# Λειτουργικά συστήματα

> Διεργασίες, διαχείριση μνήμης, σύστημα αρχείων και δικαιώματα.

Πληροφορική, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/informatics/operating-systems

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τον ρόλο του λειτουργικού συστήματος ως διαχειριστή πόρων.
- Να ξεχωρίζεις πρόγραμμα από διεργασία και να περιγράφεις τις καταστάσεις μιας διεργασίας.
- Να εφαρμόζεις τον χρονοπρογραμματισμό εκ περιτροπής σε λίγες διεργασίες.
- Να εξηγείς τη σελιδοποίηση και την ιδεατή μνήμη σε γενικές γραμμές.
- Να διαβάζεις διαδρομές αρχείων και δικαιώματα τύπου rwx και σε οκταδική μορφή.

## Τι κάνει ένα λειτουργικό σύστημα

Στον υπολογιστή σου τρέχουν αυτή τη στιγμή δεκάδες προγράμματα: ο φυλλομετρητής, η μουσική, ο έλεγχος για ενημερώσεις, το ρολόι στη γωνία της οθόνης. Όλα θέλουν επεξεργαστή, μνήμη, δίσκο και δίκτυο, και όλα πιστεύουν ότι έχουν τη μηχανή για τον εαυτό τους. Αυτή την ψευδαίσθηση τη δημιουργεί το **λειτουργικό σύστημα** (operating system).

Το λειτουργικό έχει δύο ρόλους:

- **Διαχειριστής πόρων.** Αποφασίζει ποιο πρόγραμμα παίρνει τον επεξεργαστή και για πόσο, πού στη μνήμη μπαίνει το καθένα, ποιος γράφει στον δίσκο.
- **Ενδιάμεσος.** Κρύβει τις λεπτομέρειες του υλικού. Ένα πρόγραμμα λέει «αποθήκευσε αυτό το αρχείο» και δεν χρειάζεται να ξέρει αν ο δίσκος είναι SSD ή μαγνητικός, ούτε ποιος κατασκευαστής τον έφτιαξε.

Το κεντρικό του κομμάτι λέγεται **πυρήνας** (kernel). Ο πυρήνας τρέχει σε **προνομιούχο κατάσταση** και μόνο αυτός έχει άμεση πρόσβαση στο υλικό. Τα υπόλοιπα προγράμματα ζητούν ό,τι χρειάζονται μέσω **κλήσεων συστήματος** (system calls): «άνοιξε αρχείο», «στείλε δεδομένα στο δίκτυο», «δώσε μου μνήμη».

> **Κλειδί**
>
> **Το λειτουργικό σύστημα δίνει σε κάθε πρόγραμμα την ψευδαίσθηση ότι έχει ολόκληρο τον υπολογιστή για τον εαυτό του, και ταυτόχρονα το εμποδίζει να πειράξει τα υπόλοιπα.**
>
> Μοιράζει έναν επεξεργαστή σε δεκάδες προγράμματα αλλάζοντάς τα τόσο γρήγορα που μοιάζουν να τρέχουν μαζί, και δίνει στο καθένα τη δική του μνήμη, όπου κανένα άλλο δεν μπορεί να γράψει.

## Διεργασίες

**Πρόγραμμα** είναι ένα αρχείο με εντολές, αποθηκευμένο στον δίσκο. **Διεργασία** (process) είναι ένα πρόγραμμα **σε εκτέλεση**: οι εντολές του, τα δεδομένα του στη μνήμη, η τιμή του μετρητή προγράμματος, τα αρχεία που έχει ανοίξει. Το ίδιο πρόγραμμα μπορεί να τρέχει ως πολλές διεργασίες ταυτόχρονα.

