# Το δοκίμιο

> Το κείμενο που σκέφτεται φωναχτά: πώς το διαβάζεις και τι το ξεχωρίζει από το άρθρο.

Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/language/essay

## Τι θα μάθεις

- Να γνωρίζεις από πού πήρε το όνομά του το δοκίμιο και τι το χαρακτηρίζει: προσωπικός τόνος, ελεύθερη δομή, στοχασμός πάνω σε ένα θέμα.
- Να διακρίνεις το δοκίμιο πειθούς από το στοχαστικό δοκίμιο.
- Να ξεχωρίζεις το δοκίμιο από το άρθρο με κριτήρια: αφορμή, σκοπό, ύφος, δομή, διάρκεια.
- Να διαβάζεις ένα δοκιμιακό απόσπασμα και να βρίσκεις τον στοχασμό, τα παραδείγματα και τις λογοτεχνικές του επιλογές.

## Ένα βιβλίο για τον εαυτό του

Την 1η Μαρτίου 1580 ο Γάλλος **Μισέλ ντε Μονταίν** υπογράφει τον πρόλογο
ενός βιβλίου με τίτλο *Essais*, δηλαδή «δοκιμές», «απόπειρες». Δεν είναι
πραγματεία, ούτε απομνημονεύματα, ούτε συλλογή αποφθεγμάτων. Είναι σκέψεις
για τη φιλία, τον θάνατο, την εκπαίδευση, τους κανιβάλους, τη συνήθεια:
γραμμένες σε πρώτο πρόσωπο, χωρίς σχέδιο, με όποια σειρά έρχονται. Στον
πρόλογο ο Μονταίν προειδοποιεί τον αναγνώστη:

> Θέλω να με βλέπουν σε αυτό με τον απλό, φυσικό και συνηθισμένο τρόπο μου,
> χωρίς επιτήδευση και τέχνασμα· γιατί εμένα ζωγραφίζω. \[…] Έτσι,
> αναγνώστη, εγώ ο ίδιος είμαι η ύλη του βιβλίου μου.
>
> — Μονταίν, *Δοκίμια*, «Ο συγγραφέας στον αναγνώστη» (1580), μετάφραση δική μας από το γαλλικό πρωτότυπο (Project Gutenberg)

Από αυτόν τον τίτλο πήρε το όνομά του ένα ολόκληρο είδος. Το **δοκίμιο** είναι
ένα κείμενο που **δοκιμάζει** τη σκέψη πάνω σε ένα θέμα: δεν το εξαντλεί,
δεν δίνει τελική λύση, δείχνει έναν άνθρωπο να το σκέφτεται.

> **Κλειδί**
>
> Το δοκίμιο είναι **στοχασμός σε πρώτο πρόσωπο** πάνω σε ένα θέμα γενικού
> ενδιαφέροντος. Συνδυάζει τη **λογική** της επιχειρηματολογίας με την
> **προσωπική ματιά** και συχνά με **λογοτεχνικά μέσα**: εικόνες, μεταφορές,
> αφηγήσεις. Το ζητούμενο δεν είναι να μάθεις κάτι νέο, αλλά να δεις κάτι
> γνωστό αλλιώς.

## Τα γνωρίσματά του

| Γνώρισμα                  | Τι σημαίνει                                                                                                     |
| ------------------------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Θέμα**                  | από οποιοδήποτε πεδίο: ηθικό, κοινωνικό, καλλιτεχνικό, καθημερινό. Συχνά κάτι μικρό που ανοίγει σε κάτι μεγάλο. |
| **Προσωπικός τόνος**      | α΄ πρόσωπο, εμπειρίες του συγγραφέα, παραδοχή αμφιβολιών.                                                       |
| **Ελεύθερη δομή**         | δεν ακολουθεί υποχρεωτικά πρόλογο, κύριο μέρος, επίλογο· προχωρά με συνειρμούς.                                 |
| **Λογική και συναίσθημα** | επιχειρήματα δίπλα σε εικόνες, παραδείγματα από τη ζωή, παραθέματα.                                             |
| **Λογοτεχνικότητα**       | προσεγμένη γλώσσα, μεταφορές, ρυθμός.                                                                           |
| **Ανοιχτό τέλος**         | κλείνει συχνά με ερώτηση ή με μια σκέψη που αφήνει τον αναγνώστη να συνεχίσει.                                  |
| **Διάρκεια**              | δεν δένεται με την επικαιρότητα· διαβάζεται και χρόνια μετά.                                                    |

Στο σχολείο θα συναντήσεις δύο κατηγορίες:

- **Δοκίμιο πειθούς**: έχει σαφή θέση και θέλει να σε πείσει γι' αυτήν. Η
  δομή του είναι πιο σφιχτή, και το α΄ πρόσωπο λιγότερο.
- **Στοχαστικό δοκίμιο**: εξερευνά το θέμα χωρίς να καταλήγει απαραίτητα σε
  θέση. Είναι πιο προσωπικό, πιο λογοτεχνικό.

