Γλώσσες και προγραμματιστικά υποδείγματα
Διαδικαστικό, αντικειμενοστραφές, συναρτησιακό — και οι μεταφραστές.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Εισαγωγή στις Αρχές της Επιστήμης των Η/Υ Β΄ Λυκείου, §2.3
Θα μάθεις να
- Να διακρίνεις γλώσσα μηχανής, συμβολική γλώσσα και γλώσσες υψηλού επιπέδου.
- Να συγκρίνεις μεταγλωττιστή και διερμηνέα ως προς τον τρόπο λειτουργίας και τα σφάλματα.
- Να αναγνωρίζεις το διαδικαστικό, το αντικειμενοστραφές, το συναρτησιακό και το λογικό υπόδειγμα.
- Να γράφεις την ίδια λύση σε Python με διαδικαστικό και με συναρτησιακό τρόπο.
Από τα bits στις λέξεις
Ο επεξεργαστής καταλαβαίνει μόνο τη γλώσσα μηχανής: εντολές γραμμένες ως αριθμοί σε δυαδικό. Οι πρώτοι προγραμματιστές έγραφαν ακριβώς αυτό, και ένα λάθος bit σήμαινε ώρες αναζήτησης. Από τότε, κάθε γενιά γλωσσών απομακρύνεται λίγο ακόμα από τη μηχανή και πλησιάζει τον άνθρωπο.
| Επίπεδο | Πώς μοιάζει η πρόσθεση c = a + b | Ποιος τη διαβάζει εύκολα |
|---|---|---|
| Γλώσσα μηχανής | 0001 1010, 0011 1011, 0010 1100 | μόνο η μηχανή |
| Συμβολική γλώσσα (assembly) | LOAD a, ADD b, STORE c | ο άνθρωπος, με κόπο |
| Γλώσσα υψηλού επιπέδου | c = a + b | ο άνθρωπος |
Οι δυαδικοί κωδικοί της πρώτης γραμμής είναι φανταστικοί, όπως ο επεξεργαστής της ενότητας για την αρχιτεκτονική. Κάθε πραγματικός επεξεργαστής έχει τους δικούς του. Η συμβολική γλώσσα είναι απλώς ονόματα για τους ίδιους κωδικούς, μία προς μία, άρα είναι κι αυτή δεμένη με έναν συγκεκριμένο τύπο επεξεργαστή. Μια γλώσσα υψηλού επιπέδου δεν είναι: το ίδιο πρόγραμμα μπορεί να τρέξει σε υπολογιστή, σε κινητό ή σε εξυπηρετητή.
Οι μεταφραστές
Αφού η μηχανή καταλαβαίνει μόνο γλώσσα μηχανής, κάθε άλλη γλώσσα χρειάζεται μεταφραστή.
- Ο συμβολομεταφραστής (assembler) μετατρέπει συμβολική γλώσσα σε γλώσσα μηχανής.
- Ο μεταγλωττιστής (compiler) μεταφράζει ολόκληρο το πρόγραμμα μία φορά και παράγει ένα εκτελέσιμο αρχείο. Μετά, το πρόγραμμα τρέχει χωρίς τον μεταγλωττιστή.
- Ο διερμηνέας (interpreter) διαβάζει το πρόγραμμα και το εκτελεί απευθείας, εντολή προς εντολή, κάθε φορά που τρέχει.
| Μεταγλωττιστής | Διερμηνέας | |
|---|---|---|
| Πότε μεταφράζει | μία φορά, πριν από την εκτέλεση | κάθε φορά, κατά την εκτέλεση |
| Ταχύτητα εκτέλεσης | συνήθως μεγαλύτερη | συνήθως μικρότερη |
| Τι χρειάζεται ο χρήστης | μόνο το εκτελέσιμο | τον πηγαίο κώδικα και τον διερμηνέα |
| Συντακτικά λάθη | εντοπίζονται όλα πριν τρέξει οτιδήποτε | εμφανίζονται όταν φτάσει η εκτέλεση εκεί |
| Δοκιμή μιας αλλαγής | μεταγλώττιση και μετά εκτέλεση | εκτέλεση αμέσως |
Προγραμματιστικά υποδείγματα
Ένα προγραμματιστικό υπόδειγμα (programming paradigm) είναι ένας τρόπος σκέψης για το πώς περιγράφεται μια λύση. Δεν είναι γλώσσα: πολλές γλώσσες, όπως η Python, υποστηρίζουν περισσότερα από ένα.