Μια διεργασία περνά από πέντε καταστάσεις:

| Κατάσταση             | Τι σημαίνει                                                  |
| --------------------- | ------------------------------------------------------------ |
| Νέα                   | μόλις δημιουργήθηκε                                          |
| Έτοιμη (ready)        | έχει ό,τι χρειάζεται και περιμένει σειρά για τον επεξεργαστή |
| Εκτελούμενη (running) | τρέχει τώρα στον επεξεργαστή                                 |
| Σε αναμονή (waiting)  | περιμένει κάτι αργό: τον δίσκο, το δίκτυο, ένα πλήκτρο       |
| Τερματισμένη          | τελείωσε, και το λειτουργικό απελευθερώνει τους πόρους της   |

Μια εκτελούμενη διεργασία που ζητά δεδομένα από τον δίσκο δεν κρατά τον επεξεργαστή όσο περιμένει. Πηγαίνει σε **αναμονή**, και τον επεξεργαστή παίρνει μια έτοιμη. Όταν έρθουν τα δεδομένα, γυρίζει στις **έτοιμες**, όχι κατευθείαν στην εκτέλεση.

> **Πρόσεχε**
>
> **Πρόγραμμα και διεργασία δεν είναι το ίδιο.** Αν ανοίξεις δύο παράθυρα του ίδιου επεξεργαστή κειμένου, το πρόγραμμα είναι ένα αρχείο στον δίσκο, αλλά οι διεργασίες μπορεί να είναι δύο ή και περισσότερες. Οι σύγχρονοι φυλλομετρητές τρέχουν συχνά κάθε καρτέλα σε ξεχωριστή διεργασία, ώστε μια καρτέλα που κολλάει να μην παρασύρει τις άλλες.

## Χρονοπρογραμματισμός

Όταν οι έτοιμες διεργασίες είναι περισσότερες από τους πυρήνες του επεξεργαστή, ο **χρονοπρογραμματιστής** (scheduler) του λειτουργικού αποφασίζει ποια τρέχει. Δύο κλασικές πολιτικές:

- **Πρώτη έρχεται, πρώτη εξυπηρετείται** (FCFS). Κάθε διεργασία τρέχει μέχρι το τέλος. Απλό, αλλά μια μεγάλη διεργασία κρατά όλες τις άλλες να περιμένουν.
- **Εκ περιτροπής** (round robin). Κάθε διεργασία τρέχει για ένα μικρό, σταθερό **κβάντο χρόνου** και μετά πηγαίνει στο τέλος της ουράς. Κανείς δεν περιμένει πολύ για να ξεκινήσει.

Η εναλλαγή από μια διεργασία σε άλλη λέγεται **εναλλαγή περιβάλλοντος** (context switch): το λειτουργικό σώζει τους καταχωρητές της μίας και φορτώνει της άλλης. Έχει μικρό αλλά πραγματικό κόστος, γι' αυτό το κβάντο δεν γίνεται απεριόριστα μικρό.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Εκ περιτροπής, με κβάντο 2*

## Διαχείριση μνήμης

Κάθε διεργασία βλέπει τη δική της **ιδεατή μνήμη** (virtual memory): ένα συνεχές φάσμα διευθύνσεων που ξεκινά από το $0$, σαν να ήταν μόνη της. Το λειτουργικό, με τη βοήθεια του υλικού, αντιστοιχίζει αυτές τις διευθύνσεις σε πραγματικές θέσεις της RAM.

Ο συνηθισμένος τρόπος είναι η **σελιδοποίηση** (paging). Η ιδεατή μνήμη χωρίζεται σε **σελίδες** ίσου μεγέθους, συνήθως $4$ KB, και η RAM σε **πλαίσια** του ίδιου μεγέθους. Ένας **πίνακας σελίδων** λέει σε ποιο πλαίσιο βρίσκεται κάθε σελίδα. Οι σελίδες μιας διεργασίας δεν χρειάζεται να είναι συνεχόμενες στη RAM, και δύο διεργασίες δεν μπορούν να δουν η μία τις σελίδες της άλλης.

