# Γλώσσες και προγραμματιστικά υποδείγματα

> Διαδικαστικό, αντικειμενοστραφές, συναρτησιακό — και οι μεταφραστές.

Πληροφορική, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/informatics/programming-paradigms

## Τι θα μάθεις

- Να διακρίνεις γλώσσα μηχανής, συμβολική γλώσσα και γλώσσες υψηλού επιπέδου.
- Να συγκρίνεις μεταγλωττιστή και διερμηνέα ως προς τον τρόπο λειτουργίας και τα σφάλματα.
- Να αναγνωρίζεις το διαδικαστικό, το αντικειμενοστραφές, το συναρτησιακό και το λογικό υπόδειγμα.
- Να γράφεις την ίδια λύση σε Python με διαδικαστικό και με συναρτησιακό τρόπο.

## Από τα bits στις λέξεις

Ο επεξεργαστής καταλαβαίνει μόνο τη **γλώσσα μηχανής**: εντολές γραμμένες ως αριθμοί σε δυαδικό. Οι πρώτοι προγραμματιστές έγραφαν ακριβώς αυτό, και ένα λάθος bit σήμαινε ώρες αναζήτησης. Από τότε, κάθε γενιά γλωσσών απομακρύνεται λίγο ακόμα από τη μηχανή και πλησιάζει τον άνθρωπο.

| Επίπεδο                     | Πώς μοιάζει η πρόσθεση c = a + b      | Ποιος τη διαβάζει εύκολα |
| --------------------------- | ------------------------------------- | ------------------------ |
| Γλώσσα μηχανής              | `0001 1010`, `0011 1011`, `0010 1100` | μόνο η μηχανή            |
| Συμβολική γλώσσα (assembly) | `LOAD a`, `ADD b`, `STORE c`          | ο άνθρωπος, με κόπο      |
| Γλώσσα υψηλού επιπέδου      | `c = a + b`                           | ο άνθρωπος               |

Οι δυαδικοί κωδικοί της πρώτης γραμμής είναι φανταστικοί, όπως ο επεξεργαστής της ενότητας για την αρχιτεκτονική. Κάθε πραγματικός επεξεργαστής έχει τους δικούς του. Η συμβολική γλώσσα είναι απλώς ονόματα για τους ίδιους κωδικούς, μία προς μία, άρα είναι κι αυτή δεμένη με έναν συγκεκριμένο τύπο επεξεργαστή. Μια γλώσσα υψηλού επιπέδου δεν είναι: το ίδιο πρόγραμμα μπορεί να τρέξει σε υπολογιστή, σε κινητό ή σε εξυπηρετητή.

## Οι μεταφραστές

Αφού η μηχανή καταλαβαίνει μόνο γλώσσα μηχανής, κάθε άλλη γλώσσα χρειάζεται **μεταφραστή**.

- Ο **συμβολομεταφραστής** (assembler) μετατρέπει συμβολική γλώσσα σε γλώσσα μηχανής.
- Ο **μεταγλωττιστής** (compiler) μεταφράζει **ολόκληρο** το πρόγραμμα μία φορά και παράγει ένα **εκτελέσιμο** αρχείο. Μετά, το πρόγραμμα τρέχει χωρίς τον μεταγλωττιστή.
- Ο **διερμηνέας** (interpreter) διαβάζει το πρόγραμμα και το **εκτελεί** απευθείας, εντολή προς εντολή, κάθε φορά που τρέχει.

|                         | Μεταγλωττιστής                         | Διερμηνέας                               |
| ----------------------- | -------------------------------------- | ---------------------------------------- |
| Πότε μεταφράζει         | μία φορά, πριν από την εκτέλεση        | κάθε φορά, κατά την εκτέλεση             |
| Ταχύτητα εκτέλεσης      | συνήθως μεγαλύτερη                     | συνήθως μικρότερη                        |
| Τι χρειάζεται ο χρήστης | μόνο το εκτελέσιμο                     | τον πηγαίο κώδικα και τον διερμηνέα      |
| Συντακτικά λάθη         | εντοπίζονται όλα πριν τρέξει οτιδήποτε | εμφανίζονται όταν φτάσει η εκτέλεση εκεί |
| Δοκιμή μιας αλλαγής     | μεταγλώττιση και μετά εκτέλεση         | εκτέλεση αμέσως                          |