Τα όρια ανάμεσά τους είναι θολά, και τα περισσότερα δοκίμια έχουν και τα δύο.

## Δοκίμιο ή άρθρο;

Και τα δύο είναι μη λογοτεχνικά κείμενα με άποψη. Τα ξεχωρίζεις έτσι:

|              | Δοκίμιο                        | Άρθρο                           |
| ------------ | ------------------------------ | ------------------------------- |
| **Αφορμή**   | ένα διαχρονικό θέμα            | ένα γεγονός της επικαιρότητας   |
| **Σκοπός**   | να στοχαστεί, να φωτίσει       | να ενημερώσει ή να σχολιάσει    |
| **Ύφος**     | προσωπικό, συχνά λογοτεχνικό   | πιο τυπικό, συχνά σε γ΄ πρόσωπο |
| **Δομή**     | ελεύθερη, με συνειρμούς        | πιο αυστηρή                     |
| **Διάρκεια** | διαβάζεται και μετά από χρόνια | παλιώνει με την είδηση          |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δοκίμιο ή άρθρο;*

## Πώς διαβάζεις ένα δοκίμιο

Δικό μας δοκιμιακό απόσπασμα, γραμμένο για την ενότητα:

> **Για την αναμονή**
>
> Περιμέναμε πάντα. Το λεωφορείο, το γράμμα, τον γιατρό, το καλοκαίρι. Και
> μέσα στην αναμονή γινόταν κάτι που δεν το βλέπαμε: σκεφτόμασταν. Ο χρόνος
> που «χάναμε» στη στάση ήταν ο μόνος που δεν ανήκε σε κανέναν.
>
> Σήμερα δεν περιμένουμε. Βγάζουμε το κινητό πριν προλάβει η αναμονή να
> αρχίσει. Δεν λέω ότι είναι κακό· κι εγώ το κάνω, κι εγώ βαριέμαι. Αναρωτιέμαι
> μόνο πού πήγε εκείνη η μικρή σκέψη που ερχόταν όταν δεν είχαμε τίποτα να
> κάνουμε. Μήπως την ακυρώσαμε μαζί με την πλήξη;

Τέσσερα ερωτήματα σε κάθε δοκίμιο:

1. **Ποιο είναι το θέμα, και ποιο το μεγαλύτερο θέμα πίσω του;** Η αναμονή·
   πίσω της, ο χρόνος για σκέψη που χάνεται στην εποχή της οθόνης.
2. **Ποια είναι η στάση του συγγραφέα;** Προβληματισμός, όχι καταδίκη: «Δεν
   λέω ότι είναι κακό».
3. **Με τι μέσα στοχάζεται;** Απαρίθμηση («το λεωφορείο, το γράμμα…»),
   αντίθεση παρελθόντος και παρόντος, εισαγωγικά σε μια λέξη που
   αμφισβητεί («χάναμε»), α΄ ενικό για να παραδεχτεί ότι κι αυτός το κάνει.
4. **Πώς κλείνει;** Με ερώτηση. Δεν απαντά· αφήνει τον αναγνώστη να
   συνεχίσει. Είναι στοχαστικό δοκίμιο.

> **Πρόσεχε**
>
> Μην μπερδεύεις το «προσωπικό ύφος» με το «υποκειμενικό, άρα αστήριχτο». Ένα
> καλό δοκίμιο έχει **λογική** στη σκέψη του, ακόμα κι όταν δεν έχει
> στατιστικά. Και ένα άρθρο μπορεί να έχει α΄ πρόσωπο. Κρίνεις από το σύνολο
> των γνωρισμάτων, όχι από ένα.