Όταν η RAM γεμίσει, το λειτουργικό μπορεί να μεταφέρει σελίδες που δεν χρησιμοποιούνται στον δίσκο, στον **χώρο εναλλαγής** (swap). Αυτό επιτρέπει να τρέχουν προγράμματα που δεν χωρούν στη RAM, αλλά ο δίσκος είναι χιλιάδες φορές πιο αργός. Αν οι σελίδες πηγαινοέρχονται συνεχώς, ο υπολογιστής σχεδόν «παγώνει».

## Σύστημα αρχείων και δικαιώματα

Το **σύστημα αρχείων** οργανώνει τον δίσκο σε **δέντρο**: φάκελοι (κατάλογοι) μέσα σε φακέλους, και αρχεία στα φύλλα. Κάθε αρχείο βρίσκεται με μια **διαδρομή** (path).

|                  | Windows                      | Linux, macOS, Android     |
| ---------------- | ---------------------------- | ------------------------- |
| Απόλυτη διαδρομή | `C:\Users\maria\ergasia.odt` | `/home/maria/ergasia.odt` |
| Διαχωριστικό     | ανάποδη κάθετος              | κάθετος                   |

Μια **σχετική** διαδρομή ξεκινά από τον τρέχοντα φάκελο. Το `..` σημαίνει «ο γονικός φάκελος».

Σε ένα σύστημα με πολλούς χρήστες, κάθε αρχείο έχει **δικαιώματα** (permissions). Στα συστήματα τύπου Unix, για τρεις κατηγορίες χρηστών, τον **ιδιοκτήτη**, την **ομάδα** του και **όλους τους άλλους**, ορίζονται τρία δικαιώματα: ανάγνωση `r` (read), εγγραφή `w` (write), εκτέλεση `x` (execute).

| Γραφή       | Ιδιοκτήτης | Ομάδα | Άλλοι | Οκταδικά |
| ----------- | ---------- | ----- | ----- | -------- |
| `rwxr-xr-x` | `rwx`      | `r-x` | `r-x` | `755`    |
| `rw-r--r--` | `rw-`      | `r--` | `r--` | `644`    |
| `rw-------` | `rw-`      | `---` | `---` | `600`    |

Στην οκταδική γραφή κάθε ψηφίο είναι άθροισμα: $r = 4$, $w = 2$, $x = 1$. Έτσι `rwx` είναι $4 + 2 + 1 = 7$ και `r-x` είναι $4 + 1 = 5$.

> **Θυμήσου**
>
> **Αρχή του ελάχιστου προνομίου:** κάθε χρήστης και κάθε πρόγραμμα παίρνει μόνο τα δικαιώματα που χρειάζεται για τη δουλειά του. Ένα πρόγραμμα που δεν μπορεί να γράψει στα αρχεία του συστήματος δεν μπορεί και να τα χαλάσει, ακόμα κι αν μολυνθεί.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Τρεις διεργασίες φτάνουν μαζί: P1 θέλει \$4\$ μονάδες χρόνου, P2 θέλει \$1\$, P3 θέλει \$2\$. Με εκ περιτροπής και κβάντο \$1\$, πότε τελειώνει η καθεμία;

1. **Γύρος 1:** P1 στο $0$–$1$, P2 στο $1$–$2$ και τελειώνει, P3 στο $2$–$3$.
2. **Γύρος 2:** P1 στο $3$–$4$, P3 στο $4$–$5$ και τελειώνει.
3. **Μένει μόνο η P1,** με δύο μονάδες: τρέχει στο $5$–$7$.
4. **P2 τελειώνει στο $2$, P3 στο $5$, P1 στο $7$.** Οι σύντομες διεργασίες τελειώνουν γρήγορα, χωρίς να περιμένουν τη μεγάλη.