> **Πρόσεχε**
>
> **«Μεταγλωττιζόμενη» ή «διερμηνευόμενη» είναι ιδιότητα της υλοποίησης, όχι της γλώσσας.**
>
> Η Python συνήθως περιγράφεται ως διερμηνευόμενη, αλλά στην πράξη πρώτα μεταφράζει ολόκληρο το αρχείο σε μια ενδιάμεση μορφή (bytecode), και μετά αυτή εκτελείται από μια εικονική μηχανή. Γι' αυτό ένα **συντακτικό** λάθος στη γραμμή $50$ σταματά το πρόγραμμα πριν τρέξει η γραμμή $1$, ενώ ένα λάθος όπως μια μεταβλητή που δεν υπάρχει εμφανίζεται μόνο όταν η εκτέλεση φτάσει στη γραμμή $50$.

## Προγραμματιστικά υποδείγματα

Ένα **προγραμματιστικό υπόδειγμα** (programming paradigm) είναι ένας **τρόπος σκέψης** για το πώς περιγράφεται μια λύση. Δεν είναι γλώσσα: πολλές γλώσσες, όπως η Python, υποστηρίζουν περισσότερα από ένα.

| Υπόδειγμα                            | Το πρόγραμμα είναι…                                                           | Τυπικές γλώσσες                          |
| ------------------------------------ | ----------------------------------------------------------------------------- | ---------------------------------------- |
| Διαδικαστικό (procedural)            | σειρά εντολών που αλλάζουν τις τιμές μεταβλητών, οργανωμένη σε υποπρογράμματα | C, Pascal, η ΓΛΩΣΣΑ του σχολικού βιβλίου |
| Αντικειμενοστραφές (object-oriented) | αντικείμενα που κρατούν δεδομένα και ξέρουν να κάνουν πράγματα με αυτά        | Java, C++, C#, Python                    |
| Συναρτησιακό (functional)            | σύνθεση συναρτήσεων, χωρίς αλλαγές σε μεταβλητές                              | Haskell, Lisp, και εν μέρει η Python     |
| Λογικό (logic)                       | γεγονότα και κανόνες, και ερωτήσεις πάνω σε αυτά                              | Prolog                                   |

Το ίδιο πρόβλημα, «το άθροισμα των τετραγώνων των άρτιων αριθμών μιας λίστας», σε τρία υποδείγματα, όλα σε Python:

```python
numbers = [3, 8, 5, 2, 10, 7]

# Διαδικαστικό: βήματα που αλλάζουν μια μεταβλητή
total = 0
for x in numbers:
    if x % 2 == 0:
        total += x * x
print(total)

# Συναρτησιακό: σύνθεση συναρτήσεων, καμία μεταβλητή δεν αλλάζει
print(sum(map(lambda x: x * x, filter(lambda x: x % 2 == 0, numbers))))

# Αντικειμενοστραφές: δεδομένα και λειτουργίες μαζί σε ένα αντικείμενο
class NumberBag:
    def __init__(self, items):
        self.items = list(items)

    def evens(self):
        return NumberBag(x for x in self.items if x % 2 == 0)

    def sum_of_squares(self):
        return sum(x * x for x in self.items)

bag = NumberBag(numbers)
print(bag.evens().sum_of_squares())
```

Και οι τρεις τυπώνουν `168`, γιατί οι άρτιοι είναι $8$, $2$ και $10$, και $64 + 4 + 100 = 168$.

- Στο **διαδικαστικό**, η μεταβλητή `total` αλλάζει τιμή σε κάθε επανάληψη. Για να καταλάβεις το πρόγραμμα, το ακολουθείς βήμα-βήμα.
- Στο **συναρτησιακό**, δεν αλλάζει τίποτα: το `filter` κρατά τους άρτιους, το `map` τους υψώνει στο τετράγωνο, το `sum` τους προσθέτει. Διαβάζεται από μέσα προς τα έξω, σαν μαθηματική σύνθεση.
- Στο **αντικειμενοστραφές**, τα δεδομένα και οι λειτουργίες τους είναι πακεταρισμένα μαζί στην κλάση `NumberBag`. Όποιος τη χρησιμοποιεί ζητά από το αντικείμενο να κάνει κάτι, χωρίς να ξέρει πώς είναι φτιαγμένο μέσα.