> **Θυμήσου**
>
> - **Δοκίμιο**: από τα *Essais* του Μονταίν (1580), «απόπειρες». Στοχασμός σε
>   α΄ πρόσωπο πάνω σε θέμα γενικού ενδιαφέροντος.
> - Γνωρίσματα: **προσωπικός τόνος**, **ελεύθερη δομή**, λογική και
>   **λογοτεχνικότητα**, **ανοιχτό τέλος**, **διαχρονικότητα**.
> - **Δοκίμιο πειθούς** (θέση, πιο σφιχτό) και **στοχαστικό** (εξερεύνηση,
>   πιο προσωπικό).
> - **Άρθρο**: αφορμή από την επικαιρότητα, πιο τυπικό, παλιώνει με την είδηση.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στο δικό μας απόσπασμα «Για την αναμονή», ποια είναι η λειτουργία των εισαγωγικών στη λέξη «χάναμε»;

1. Τα εισαγωγικά δείχνουν ότι ο συγγραφέας **δεν** χρησιμοποιεί τη λέξη με τη
   συνηθισμένη της σημασία. Τη βάζει σε απόσταση.
2. Η κοινή γνώμη λέει ότι ο χρόνος στη στάση είναι χαμένος. Ο συγγραφέας
   υπονοεί το αντίθετο: ήταν ο χρόνος της σκέψης. Τα εισαγωγικά είναι
   **ειρωνικά**, και συμπυκνώνουν σε μια λέξη τη θέση του δοκιμίου.

### Παράδειγμα 2: Δικό μας κείμενο: «Χθες άνοιξε στην πόλη μας το πρώτο καφέ όπου απαγορεύονται τα κινητά. Ο ιδιοκτήτης δήλωσε ότι σε μία μέρα είχε σαράντα πελάτες. Κάτοικοι της περιοχής χαιρέτισαν την πρωτοβουλία.» Είναι δοκίμιο ή άρθρο;

1. **Αφορμή**: ένα γεγονός με χρονολογία («Χθες άνοιξε»). **Ύφος**: γ΄
   πρόσωπο, δηλώσεις, αριθμός. Κανένας στοχασμός του συγγραφέα.
2. Είναι **άρθρο**, μάλιστα ειδησεογραφικό. Το ίδιο θέμα θα γινόταν δοκίμιο αν
   ο συγγραφέας ξεκινούσε από το καφέ για να σκεφτεί, σε α΄ πρόσωπο, τι
   σημαίνει να κάθεσαι με κάποιον χωρίς οθόνη ανάμεσα.

### Παράδειγμα 3: Γράψε την αρχή ενός στοχαστικού δοκιμίου (δύο ως τρεις περίοδοι) με θέμα τα κλειδιά.

1. Ξεκινώ από κάτι **μικρό και συγκεκριμένο** που ανοίγει σε κάτι μεγάλο.
   Τα κλειδιά: τι ανοίγουν, τι κλειδώνουν, τι δείχνουν για τον άνθρωπο που τα
   κουβαλά.
2. Π.χ.: «Στην τσέπη μου έχω έξι κλειδιά, και ένα από αυτά δεν θυμάμαι τι
   ανοίγει. Δεν το πετάω. Ίσως γιατί ένα κλειδί είναι πάντα μια υπόσχεση: ότι
   κάπου υπάρχει μια πόρτα που περιμένει εμένα.»
3. Υπάρχουν τα γνωρίσματα: **α΄ πρόσωπο**, **προσωπική εμπειρία**, μια σκέψη
   που περνά από το πράγμα στο νόημα, και μια **μεταφορά** («υπόσχεση»).

