# Το θεατρικό κείμενο

> Διάλογος, σκηνικές οδηγίες, σύγκρουση: πώς διαβάζεις κάτι που γράφτηκε για να παιχτεί.

Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/language/drama

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τα μέρη του θεατρικού κειμένου: πρόσωπα, διάλογο, μονόλογο, σκηνικές οδηγίες, πράξεις.
- Να εξηγείς πώς χτίζονται η σύγκρουση και οι χαρακτήρες χωρίς αφηγητή.
- Να διαβάζεις το υπονοούμενο: αυτό που τα πρόσωπα δεν λένε, μέσα από παύσεις, αλλαγές θέματος και σκηνικές οδηγίες.
- Να ερμηνεύεις αποσπάσματα από τον «Βυσσινόκηπο» του Τσέχοφ, σε δική μας μετάφραση από το ρωσικό πρωτότυπο.

## Ένα κείμενο που περιμένει τη σκηνή

Το θεατρικό κείμενο είναι ημιτελές με έναν ιδιαίτερο τρόπο: γράφεται για να
**παιχτεί**. Δεν έχει αφηγητή που να μας πει τι σκέφτεται ένα πρόσωπο, πώς
είναι ο χώρος, τι ώρα είναι. Όλα αυτά πρέπει να φανούν από **ό,τι λένε** τα
πρόσωπα και **ό,τι κάνουν**.

| Μέρος                  | Τι είναι                                                                                                    |
| ---------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Πρόσωπα**            | ο κατάλογος στην αρχή, συχνά με ηλικία, σχέσεις, ιδιότητα                                                   |
| **Διάλογος**           | τα λόγια των προσώπων μεταξύ τους· η βασική ύλη του έργου                                                   |
| **Μονόλογος**          | ένα πρόσωπο μιλά μόνο του, φανερώνοντας σκέψεις που αλλιώς δεν θα ακούγαμε                                  |
| **Σκηνικές οδηγίες**   | οι σημειώσεις του συγγραφέα, συνήθως σε παρένθεση ή πλάγια: χώρος, κινήσεις, τόνος, ήχοι, παύσεις           |
| **Πράξεις και σκηνές** | οι ενότητες του έργου· η πράξη είναι μεγάλο κομμάτι, η σκηνή αλλάζει συνήθως όταν μπαίνει ή βγαίνει κάποιος |
| **Σύγκρουση**          | η αντίθεση (ανάμεσα σε πρόσωπα, ή μέσα σε ένα πρόσωπο) που κινεί τη δράση                                   |

> **Κλειδί**
>
> Στο θέατρο ο χαρακτήρας **δεν περιγράφεται, φανερώνεται**: από τα λόγια του,
> από τις πράξεις του, από αυτά που λένε οι άλλοι γι' αυτόν. Και συχνά το πιο
> σημαντικό είναι **αυτό που δεν λέει**. Το νόημα που κρύβεται κάτω από τα
> λόγια λέγεται **υπονοούμενο** ή **υποκείμενο κείμενο**.

## Ο Τσέχοφ και ο «Βυσσινόκηπος»

Ο Ρώσος **Άντον Τσέχοφ** (1860–1904) γράφει τον «Βυσσινόκηπο» το 1903· το
έργο ανεβαίνει στο Θέατρο Τέχνης της Μόσχας στις 17 Ιανουαρίου 1904, λίγους
μήνες πριν από τον θάνατό του. Ο υπότιτλος είναι «κωμωδία σε τέσσερις
πράξεις», αν και τα περισσότερα ανεβάσματα το παίζουν σαν δράμα.

Η υπόθεση σε δύο γραμμές: μια αρχοντική οικογένεια, χρεωμένη, χάνει σε
πλειστηριασμό το κτήμα της με τον μεγάλο βυσσινόκηπο. Το αγοράζει ο
**Λοπάχιν**, έμπορος, γιος δουλοπάροικου του ίδιου κτήματος, και θα κόψει
τα δέντρα για να χτίσει εξοχικά. Η μεγάλη σύγκρουση είναι ανάμεσα σε έναν
κόσμο που φεύγει και σε έναν που έρχεται.