| Υπόδειγμα | Το πρόγραμμα είναι… | Τυπικές γλώσσες |
|---|---|---|
| Διαδικαστικό (procedural) | σειρά εντολών που αλλάζουν τις τιμές μεταβλητών, οργανωμένη σε υποπρογράμματα | C, Pascal, η ΓΛΩΣΣΑ του σχολικού βιβλίου |
| Αντικειμενοστραφές (object-oriented) | αντικείμενα που κρατούν δεδομένα και ξέρουν να κάνουν πράγματα με αυτά | Java, C++, C#, Python |
| Συναρτησιακό (functional) | σύνθεση συναρτήσεων, χωρίς αλλαγές σε μεταβλητές | Haskell, Lisp, και εν μέρει η Python |
| Λογικό (logic) | γεγονότα και κανόνες, και ερωτήσεις πάνω σε αυτά | Prolog |
Το ίδιο πρόβλημα, «το άθροισμα των τετραγώνων των άρτιων αριθμών μιας λίστας», σε τρία υποδείγματα, όλα σε Python:
numbers = [3, 8, 5, 2, 10, 7]
# Διαδικαστικό: βήματα που αλλάζουν μια μεταβλητή
total = 0
for x in numbers:
if x % 2 == 0:
total += x * x
print(total)
# Συναρτησιακό: σύνθεση συναρτήσεων, καμία μεταβλητή δεν αλλάζει
print(sum(map(lambda x: x * x, filter(lambda x: x % 2 == 0, numbers))))
# Αντικειμενοστραφές: δεδομένα και λειτουργίες μαζί σε ένα αντικείμενο
class NumberBag:
def __init__(self, items):
self.items = list(items)
def evens(self):
return NumberBag(x for x in self.items if x % 2 == 0)
def sum_of_squares(self):
return sum(x * x for x in self.items)
bag = NumberBag(numbers)
print(bag.evens().sum_of_squares())
Και οι τρεις τυπώνουν 168, γιατί οι άρτιοι είναι , και , και .
- Στο διαδικαστικό, η μεταβλητή
totalαλλάζει τιμή σε κάθε επανάληψη. Για να καταλάβεις το πρόγραμμα, το ακολουθείς βήμα-βήμα. - Στο συναρτησιακό, δεν αλλάζει τίποτα: το
filterκρατά τους άρτιους, τοmapτους υψώνει στο τετράγωνο, τοsumτους προσθέτει. Διαβάζεται από μέσα προς τα έξω, σαν μαθηματική σύνθεση. - Στο αντικειμενοστραφές, τα δεδομένα και οι λειτουργίες τους είναι πακεταρισμένα μαζί στην κλάση
NumberBag. Όποιος τη χρησιμοποιεί ζητά από το αντικείμενο να κάνει κάτι, χωρίς να ξέρει πώς είναι φτιαγμένο μέσα.
Στο λογικό υπόδειγμα δεν γράφεις καν πώς βρίσκεται η απάντηση. Δηλώνεις γεγονότα («η Άννα είναι μητέρα της Ελένης») και κανόνες («Χ είναι γιαγιά του Ζ αν Χ είναι μητέρα του Υ και Υ είναι γονέας του Ζ»), και ρωτάς: «ποιος είναι γιαγιά της Μαρίας;». Το σύστημα βρίσκει μόνο του τη διαδρομή.
Δύο παρατηρήσεις ακόμα. Η SQL, που θα δούμε στις βάσεις δεδομένων, είναι δηλωτική (declarative) γλώσσα: λες τι δεδομένα θέλεις και όχι πώς να βρεθούν. Και η HTML δεν είναι γλώσσα προγραμματισμού αλλά γλώσσα σήμανσης: περιγράφει τη δομή ενός εγγράφου, δεν εκτελεί υπολογισμούς.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένα παιχνίδι διανέμεται ως ένα εκτελέσιμο αρχείο που τρέχει χωρίς να χρειάζεται εγκατεστημένο κανένα άλλο εργαλείο. Τι μεταφραστής χρησιμοποιήθηκε πιθανότατα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ο χρήστης δεν έχει τον πηγαίο κώδικα, μόνο το εκτελέσιμο.