Στο **λογικό** υπόδειγμα δεν γράφεις καν πώς βρίσκεται η απάντηση. Δηλώνεις γεγονότα («η Άννα είναι μητέρα της Ελένης») και κανόνες («Χ είναι γιαγιά του Ζ αν Χ είναι μητέρα του Υ και Υ είναι γονέας του Ζ»), και ρωτάς: «ποιος είναι γιαγιά της Μαρίας;». Το σύστημα βρίσκει μόνο του τη διαδρομή.

> **Κλειδί**
>
> **Τα υποδείγματα διαφέρουν στο πώς εκφράζεις τη λύση, όχι στο τι μπορείς να υπολογίσεις.**
>
> Κάθε γενικής χρήσης γλώσσα προγραμματισμού μπορεί να υπολογίσει ακριβώς όσα και μια μηχανή Turing, ούτε περισσότερα ούτε λιγότερα. Η επιλογή υποδείγματος είναι θέμα σαφήνειας, ασφάλειας και ευκολίας για το συγκεκριμένο πρόβλημα.

> **Θυμήσου**
>
> Οι τρεις βασικές ιδέες του αντικειμενοστραφούς προγραμματισμού:
>
> - **Ενθυλάκωση** (encapsulation): τα δεδομένα ενός αντικειμένου αλλάζουν μόνο μέσα από τις μεθόδους του.
> - **Κληρονομικότητα** (inheritance): μια νέα κλάση παίρνει ό,τι έχει μια υπάρχουσα και προσθέτει ή αλλάζει κάτι.
> - **Πολυμορφισμός** (polymorphism): αντικείμενα διαφορετικών κλάσεων απαντούν στο ίδιο μήνυμα, το καθένα με τον δικό του τρόπο.

Δύο παρατηρήσεις ακόμα. Η **SQL**, που θα δούμε στις βάσεις δεδομένων, είναι **δηλωτική** (declarative) γλώσσα: λες **τι** δεδομένα θέλεις και όχι πώς να βρεθούν. Και η **HTML** δεν είναι γλώσσα προγραμματισμού αλλά **γλώσσα σήμανσης**: περιγράφει τη δομή ενός εγγράφου, δεν εκτελεί υπολογισμούς.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα παιχνίδι διανέμεται ως ένα εκτελέσιμο αρχείο που τρέχει χωρίς να χρειάζεται εγκατεστημένο κανένα άλλο εργαλείο. Τι μεταφραστής χρησιμοποιήθηκε πιθανότατα;

1. **Ο χρήστης δεν έχει τον πηγαίο κώδικα,** μόνο το εκτελέσιμο.
2. **Δεν χρειάζεται διερμηνέα** για να το τρέξει.
3. **Άρα ο κώδικας μεταγλωττίστηκε** σε γλώσσα μηχανής πριν από τη διανομή. Ένα μειονέκτημα: το εκτελέσιμο τρέχει μόνο στον τύπο επεξεργαστή και στο λειτουργικό για το οποίο φτιάχτηκε, γι' αυτό τα παιχνίδια κυκλοφορούν σε ξεχωριστές εκδόσεις ανά πλατφόρμα.

### Παράδειγμα 2: Ξαναγράψε σε συναρτησιακό ύφος: «total = 0· για κάθε x στη λίστα, αν x > 5, total += x».

1. **Το «αν x > 5»** γίνεται φίλτρο: `filter(lambda x: x > 5, items)`.
2. **Το «total += x»** είναι άθροιση όλων όσων πέρασαν: `sum(...)`.
3. **Σύνθεση:** `sum(filter(lambda x: x > 5, items))`. Ισοδύναμα, με την πιο συνηθισμένη γραφή της Python: `sum(x for x in items if x > 5)`. Καμία μεταβλητή δεν αλλάζει τιμή.

