# Δίκτυα σε επίπεδα

> Το μοντέλο TCP/IP, από το καλώδιο ως την εφαρμογή.

Πληροφορική, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/informatics/network-layers

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί τα δίκτυα οργανώνονται σε επίπεδα.
- Να περιγράφεις τα τέσσερα επίπεδα του μοντέλου TCP/IP και ένα πρωτόκολλο για το καθένα.
- Να αντιστοιχίζεις τα επτά επίπεδα του OSI στα επίπεδα του TCP/IP.
- Να περιγράφεις την ενθυλάκωση και να υπολογίζεις το κόστος των κεφαλίδων.
- Να επιλέγεις ανάμεσα σε TCP και UDP για μια εφαρμογή.

## Γιατί επίπεδα

Όταν ανοίγεις μια ιστοσελίδα, το αίτημά σου ταξιδεύει ίσως χιλιάδες χιλιόμετρα, μέσα από Wi-Fi, οπτικές ίνες και δεκάδες ενδιάμεσα μηχανήματα διαφορετικών κατασκευαστών, και φτάνει σε έναν υπολογιστή που δεν έχει ιδέα τι συσκευή κρατάς. Κανένα πρόγραμμα δεν θα μπορούσε να τα χειριστεί όλα αυτά μαζί.

Η λύση είναι η **διαστρωμάτωση**: το πρόβλημα σπάει σε **επίπεδα** (layers). Κάθε επίπεδο λύνει ένα κομμάτι, χρησιμοποιεί τις υπηρεσίες του από κάτω και προσφέρει υπηρεσίες στο από πάνω. Οι κανόνες με τους οποίους επικοινωνεί ένα επίπεδο λέγονται **πρωτόκολλο** (protocol).

Είναι σαν ένα γράμμα. Εσύ γράφεις το κείμενο και δεν σε νοιάζει με ποιο φορτηγό θα ταξιδέψει. Το ταχυδρομείο διαβάζει μόνο τη διεύθυνση στον φάκελο και δεν ανοίγει το γράμμα. Ο οδηγός του φορτηγού ξέρει μόνο σε ποιο κέντρο διαλογής πηγαίνει το σακί.

## Το μοντέλο TCP/IP

Το Διαδίκτυο λειτουργεί με το **μοντέλο TCP/IP**, που έχει τέσσερα επίπεδα:

| Επίπεδο              | Τι λύνει                                            | Πρωτόκολλα                   | Διεύθυνση                         |
| -------------------- | --------------------------------------------------- | ---------------------------- | --------------------------------- |
| 4. Εφαρμογής         | τι λένε μεταξύ τους τα προγράμματα                  | HTTP, HTTPS, DNS, SMTP, IMAP | ονόματα, π.χ. `www.example.org`   |
| 3. Μεταφοράς         | από **διεργασία** σε διεργασία, αξιόπιστα ή γρήγορα | TCP, UDP                     | θύρα (port), π.χ. $443$           |
| 2. Διαδικτύου        | από **υπολογιστή** σε υπολογιστή, σε όλο τον κόσμο  | IP                           | διεύθυνση IP, π.χ. `192.168.1.10` |
| 1. Πρόσβασης δικτύου | από συσκευή σε συσκευή, **μέσα στο τοπικό δίκτυο**  | Ethernet, Wi-Fi              | διεύθυνση MAC                     |

Μερικά βιβλία χωρίζουν το κατώτερο επίπεδο σε δύο, ζεύξης δεδομένων και φυσικό, και μιλούν για πέντε επίπεδα. Η ουσία είναι ίδια.

**Το επίπεδο διαδικτύου** είναι η καρδιά του μοντέλου. Κάθε υπολογιστής έχει μια **διεύθυνση IP**. Στην εκδοχή IPv4 είναι $32$ bit και γράφεται ως τέσσερις αριθμοί από $0$ έως $255$. Αφού $2^{32}$ είναι περίπου $4{,}3$ δισεκατομμύρια, οι διευθύνσεις IPv4 δεν φτάνουν για όλες τις συσκευές του κόσμου, και γι' αυτό υπάρχει το **IPv6**, με διευθύνσεις $128$ bit. Οι **δρομολογητές** (routers) διαβάζουν τη διεύθυνση προορισμού κάθε πακέτου και το στέλνουν ένα βήμα πιο κοντά.