### Μια πρόταση γάμου που δεν γίνεται

Στην τέταρτη πράξη, όλοι φεύγουν. Η **Βάρια**, θετή κόρη της οικογένειας,
24 χρονών, ελπίζει εδώ και καιρό ότι ο Λοπάχιν θα της ζητήσει να
παντρευτούν. Όλοι το περιμένουν. Οι δύο μένουν μόνοι:

> **ΒΑΡΙΑ** *(κοιτάζει για ώρα τα πράγματα)*. Παράξενο, δεν μπορώ να το βρω…\
> **ΛΟΠΑΧΙΝ.** Τι ψάχνετε;\
> **ΒΑΡΙΑ.** Το μάζεψα η ίδια και δεν θυμάμαι πού.\
> *(Παύση.)*\
> **ΛΟΠΑΧΙΝ.** Πού θα πάτε τώρα, Βαρβάρα Μιχαήλοβνα;\
> **ΒΑΡΙΑ.** Εγώ; Στους Ραγκούλιν… Συμφώνησα να τους κοιτάζω το νοικοκυριό… για οικονόμος, ας πούμε.\
> **ΛΟΠΑΧΙΝ.** Στο Γιάσνεβο; Θα 'ναι καμιά εβδομηνταριά βέρστια.\
> *(Παύση.)*\
> Ώστε τέλειωσε η ζωή σε αυτό το σπίτι…\
> **ΒΑΡΙΑ** *(κοιτάζοντας τα πράγματα)*. Πού να 'ναι… Ή μήπως το έβαλα στο μπαούλο… Ναι, η ζωή σε αυτό το σπίτι τέλειωσε… δεν θα ξαναγίνει…\
> **ΛΟΠΑΧΙΝ.** Κι εγώ φεύγω τώρα για το Χάρκοβο… μ' αυτό το τρένο. Έχω πολλή δουλειά. Εδώ στο κτήμα αφήνω τον Επιχόντοφ… Τον προσέλαβα.\
> **ΒΑΡΙΑ.** Καλά!\
> **ΛΟΠΑΧΙΝ.** Πέρσι τέτοιον καιρό χιόνιζε ήδη, αν θυμάστε, ενώ τώρα είναι ήσυχα, λιακάδα. Μόνο που κάνει κρύο… Τρεις βαθμούς υπό το μηδέν.\
> **ΒΑΡΙΑ.** Δεν κοίταξα. *(Παύση.)* Άλλωστε έχει σπάσει το θερμόμετρό μας…\
> *(Παύση.)*\
> *(Μια φωνή από την πόρτα της αυλής: «Γερμολάι Αλεξέγιτς!…»)*\
> **ΛΟΠΑΧΙΝ** *(σαν να περίμενε από ώρα αυτό το κάλεσμα)*. Αμέσως! *(Βγαίνει γρήγορα.)*\
> *(Η Βάρια, καθισμένη στο πάτωμα, με το κεφάλι πάνω σε έναν μπόγο με ρούχα, κλαίει σιγανά.)*
>
> — Άντον Τσέχοφ, «Ο βυσσινόκηπος» (1904), Πράξη Δ΄· μετάφραση δική μας από το ρωσικό πρωτότυπο (Βικιθήκη, ru.wikisource.org)

Κανείς δεν λέει τη λέξη «γάμος». Όλα λέγονται από κάτω:

- Η Βάρια **ψάχνει κάτι** που δεν βρίσκει, και δεν λέμε ποτέ τι. Ψάχνει
  έναν λόγο να μείνει στο δωμάτιο.
- Ο Λοπάχιν μιλά για **τον καιρό και το θερμόμετρο**. Η κουβέντα για το
  τίποτα είναι ο τρόπος του να αποφύγει το μόνο θέμα που μετράει.
- Οι **παύσεις** είναι στιγμές όπου η πρόταση θα μπορούσε να γίνει, και δεν
  γίνεται.
- Η οδηγία **«σαν να περίμενε από ώρα αυτό το κάλεσμα»** είναι η απάντηση: ο
  Λοπάχιν ανακουφίζεται που τον φωνάζουν. Δεν θα κάνει ποτέ την πρόταση.
- Το **σπασμένο θερμόμετρο** είναι μια μικρή λεπτομέρεια με μεγάλο βάρος:
  τίποτα πια στο σπίτι δεν λειτουργεί, ούτε καν αυτό που μετρά πόσο κρύο
  κάνει.

### Το τέλος: ένας άνθρωπος που ξεχάστηκε

Λίγο αργότερα, όλοι έχουν φύγει. Η σκηνή είναι άδεια:

> *(Η σκηνή είναι άδεια. Ακούγεται πώς κλειδώνουν όλες τις πόρτες, και πώς μετά φεύγουν οι άμαξες. Απλώνεται ησυχία. Μέσα στην ησυχία αντηχεί ο υπόκωφος χτύπος του τσεκουριού πάνω στο δέντρο, μοναχικός και θλιμμένος.)*\
> *(Ακούγονται βήματα. Από την πόρτα δεξιά εμφανίζεται ο Φιρς. Είναι ντυμένος όπως πάντα, με σακάκι και άσπρο γιλέκο, και φορά παντόφλες. Είναι άρρωστος.)*\
> **ΦΙΡΣ** *(πλησιάζει την πόρτα, πιάνει το πόμολο)*. Κλειδωμένα. Έφυγαν… *(Κάθεται στον καναπέ.)* Με ξέχασαν… Δεν πειράζει… θα καθίσω εδώ λιγάκι… Κι ο Λεονίντ Αντρέγιτς σίγουρα δεν φόρεσε τη γούνα του, έφυγε με το παλτό… *(Αναστενάζει ανήσυχος.)* Δεν πρόσεξα… Νιάτα, άγουρα μυαλά! *(Μουρμουρίζει κάτι που δεν καταλαβαίνεται.)* Η ζωή πέρασε, σαν να μην έζησα… *(Ξαπλώνει.)* Θα ξαπλώσω λιγάκι… Δεν σου 'μεινε δύναμη, τίποτα δεν σου 'μεινε, τίποτα… Ε, εσύ… ανεπρόκοπε!… *(Μένει ξαπλωμένος, ακίνητος.)*\
> *(Ακούγεται ένας μακρινός ήχος, σαν από τον ουρανό, ο ήχος μιας χορδής που σπάει, και σβήνει θλιμμένα. Απλώνεται ησυχία, και ακούγεται μόνο, μακριά στον κήπο, το τσεκούρι να χτυπά τα δέντρα.)*\
> *Αυλαία.*
>
> — Άντον Τσέχοφ, «Ο βυσσινόκηπος» (1904), Πράξη Δ΄, τέλος· μετάφραση δική μας από το ρωσικό πρωτότυπο (Βικιθήκη, ru.wikisource.org)

Ο **Φιρς** είναι ο γέρος υπηρέτης της οικογένειας, 87 χρονών. Τον ξέχασαν
κλειδωμένο στο σπίτι, και η πρώτη του σκέψη είναι αν ο αφέντης του φόρεσε τη
γούνα του. Εδώ οι **σκηνικές οδηγίες** κάνουν το μεγαλύτερο μέρος της
δουλειάς: οι **ήχοι** (κλειδιά, άμαξες, τσεκούρι, η χορδή που σπάει) λένε
ότι ένας κόσμος τελείωσε, χωρίς κανείς να το πει.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πώς μιλά η σκηνή;*

> **Πρόσεχε**
>
> Οι σκηνικές οδηγίες **δεν** είναι διακόσμηση που προσπερνάς. Στον Τσέχοφ
> συχνά λένε περισσότερα από τα λόγια. Όταν σχολιάζεις ένα θεατρικό απόσπασμα,
> διάβασε πρώτα **μόνο τις οδηγίες** και ρώτα τι σκηνή στήνουν. Μετά διάβασε
> τα λόγια και ρώτα **τι αποφεύγουν να πουν**.