## Ερωτήσεις

1. Από πού πήρε το όνομά του το δοκίμιο;
   - Από τα «Essais» του Μονταίν, δηλαδή «δοκιμές, απόπειρες».
   - Από τις δοκιμές που έκαναν οι επιστήμονες στα εργαστήρια του 17ου αιώνα.
   - Από τα σχολικά διαγωνίσματα, όπου οι μαθητές «δοκίμαζαν» τις γνώσεις τους.
   - Από τα αρχαία ελληνικά, όπου «δοκίμιο» ήταν το έργο του φιλοσόφου.
2. Ποιο από τα παρακάτω ΔΕΝ είναι γνώρισμα του δοκιμίου;
   - Ο προσωπικός τόνος, συχνά σε πρώτο πρόσωπο.
   - Η στενή εξάρτηση από ένα γεγονός της επικαιρότητας.
   - Το ανοιχτό τέλος, που αφήνει τον αναγνώστη να σκεφτεί.
   - Η χρήση λογοτεχνικών μέσων, όπως εικόνες και μεταφορές.
3. Σε τι διαφέρει το στοχαστικό δοκίμιο από το δοκίμιο πειθούς;
   - Το στοχαστικό είναι γραμμένο σε στίχους, ενώ το δοκίμιο πειθούς σε πεζό λόγο.
   - Το στοχαστικό εξερευνά το θέμα χωρίς να καταλήγει απαραίτητα σε θέση.
   - Το στοχαστικό δεν έχει καθόλου λογική, μόνο συναισθήματα και εικόνες.
   - Το δοκίμιο πειθούς γράφεται μόνο από επιστήμονες για επιστημονικό κοινό.
4. «Σύμφωνα με τα στοιχεία που ανακοινώθηκαν σήμερα, η ανεργία των νέων μειώθηκε κατά δύο μονάδες.» Σε τι κείμενο ταιριάζει αυτή η αρχή;
   - Σε στοχαστικό δοκίμιο για τη σημασία της εργασίας.
   - Σε δοκίμιο πειθούς για το μέλλον των νέων.
   - Σε ειδησεογραφικό άρθρο.
   - Σε λογοτεχνικό διήγημα με αφηγητή σε γ΄ πρόσωπο.
5. Ο Μονταίν γράφει στον πρόλογο: «εγώ ο ίδιος είμαι η ύλη του βιβλίου μου». Ποιο γνώρισμα του δοκιμίου δείχνει αυτή η φράση;
   - Τον προσωπικό του χαρακτήρα: ο συγγραφέας μιλά για τη δική του σκέψη.
   - Τη στενή σύνδεση του βιβλίου με την επικαιρότητα της εποχής του.
   - Την αυστηρή δομή του σε πρόλογο, κύριο μέρος και επίλογο.
   - Τον αντικειμενικό, ψυχρό τόνο του επιστημονικού λόγου της εποχής.
6. Στο δικό μας απόσπασμα «Για την αναμονή», τι δείχνουν τα εισαγωγικά στο «Ο χρόνος που “χάναμε” στη στάση»;
   - Ότι η λέξη είναι παράθεμα από ένα άλλο βιβλίο για τον χρόνο.
   - Ότι ο συγγραφέας αμφισβητεί ότι ο χρόνος αυτός ήταν χαμένος.
   - Ότι η λέξη είναι ξένη και δεν υπάρχει στα ελληνικά.
   - Ότι ο συγγραφέας τονίζει πόσο πολύ χρόνο χάνουμε όλοι στις στάσεις.
7. Το δικό μας απόσπασμα κλείνει: «Μήπως την ακυρώσαμε μαζί με την πλήξη;» Τι πετυχαίνει το κλείσιμο με ερώτηση;
   - Δίνει την τελική απάντηση του συγγραφέα με βεβαιότητα.
   - Αφήνει ανοιχτό τέλος, για να συνεχίσει ο αναγνώστης τη σκέψη.
   - Δείχνει ότι ο συγγραφέας δεν ξέρει τίποτα για το θέμα του.
   - Εισάγει ένα νέο θέμα, άσχετο με όσα προηγήθηκαν στο απόσπασμα.
8. Στο δικό μας απόσπασμα ο συγγραφέας γράφει «κι εγώ το κάνω, κι εγώ βαριέμαι». Γιατί;
   - Για να δείξει ότι το κινητό είναι επικίνδυνο για όλους ανεξαιρέτως.
   - Για να δώσει ένα στατιστικό στοιχείο για τη χρήση του κινητού.
   - Για να μην ακουστεί σαν να κατηγορεί μόνο τους άλλους.
   - Για να αλλάξει θέμα και να μιλήσει για τη δική του βαρεμάρα.

## Ασκήσεις

1. Ποιος έγραψε τα «Essais» και πότε υπογράφει τον πρόλογό τους;
2. Εξήγησε γιατί ένα δοκίμιο διαβάζεται και χρόνια μετά, ενώ ένα άρθρο παλιώνει.
3. Δικό μας δοκιμιακό απόσπασμα: «Η γιαγιά μου κρατούσε τα γράμματα του παππού σε ένα κουτί από μπισκότα. Τα είχε διαβάσει τόσες φορές που τα ήξερε απέξω. Εγώ σβήνω τα μηνύματά μου κάθε μήνα, για να έχει χώρο το κινητό. Αναρωτιέμαι τι θα βρουν τα εγγόνια μου.» Ποια γνωρίσματα του δοκιμίου εντοπίζεις;
4. Δικό μας απόσπασμα: «Υποστηρίζω ότι κάθε πόλη χρειάζεται έναν δημόσιο χώρο όπου μπορείς να κάθεσαι χωρίς να αγοράσεις τίποτα. Το παγκάκι είναι ο τελευταίος τόπος δημοκρατίας: εκεί ο συνταξιούχος κάθεται δίπλα στον φοιτητή.»
   α) Είναι δοκίμιο πειθούς ή στοχαστικό;
   β) Ποια φράση το δείχνει καθαρά;
   γ) Ποιο λογοτεχνικό μέσο υπάρχει στη 2η περίοδο;
5. Ένας συμμαθητής λέει: «Το δοκίμιο είναι απλώς η γνώμη κάποιου· δεν έχει αξία σαν το επιστημονικό άρθρο.» Κρίνε την άποψή του.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/language/essay