### Παράδειγμα 2: Ένα αρχείο έχει δικαιώματα \$750\$. Γράψε τα σε μορφή rwx και εξήγησε ποιος μπορεί να κάνει τι.

1. **Ιδιοκτήτης $7 = 4 + 2 + 1$:** `rwx`, ανάγνωση, εγγραφή, εκτέλεση.
2. **Ομάδα $5 = 4 + 1$:** `r-x`, ανάγνωση και εκτέλεση, όχι αλλαγή.
3. **Άλλοι $0$:** `---`, καμία πρόσβαση.
4. **Σύνολο: `rwxr-x---`.** Ένα τέτοιο αρχείο μπορεί να είναι πρόγραμμα που το τρέχουν τα μέλη μιας ομάδας, το αλλάζει μόνο ο ιδιοκτήτης και δεν το βλέπει κανείς άλλος.

### Παράδειγμα 3: Με σελίδες των \$4096\$ bytes, σε ποια σελίδα βρίσκεται η ιδεατή διεύθυνση \$8200\$; Αν ο πίνακας σελίδων αντιστοιχίζει αυτή τη σελίδα στο πλαίσιο \$5\$, ποια είναι η φυσική διεύθυνση;

1. **Αριθμός σελίδας:** το ακέραιο πηλίκο $8200 : 4096$ είναι $2$.
2. **Μετατόπιση μέσα στη σελίδα:** $8200 - 2 \cdot 4096 = 8$.
3. **Φυσική διεύθυνση:** αρχή του πλαισίου $5$ συν τη μετατόπιση, $5 \cdot 4096 + 8 = 20\,488$.
4. **Η μετατόπιση δεν αλλάζει ποτέ.** Αλλάζει μόνο ο αριθμός σελίδας, που γίνεται αριθμός πλαισίου. Γι' αυτό μια σελίδα μπορεί να μπει σε οποιοδήποτε ελεύθερο πλαίσιο της RAM.

### Παράδειγμα 4: Βρίσκεσαι στον φάκελο /home/maria/school/fysiki. Γράψε σχετική διαδρομή προς το αρχείο /home/maria/school/pliroforiki/ergasia.txt.