> **Θυμήσου**
>
> - Μέρη του θεατρικού: **πρόσωπα**, **διάλογος**, **μονόλογος**, **σκηνικές
>   οδηγίες**, **πράξεις** και **σκηνές**, **σύγκρουση**.
> - Ο χαρακτήρας **φανερώνεται** από λόγια, πράξεις και όσα λένε οι άλλοι.
> - **Υπονοούμενο**: παύσεις, αλλαγή θέματος, μικρές λεπτομέρειες, οδηγίες
>   που διαψεύδουν τα λόγια.
> - **Τσέχοφ** (1860–1904), «Ο βυσσινόκηπος» (1904): ένας κόσμος που φεύγει,
>   ειπωμένος με ήχους, παύσεις και ό,τι δεν λέγεται.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στη σκηνή της Βάριας και του Λοπάχιν, τι αποκαλύπτει η σκηνική οδηγία «σαν να περίμενε από ώρα αυτό το κάλεσμα»;

1. Ο Λοπάχιν απαντά «Αμέσως!» και βγαίνει **γρήγορα**. Η οδηγία λέει πώς: σαν
   κάποιος που περίμενε μια αφορμή.
2. Άρα όλη η κουβέντα για τον καιρό ήταν **αναμονή διαφυγής**. Ο Λοπάχιν δεν
   θέλει, ή δεν τολμά, να κάνει την πρόταση· όταν τον φωνάζουν, γλιτώνει.
3. Η οδηγία λέει στον ηθοποιό τι να παίξει, και στον αναγνώστη τι δεν
   ειπώθηκε. Η πρόταση γάμου **αποτυγχάνει χωρίς να έχει γίνει**, και το
   καταλαβαίνουμε από μία λέξη κίνησης.

### Παράδειγμα 2: Στο τέλος του έργου, τι λειτουργία έχει ο ήχος του τσεκουριού;

1. Ακούγεται δύο φορές: όταν αδειάζει η σκηνή («μοναχικός και θλιμμένος») και
   στο τέλος, μετά τη χορδή, «μακριά στον κήπο».
2. Κυριολεκτικά: οι νέοι ιδιοκτήτες κόβουν ήδη τα δέντρα. Συμβολικά: κόβεται
   ένας ολόκληρος κόσμος, ο κόσμος της οικογένειας και του Φιρς. Ο ήχος
   **κλείνει** το έργο αντί για μια φράση: η τελευταία λέξη ανήκει στο τσεκούρι.

### Παράδειγμα 3: Γιατί ο Τσέχοφ αφήνει τον Φιρς να πει «Με ξέχασαν… Δεν πειράζει…» και αμέσως μετά να ανησυχεί για τη γούνα του αφέντη του;