**Το επίπεδο μεταφοράς** φέρνει τα δεδομένα στο σωστό **πρόγραμμα** μέσα στον υπολογιστή, με τον αριθμό της **θύρας**: $80$ για HTTP, $443$ για HTTPS, $53$ για DNS. Έχει δύο βασικά πρωτόκολλα:

|            | TCP                                           | UDP                           |
| ---------- | --------------------------------------------- | ----------------------------- |
| Σύνδεση    | ανοίγει σύνδεση πριν στείλει                  | στέλνει κατευθείαν            |
| Αξιοπιστία | ό,τι χαθεί ξαναστέλνεται                      | ό,τι χαθεί, χάθηκε            |
| Σειρά      | τα δεδομένα φτάνουν με τη σειρά που στάλθηκαν | μπορεί να φτάσουν ανακατεμένα |
| Ταχύτητα   | πιο αργό, λόγω των ελέγχων                    | πιο γρήγορο                   |
| Για        | ιστοσελίδες, email, αρχεία                    | βιντεοκλήσεις, παιχνίδια, DNS |

> **Πρόσεχε**
>
> **Το IP δεν εγγυάται τίποτα.** Ένα πακέτο IP μπορεί να χαθεί, να διπλασιαστεί ή να φτάσει μετά από ένα που στάλθηκε αργότερα. Την αξιοπιστία την προσθέτει το **TCP**, ένα επίπεδο πιο πάνω.
>
> Και η **διεύθυνση IP δεν είναι η διεύθυνση MAC**. Η MAC ($48$ bit) αναγνωρίζει την κάρτα δικτύου μέσα στο τοπικό δίκτυο και δεν ταξιδεύει πέρα από τον πρώτο δρομολογητή. Η IP ταυτοποιεί τον υπολογιστή στο Διαδίκτυο και μένει ίδια σε όλη τη διαδρομή.

## Ενθυλάκωση

Κάθε επίπεδο παίρνει ό,τι του δίνει το από πάνω, **χωρίς να το ανοίξει**, και του προσθέτει μπροστά τη δική του **κεφαλίδα** (header) με τις πληροφορίες που χρειάζεται. Αυτό λέγεται **ενθυλάκωση** (encapsulation).

| Επίπεδο           | Προσθέτει                                                      | Η μονάδα λέγεται             |
| ----------------- | -------------------------------------------------------------- | ---------------------------- |
| Εφαρμογής         | —                                                              | μήνυμα, π.χ. ένα αίτημα HTTP |
| Μεταφοράς         | κεφαλίδα TCP: θύρες, αριθμός σειράς                            | τμήμα (segment)              |
| Διαδικτύου        | κεφαλίδα IP: διευθύνσεις IP αποστολέα και παραλήπτη            | πακέτο (packet)              |
| Πρόσβασης δικτύου | κεφαλίδα και ουρά Ethernet: διευθύνσεις MAC, έλεγχος σφαλμάτων | πλαίσιο (frame)              |

Στο καλώδιο ή στον αέρα, ένα πλαίσιο μοιάζει έτσι:

```text
[Ethernet][  IP  ][ TCP ][   δεδομένα HTTP   ][ουρά Ethernet]
 κεφαλίδα  κεφαλ.  κεφαλ.
```

Στον παραλήπτη γίνεται το ανάποδο, η **αποενθυλάκωση**: κάθε επίπεδο αφαιρεί τη δική του κεφαλίδα, κάνει ό,τι λέει, και δίνει το υπόλοιπο στο από πάνω.

> **Κλειδί**
>
> **Κάθε επίπεδο «μιλά» μόνο με το αντίστοιχο επίπεδο στην άλλη άκρη, μέσω της δικής του κεφαλίδας.**
>
> Το TCP του αποστολέα γράφει κεφαλίδα που τη διαβάζει μόνο το TCP του παραλήπτη. Ένας δρομολογητής στη μέση ανοίγει το πλαίσιο μέχρι την κεφαλίδα IP, και δεν κοιτάζει καθόλου τι υπάρχει μέσα. Γι' αυτό μπορείς να αλλάξεις το Wi-Fi με καλώδιο χωρίς να αλλάξει τίποτα στον φυλλομετρητή: κάθε επίπεδο αλλάζει ανεξάρτητα από τα άλλα.

## Ονόματα και δρόμοι

Οι άνθρωποι θυμούνται ονόματα, οι δρομολογητές δουλεύουν με αριθμούς. Το **DNS** (Domain Name System) είναι ο «τηλεφωνικός κατάλογος» του Διαδικτύου: μεταφράζει ένα όνομα όπως `www.example.org` στη διεύθυνση IP του εξυπηρετητή. Δεν είναι ένας υπολογιστής αλλά ένα ιεραρχικό σύστημα από χιλιάδες εξυπηρετητές, καθένας υπεύθυνος για ένα κομμάτι των ονομάτων.