Δεν χρειάζεται διερμηνέα για να το τρέξει.
Άρα ο κώδικας μεταγλωττίστηκε σε γλώσσα μηχανής πριν από τη διανομή. Ένα μειονέκτημα: το εκτελέσιμο τρέχει μόνο στον τύπο επεξεργαστή και στο λειτουργικό για το οποίο φτιάχτηκε, γι' αυτό τα παιχνίδια κυκλοφορούν σε ξεχωριστές εκδόσεις ανά πλατφόρμα.
Παράδειγμα 2
Ξαναγράψε σε συναρτησιακό ύφος: «total = 0· για κάθε x στη λίστα, αν x > 5, total += x».
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το «αν x > 5» γίνεται φίλτρο:
filter(lambda x: x > 5, items).Το «total += x» είναι άθροιση όλων όσων πέρασαν:
sum(...).Σύνθεση:
sum(filter(lambda x: x > 5, items)). Ισοδύναμα, με την πιο συνηθισμένη γραφή της Python:sum(x for x in items if x > 5). Καμία μεταβλητή δεν αλλάζει τιμή.
Παράδειγμα 3
Ένα αρχείο Python έχει γραμμές. Η γραμμή έχει μια παρένθεση που ανοίγει και δεν κλείνει. Τι θα δει ο χρήστης όταν το τρέξει; Και τι αν αντί γι' αυτό η γραμμή τύπωνε μια μεταβλητή που δεν έχει οριστεί;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η ανοιχτή παρένθεση είναι συντακτικό λάθος. Η Python μεταφράζει όλο το αρχείο σε bytecode πριν το εκτελέσει, άρα το εντοπίζει αμέσως.
Αποτέλεσμα:
SyntaxError, και δεν εκτελείται ούτε η γραμμή .Η μεταβλητή που δεν υπάρχει είναι λάθος εκτέλεσης. Η σύνταξη είναι σωστή, οπότε το πρόγραμμα ξεκινά κανονικά.
Αποτέλεσμα: εκτελούνται οι γραμμές ως , και στη εμφανίζεται
NameError. Ό,τι τύπωσαν οι προηγούμενες γραμμές έχει ήδη φανεί στην οθόνη.
Παράδειγμα 4
Σε ποιο υπόδειγμα ταιριάζει καλύτερα καθένα από τα εξής: (α) ένα παιχνίδι με πολλούς χαρακτήρες, καθένας με δική του ενέργεια και κινήσεις, (β) ένα σύστημα που απαντά σε ερωτήσεις για ένα γενεαλογικό δέντρο, (γ) ένα σενάριο που μετατρέπει μια λίστα τιμών σε νέα λίστα χωρίς να αλλάζει την αρχική;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
(α) Αντικειμενοστραφές. Κάθε χαρακτήρας είναι αντικείμενο με τα δικά του δεδομένα (ενέργεια, θέση) και μεθόδους (κινήσου, επιτέσου). Διαφορετικά είδη χαρακτήρων κληρονομούν από μια κοινή κλάση.
(β) Λογικό. Οι σχέσεις γονέα και παιδιού είναι γεγονότα, το «γιαγιά» ή «ξάδερφος» είναι κανόνες, και οι ερωτήσεις απαντώνται χωρίς να γράψεις πώς θα ψαχτούν.
(γ) Συναρτησιακό. Η μετατροπή είναι μια συνάρτηση από λίστα σε λίστα, χωρίς αλλαγές στα αρχικά δεδομένα: ακριβώς αυτό που κάνουν τα
mapκαιfilter.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγεται ο μεταφραστής που μετατρέπει συμβολική γλώσσα σε γλώσσα μηχανής;
Τα κατάφερες;
- Να διακρίνεις γλώσσα μηχανής, συμβολική γλώσσα και γλώσσες υψηλού επιπέδου.
- Να συγκρίνεις μεταγλωττιστή και διερμηνέα ως προς τον τρόπο λειτουργίας και τα σφάλματα.
- Να αναγνωρίζεις το διαδικαστικό, το αντικειμενοστραφές, το συναρτησιακό και το λογικό υπόδειγμα.
- Να γράφεις την ίδια λύση σε Python με διαδικαστικό και με συναρτησιακό τρόπο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.