1. Ο Φιρς δεν θυμώνει. Δεν παραπονιέται. Η πρώτη του αντίδραση είναι να
   **δικαιολογήσει** όσους τον εγκατέλειψαν, και η δεύτερη να φροντίσει, έστω
   και με τη σκέψη, τον αφέντη του.
2. Μια ολόκληρη ζωή υπηρεσίας φαίνεται σε δύο φράσεις, χωρίς σχόλιο. Ο
   θεατής νιώθει την αδικία **περισσότερο** επειδή ο ίδιος ο Φιρς δεν τη
   βλέπει. Αυτή είναι η πικρή ειρωνεία του τέλους: ο πιο πιστός άνθρωπος του
   σπιτιού είναι αυτός που ξεχάστηκε.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι οι σκηνικές οδηγίες;
   - Οι σημειώσεις του συγγραφέα για χώρο, κινήσεις, τόνο και ήχους.
   - Τα λόγια που λέει ο σκηνοθέτης στους ηθοποιούς του κατά τη διάρκεια των προβών.
   - Οι μονόλογοι των προσώπων όταν μένουν μόνα στη σκηνή.
   - Ο κατάλογος των προσώπων στην αρχή του έργου.
2. Πώς γνωρίζουμε τον χαρακτήρα ενός προσώπου σε θεατρικό έργο, αφού δεν υπάρχει αφηγητής;
   - Από την περιγραφή του στον κατάλογο των προσώπων, μόνο.
   - Από τα λόγια του, τις πράξεις του και όσα λένε οι άλλοι.
   - Από τον πρόλογο του συγγραφέα, που εξηγεί κάθε πρόσωπο.
   - Δεν τον γνωρίζουμε· στο θέατρο τα πρόσωπα δεν έχουν πραγματικό χαρακτήρα.
3. Τι είναι το υπονοούμενο, ή υποκείμενο κείμενο, σε μια θεατρική σκηνή;
   - Οι υπότιτλοι μιας παράστασης σε ξένη γλώσσα.
   - Το κείμενο που γράφει ο συγγραφέας κάτω από τον τίτλο του έργου.
   - Οι σκηνικές οδηγίες, που γράφονται πιο μικρά από τον διάλογο.
   - Αυτό που τα πρόσωπα εννοούν, αλλά δεν λένε ποτέ ανοιχτά.
4. Γιατί ο Λοπάχιν μιλά για τον καιρό και τη θερμοκρασία στη σκηνή με τη Βάρια;
   - Γιατί ανησυχεί σοβαρά για το κρύο του ταξιδιού του στο Χάρκοβο.
   - Για να αποφύγει το μόνο θέμα που μετράει: την πρόταση γάμου.
   - Για να δείξει στη Βάρια ότι ξέρει καλύτερα από εκείνη το κτήμα.
   - Γιατί ο Τσέχοφ ήθελε να δώσει μια ρεαλιστική περιγραφή του ρωσικού χειμώνα.
5. Ποιος ήχος κλείνει τον «Βυσσινόκηπο»;
   - Το τσεκούρι που χτυπά τα δέντρα.
   - Η μουσική από μια ορχήστρα στο διπλανό κτήμα.
   - Οι φωνές της Άνιας και του Τροφίμοφ που φωνάζουν από μακριά.
   - Το σφύριγμα του τρένου που φεύγει για το Χάρκοβο.
6. Ποια είναι η πρώτη σκέψη του Φιρς όταν καταλαβαίνει ότι τον ξέχασαν;
   - Θυμώνει και φωνάζει για βοήθεια από το παράθυρο.
   - Αποφασίζει να φύγει μόνος του με τα πόδια ως τον σταθμό.
   - Ανησυχεί αν ο αφέντης του φόρεσε τη γούνα του ή μόνο το παλτό.
   - Θυμάται τη νιότη του, όταν το κτήμα ήταν γεμάτο κόσμο.
7. Πώς χαρακτήρισε ο ίδιος ο Τσέχοφ τον «Βυσσινόκηπο» στον υπότιτλο;
   - Τραγωδία σε πέντε πράξεις, με επίλογο
   - Δράμα σε τρεις πράξεις
   - Κωμωδία σε τέσσερις πράξεις
   - Μελόδραμα σε δύο μέρη
8. Η Βάρια λέει: «Άλλωστε έχει σπάσει το θερμόμετρό μας…». Γιατί αυτή η μικρή λεπτομέρεια έχει βάρος;
   - Γιατί εξηγεί γιατί η οικογένεια χρεοκόπησε.
   - Γιατί δείχνει ότι τίποτα δεν λειτουργεί πια σε αυτό το σπίτι.
   - Γιατί ο Λοπάχιν θα πρέπει να αγοράσει καινούργιο θερμόμετρο.
   - Γιατί η Βάρια θέλει να δείξει ότι δεν την ενδιαφέρει καθόλου ο καιρός έξω.