### Παράδειγμα 3: Ένα αρχείο Python έχει \$80\$ γραμμές. Η γραμμή \$60\$ έχει μια παρένθεση που ανοίγει και δεν κλείνει. Τι θα δει ο χρήστης όταν το τρέξει; Και τι αν αντί γι' αυτό η γραμμή \$60\$ τύπωνε μια μεταβλητή που δεν έχει οριστεί;

1. **Η ανοιχτή παρένθεση είναι συντακτικό λάθος.** Η Python μεταφράζει όλο το αρχείο σε bytecode πριν το εκτελέσει, άρα το εντοπίζει αμέσως.
2. **Αποτέλεσμα:** `SyntaxError`, και δεν εκτελείται **ούτε η γραμμή $1$**.
3. **Η μεταβλητή που δεν υπάρχει είναι λάθος εκτέλεσης.** Η σύνταξη είναι σωστή, οπότε το πρόγραμμα ξεκινά κανονικά.
4. **Αποτέλεσμα:** εκτελούνται οι γραμμές $1$ ως $59$, και στη $60$ εμφανίζεται `NameError`. Ό,τι τύπωσαν οι προηγούμενες γραμμές έχει ήδη φανεί στην οθόνη.

### Παράδειγμα 4: Σε ποιο υπόδειγμα ταιριάζει καλύτερα καθένα από τα εξής: (α) ένα παιχνίδι με πολλούς χαρακτήρες, καθένας με δική του ενέργεια και κινήσεις, (β) ένα σύστημα που απαντά σε ερωτήσεις για ένα γενεαλογικό δέντρο, (γ) ένα σενάριο που μετατρέπει μια λίστα τιμών σε νέα λίστα χωρίς να αλλάζει την αρχική;