1. **Κοινός πρόγονος** των δύο διαδρομών είναι ο φάκελος `/home/maria/school`.
2. **Ανέβα ένα επίπεδο** από το `fysiki` στο `school`: `..`
3. **Κατέβα** στο `pliroforiki` και βρες το αρχείο: `../pliroforiki/ergasia.txt`
4. **Η σχετική διαδρομή δουλεύει ακόμα κι αν μετακινηθεί ολόκληρος ο φάκελος `school`,** γιατί δεν αναφέρει τίποτα πάνω από αυτόν. Η απόλυτη θα έσπαγε.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος είναι ο βασικός ρόλος ενός λειτουργικού συστήματος;
   - να διαχειρίζεται τους πόρους του υπολογιστή ανάμεσα στα προγράμματα
   - να προστατεύει από ιούς
   - να δείχνει την επιφάνεια εργασίας, τα παράθυρα και τα εικονίδια στον χρήστη
   - να μεταφράζει προγράμματα σε γλώσσα μηχανής
2. Ποια είναι η διαφορά προγράμματος και διεργασίας;
   - πρόγραμμα είναι το αρχείο με τις εντολές, διεργασία είναι το πρόγραμμα σε εκτέλεση
   - δεν υπάρχει διαφορά, είναι δύο ονόματα για τις ίδιες αποθηκευμένες εντολές
   - διεργασία είναι ένα μικρό πρόγραμμα, πρόγραμμα είναι ένα σύνολο από διεργασίες
   - διεργασίες είναι μόνο τα προγράμματα του λειτουργικού, όχι του χρήστη
3. Μια εκτελούμενη διεργασία ζητά δεδομένα από τον δίσκο. Σε ποια κατάσταση περνά;
   - σε αναμονή
   - έτοιμη
   - τερματισμένη
   - μένει εκτελούμενη μέχρι να έρθουν τα δεδομένα
4. Τα δεδομένα από τον δίσκο έφτασαν. Πού πηγαίνει η διεργασία που τα περίμενε;
   - στις έτοιμες
   - κατευθείαν στην εκτέλεση
   - στις νέες
   - μένει σε αναμονή μέχρι να τη ζητήσει ο χρήστης
5. Ποιο είναι το κύριο πλεονέκτημα του χρονοπρογραμματισμού εκ περιτροπής;
   - καμία διεργασία δεν περιμένει πολύ για να πάρει τον επεξεργαστή
   - όλες οι διεργασίες τελειώνουν νωρίτερα απ' ό,τι με οποιαδήποτε άλλη σειρά
   - δεν χρειάζονται εναλλαγές περιβάλλοντος, άρα δεν χάνεται χρόνος
   - η μεγαλύτερη διεργασία εκτελείται πρώτη και δεν μένει ποτέ πίσω
6. Διεργασίες A με $3$ μονάδες και B με $1$ μονάδα φτάνουν μαζί, με σειρά A, B. Με εκ περιτροπής και κβάντο $2$, πότε τελειώνει η B;
   - στη χρονική στιγμή $3$
   - στη χρονική στιγμή $1$
   - στη χρονική στιγμή $4$
   - στη χρονική στιγμή $2$
7. Τι κάνει ο πίνακας σελίδων;
   - αντιστοιχίζει τις σελίδες της ιδεατής μνήμης σε πλαίσια της RAM
   - κρατά τα περιεχόμενα των αρχείων του δίσκου
   - ορίζει με ποια σειρά θα εκτελεστούν οι διεργασίες στον επεξεργαστή
   - μετρά πόσες σελίδες έχει ένα έγγραφο
8. Γιατί ένας υπολογιστής με γεμάτη RAM γίνεται πολύ αργός;
   - γιατί σελίδες μεταφέρονται συνεχώς ανάμεσα στη RAM και στον πολύ πιο αργό δίσκο
   - γιατί ο επεξεργαστής μειώνει τη συχνότητά του για να μη ζεσταθεί η RAM
   - γιατί η RAM αρχίζει να σβήνει δεδομένα και τα προγράμματα χάνουν τη δουλειά τους
   - γιατί τα προγράμματα τερματίζονται και ξαναξεκινούν
9. Ποια είναι η οκταδική μορφή των δικαιωμάτων `rw-r-----`;
   - `640`
   - `644`
   - `750`
   - `420`
10. Πώς αποκτά ένα απλό πρόγραμμα πρόσβαση σε ένα αρχείο του δίσκου;
   - ζητώντας το από τον πυρήνα με κλήση συστήματος
   - γράφοντας απευθείας στον ελεγκτή του δίσκου
   - μέσω του χρονοπρογραμματιστή
   - αντιγράφοντας πρώτα όλο τον δίσκο στη RAM

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται η κατάσταση μιας διεργασίας που έχει ό,τι χρειάζεται και περιμένει μόνο τον επεξεργαστή;
2. Γράψε σε μορφή rwx τα δικαιώματα $754$.
3. Τρεις διεργασίες φτάνουν μαζί με σειρά X, Y, Z και θέλουν $3$, $3$ και $1$ μονάδα χρόνου. Χρονοπρογραμματισμός εκ περιτροπής με κβάντο $2$.
   α) Πότε τελειώνει η Z;
   β) Πότε τελειώνει η Y;
4. Σελίδες των $4096$ bytes. Ο πίνακας σελίδων μιας διεργασίας αντιστοιχίζει τη σελίδα $0$ στο πλαίσιο $7$ και τη σελίδα $1$ στο πλαίσιο $3$.
   α) Σε ποια σελίδα και μετατόπιση βρίσκεται η ιδεατή διεύθυνση $5000$;
   β) Ποια είναι η φυσική της διεύθυνση;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/informatics/operating-systems