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται ο λόγος ενός προσώπου που μιλά μόνο του στη σκηνή, φανερώνοντας τις σκέψεις του;
2. Πότε και σε ποιο θέατρο ανέβηκε πρώτη φορά ο «Βυσσινόκηπος»;
3. Εξήγησε γιατί οι σκηνικές οδηγίες έχουν μεγαλύτερη σημασία στο θεατρικό κείμενο απ' ό,τι οι περιγραφές σε ένα μυθιστόρημα.
4. «(Η Λιουμπόβ Αντρέγεβνα και ο Γκάγεφ έμειναν μόνοι. Σαν να το περίμεναν, πέφτουν ο ένας στην αγκαλιά του άλλου και κλαίνε συγκρατημένα, σιγανά, φοβούμενοι μην τους ακούσουν.) ΓΚΑΓΕΦ (απελπισμένος): Αδελφή μου, αδελφή μου… ΛΙΟΥΜΠΟΒ ΑΝΤΡΕΓΕΒΝΑ: Ω αγαπημένε μου, τρυφερέ μου, ωραίε μου κήπε!… Ζωή μου, νιάτα μου, ευτυχία μου, αντίο!… Αντίο!… (Η φωνή της Άνιας, χαρούμενη, σαν να καλεί: «Μαμά!…»)» — Άντον Τσέχοφ, «Ο βυσσινόκηπος» (1904), Πράξη Δ΄, μετάφραση δική μας από το ρωσικό πρωτότυπο. Τι δείχνει η αντίθεση ανάμεσα στο κρυφό κλάμα των δύο αδελφών και στη χαρούμενη φωνή της Άνιας;
5. Η Βάρια και ο Λοπάχιν έχουν μείνει μόνοι, και όλοι περιμένουν ότι εκείνος θα της κάνει πρόταση γάμου. «ΒΑΡΙΑ. Δεν κοίταξα. (Παύση.) Άλλωστε έχει σπάσει το θερμόμετρό μας… (Παύση.) (Μια φωνή από την πόρτα της αυλής: «Γερμολάι Αλεξέγιτς!…») ΛΟΠΑΧΙΝ (σαν να περίμενε από ώρα αυτό το κάλεσμα). Αμέσως! (Βγαίνει γρήγορα.)» — Τσέχοφ, «Ο βυσσινόκηπος», Πράξη Δ΄, μετάφραση δική μας.
   α) Πόσες παύσεις σημειώνει εδώ ο Τσέχοφ;
   β) Τι συμβαίνει στη σκηνή στη διάρκειά τους;
   γ) Ποια λέξη της οδηγίας δείχνει ανακούφιση;
6. Δύο σημεία από την Πράξη Δ΄ του «Βυσσινόκηπου» (1904), σε δική μας μετάφραση. Ο Λοπάχιν, τη στιγμή που όλοι περιμένουν να ζητήσει τη Βάρια σε γάμο: «Πέρσι τέτοιον καιρό χιόνιζε ήδη, αν θυμάστε, ενώ τώρα είναι ήσυχα, λιακάδα. Μόνο που κάνει κρύο… Τρεις βαθμούς υπό το μηδέν.» Και ο γέρος υπηρέτης Φιρς, ξεχασμένος στο κλειδωμένο σπίτι, στο τέλος: «Με ξέχασαν… Δεν πειράζει… θα καθίσω εδώ λιγάκι…» Ο Τσέχοφ ονόμασε το έργο κωμωδία, ενώ τέτοιες σκηνές μοιάζουν θλιβερές. Πιστεύεις ότι ο υπότιτλος στέκει; Κρίνε.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/language/drama