1. **(α) Αντικειμενοστραφές.** Κάθε χαρακτήρας είναι αντικείμενο με τα δικά του δεδομένα (ενέργεια, θέση) και μεθόδους (κινήσου, επιτέσου). Διαφορετικά είδη χαρακτήρων κληρονομούν από μια κοινή κλάση.
2. **(β) Λογικό.** Οι σχέσεις γονέα και παιδιού είναι γεγονότα, το «γιαγιά» ή «ξάδερφος» είναι κανόνες, και οι ερωτήσεις απαντώνται χωρίς να γράψεις πώς θα ψαχτούν.
3. **(γ) Συναρτησιακό.** Η μετατροπή είναι μια συνάρτηση από λίστα σε λίστα, χωρίς αλλαγές στα αρχικά δεδομένα: ακριβώς αυτό που κάνουν τα `map` και `filter`.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι η συμβολική γλώσσα (assembly);
   - ονόματα για τις εντολές της γλώσσας μηχανής, μία προς μία
   - μια γλώσσα υψηλού επιπέδου για μαθηματικούς
   - μια γλώσσα που τρέχει ίδια σε κάθε επεξεργαστή, χωρίς αλλαγές
   - η γλώσσα με την οποία γράφονται οι ιστοσελίδες
2. Τι κάνει ένας μεταγλωττιστής;
   - μεταφράζει ολόκληρο το πρόγραμμα μία φορά και παράγει εκτελέσιμο
   - εκτελεί το πρόγραμμα εντολή προς εντολή, μεταφράζοντας την καθεμιά
   - βρίσκει και διορθώνει τα λογικά λάθη
   - μετατρέπει γλώσσα μηχανής σε γλώσσα υψηλού επιπέδου
3. Τι χρειάζεται ο χρήστης για να τρέξει ένα πρόγραμμα γραμμένο για διερμηνέα;
   - τον πηγαίο κώδικα και τον διερμηνέα
   - μόνο ένα εκτελέσιμο αρχείο
   - μόνο τον πηγαίο κώδικα
   - έναν μεταγλωττιστή και έναν συμβολομεταφραστή
4. Ένα αρχείο Python έχει συντακτικό λάθος στη γραμμή $30$. Τι γίνεται όταν τρέξει;
   - δεν εκτελείται καμία γραμμή· εμφανίζεται αμέσως SyntaxError
   - εκτελούνται οι γραμμές $1$ ως $29$ και μετά εμφανίζεται το λάθος
   - η γραμμή $30$ παραλείπεται και το πρόγραμμα συνεχίζει
   - το λάθος διορθώνεται αυτόματα
5. Σε ποιο υπόδειγμα το πρόγραμμα οργανώνεται σε αντικείμενα που κρατούν δεδομένα και μεθόδους;
   - στο αντικειμενοστραφές
   - στο διαδικαστικό
   - στο συναρτησιακό
   - στο λογικό
6. Ποιο είναι το βασικό χαρακτηριστικό του συναρτησιακού υποδείγματος;
   - ο υπολογισμός γίνεται με σύνθεση συναρτήσεων, χωρίς αλλαγές στις τιμές μεταβλητών
   - κάθε πρόγραμμα έχει τουλάχιστον μία συνάρτηση, από την οποία ξεκινά η εκτέλεση
   - οι συναρτήσεις ανήκουν πάντα σε κλάσεις και αλλάζουν την κατάσταση των αντικειμένων
   - το πρόγραμμα δηλώνει γεγονότα και κανόνες, και η γλώσσα βρίσκει τις απαντήσεις
7. Ο κώδικας `total = 0` και μετά `for x in items: total += x` είναι γραμμένος σε ποιο ύφος;
   - διαδικαστικό
   - συναρτησιακό
   - αντικειμενοστραφές
   - λογικό
8. Μπορεί ένα πρόβλημα να λύνεται σε Java αλλά να μη λύνεται σε Python;
   - όχι· όλες οι γενικής χρήσης γλώσσες υπολογίζουν τα ίδια πράγματα
   - ναι, γιατί η Java είναι αντικειμενοστραφής και έχει περισσότερες δομές
   - ναι, γιατί η Java μεταγλωττίζεται ενώ η Python διερμηνεύεται
   - εξαρτάται από τον υπολογιστή στον οποίο τρέχει η κάθε γλώσσα
9. Γιατί η HTML δεν θεωρείται γλώσσα προγραμματισμού;
   - γιατί περιγράφει τη δομή ενός εγγράφου και δεν εκτελεί υπολογισμούς
   - γιατί είναι πολύ εύκολη και τη γράφει κανείς χωρίς να μάθει κώδικα
   - γιατί τρέχει μόνο σε φυλλομετρητή και όχι απευθείας στο λειτουργικό
   - γιατί δεν χρειάζεται μεταφραστή για να τη διαβάσει ο υπολογιστής
10. Η SQL χαρακτηρίζεται δηλωτική γλώσσα. Τι σημαίνει αυτό;
   - λες τι αποτέλεσμα θέλεις, όχι με ποια βήματα θα βρεθεί
   - κάθε μεταβλητή πρέπει να δηλωθεί πριν χρησιμοποιηθεί
   - δεν μπορεί να αλλάξει δεδομένα, μόνο να τα διαβάσει
   - είναι αντικειμενοστραφής

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται ο μεταφραστής που μετατρέπει συμβολική γλώσσα σε γλώσσα μηχανής;
2. Τι τυπώνει σε Python η εντολή `print(sum(map(lambda x: x * 2, [1, 2, 3])))`;
3. Δίνεται η λίστα `items = [4, 7, 1, 9, 6]`.
   α) Τι δίνει η `sum(x for x in items if x > 5)`;
   β) Τι δίνει η `list(filter(lambda x: x % 2 == 1, items))`;
4. Ένα αρχείο Python $40$ γραμμών τυπώνει κάτι σε κάθε γραμμή. Η γραμμή $25$ χρησιμοποιεί μια μεταβλητή που δεν έχει οριστεί.
   α) Πόσες γραμμές προλαβαίνουν να τυπώσουν;
   β) Ποιο σφάλμα εμφανίζεται;
   γ) Πόσες θα τύπωναν αν η γραμμή $25$ είχε αντί γι' αυτό συντακτικό λάθος;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/informatics/programming-paradigms
