνες.
   - Μια άποψη που παραμορφώνεται σε κάτι ακραίο για να αντικρουστεί.
8. «Δοκίμασα δύο φορές να μαγειρέψω και καμία δεν πέτυχε. Δεν είμαι φτιαγμένος για την κουζίνα.» Τι σφάλμα κάνει;
   - Ψευδή αιτιότητα, γιατί συνδέει τις δύο αποτυχίες μεταξύ τους.
   - Αχυράνθρωπο, γιατί παραμορφώνει τη μαγειρική.
   - Κυκλικό επιχείρημα, γιατί το συμπέρασμα είναι στην αρχή.
   - Βιαστική γενίκευση.

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται με το λατινικό της όνομα η ψευδής αιτιότητα;
2. Πώς λέγεται το σφάλμα που δίνει δύο επιλογές, ενώ υπάρχουν κι άλλες;
3. Γιατί τα λογικά σφάλματα πείθουν συχνά, παρόλο που δεν στέκουν;
4. Δικό μας απόσπασμα από συνέλευση πολυκατοικίας: «Η κυρία του τρίτου θέλει να βάλουμε ανελκυστήρα. Μα η ίδια δεν πληρώνει ποτέ στην ώρα της τα κοινόχρηστα. Κι αν βάλουμε ανελκυστήρα, μετά θα θέλει και θυρωρό, μετά πισίνα στην ταράτσα.»
   α) Ποιο σφάλμα υπάρχει στη δεύτερη περίοδο;
   β) Ποιο στην τρίτη;
   γ) Ποιο ερώτημα δεν εξετάζει καθόλου ο ομιλητής;
5. Δικό μας: «Εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι ακολουθούν αυτόν τον διατροφολόγο στο διαδίκτυο. Δεν μπορεί να κάνουν όλοι λάθος.» Γράψε τι θα απαντούσες, χωρίς να κάνεις κι εσύ σφάλμα.
6. Γιατί είναι πιο δύσκολο να βρεις λογικά σφάλματα στο δικό σου κείμενο απ' ό,τι στο κείμενο κάποιου άλλου; Πώς θα το ξεπερνούσες; Κρίνε.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/language/fallacies