Όταν ξέρει τη διεύθυνση προορισμού, ο υπολογιστής σου δεν γνωρίζει ολόκληρη τη διαδρομή ως εκεί. Στέλνει το πακέτο στον δρομολογητή του σπιτιού, αυτός στον πάροχο, κι εκείνος στον επόμενο. Κάθε δρομολογητής αποφασίζει **μόνο το επόμενο βήμα**, με βάση έναν πίνακα δρομολόγησης. Αν μια σύνδεση κοπεί, τα πακέτα βρίσκουν άλλον δρόμο, και δύο πακέτα της ίδιας σελίδας μπορεί να ταξιδέψουν από διαφορετικές διαδρομές.

## Το μοντέλο OSI

Πριν επικρατήσει το TCP/IP, ο Διεθνής Οργανισμός Τυποποίησης (ISO) πρότεινε το **μοντέλο OSI**, με επτά επίπεδα. Στην πράξη δεν υλοποιήθηκε ποτέ ευρέως, αλλά η ορολογία του χρησιμοποιείται παντού: όταν ένας τεχνικός λέει «πρόβλημα στο επίπεδο 2», εννοεί το επίπεδο ζεύξης του OSI.

| OSI                                               | Αντιστοιχεί στο TCP/IP |
| ------------------------------------------------- | ---------------------- |
| 7. Εφαρμογής                                      | Εφαρμογής              |
| 6. Παρουσίασης: μορφή και κρυπτογράφηση δεδομένων | Εφαρμογής              |
| 5. Συνόδου: άνοιγμα και κλείσιμο συνομιλίας       | Εφαρμογής              |
| 4. Μεταφοράς                                      | Μεταφοράς              |
| 3. Δικτύου                                        | Διαδικτύου             |
| 2. Ζεύξης δεδομένων                               | Πρόσβασης δικτύου      |
| 1. Φυσικό: bits ως τάσεις, φως ή ραδιοκύματα      | Πρόσβασης δικτύου      |

> **Θυμήσου**
>
> - TCP/IP: **4** επίπεδα, αυτό που τρέχει στο Διαδίκτυο.
> - OSI: **7** επίπεδα, μοντέλο αναφοράς και κοινή γλώσσα.
> - Τα τρία πάνω του OSI χωνεύονται στο επίπεδο εφαρμογής του TCP/IP· τα δύο κάτω στο επίπεδο πρόσβασης δικτύου.
> - Ο **μεταγωγέας** (switch) δουλεύει με διευθύνσεις MAC, στο επίπεδο 2. Ο **δρομολογητής** με διευθύνσεις IP, στο επίπεδο 3.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γράφεις www\.example.org στον φυλλομετρητή. Ποια πρωτόκολλα χρησιμοποιούνται, και σε ποιο επίπεδο του TCP/IP, μέχρι να φτάσει το αίτημα;

1. **Εφαρμογής, DNS:** ο υπολογιστής ρωτά έναν εξυπηρετητή DNS ποια διεύθυνση IP αντιστοιχεί στο όνομα. Το ερώτημα πηγαίνει με UDP στη θύρα $53$.
2. **Μεταφοράς, TCP:** ο φυλλομετρητής ανοίγει σύνδεση TCP με τον εξυπηρετητή, στη θύρα $443$.
3. **Εφαρμογής, HTTPS:** μέσα από τη σύνδεση στέλνεται κρυπτογραφημένο το αίτημα HTTP για τη σελίδα.
4. **Διαδικτύου και πρόσβασης δικτύου:** κάθε τμήμα TCP μπαίνει σε πακέτο IP με προορισμό τη διεύθυνση του εξυπηρετητή, και κάθε πακέτο σε πλαίσιο Wi-Fi προς τον δρομολογητή του σπιτιού. Από εκεί, δρομολογητής σε δρομολογητή, ως τον προορισμό.

### Παράδειγμα 2: Ένα πλαίσιο Ethernet μεταφέρει \$1460\$ bytes δεδομένων. Η κεφαλίδα TCP είναι \$20\$ bytes, η IP \$20\$ bytes, και το Ethernet προσθέτει \$18\$ bytes. Τι ποσοστό του πλαισίου είναι χρήσιμα δεδομένα;

1. **Μέγεθος πλαισίου:** $1460 + 20 + 20 + 18 = 1518$ bytes.
2. **Ποσοστό δεδομένων:** $\frac{1460}{1518} \approx 0{,}962$, δηλαδή περίπου $96\%$.
3. **Οι κεφαλίδες κοστίζουν περίπου $4\%$.** Για πολύ μικρά μηνύματα το κόστος είναι πολύ μεγαλύτερο: για $10$ bytes δεδομένων, τα ίδια $58$ bytes κεφαλίδων είναι πάνω από πέντε φορές τα δεδομένα.

### Παράδειγμα 3: Μια εφαρμογή βιντεοκλήσεων στέλνει \$30\$ εικόνες το δευτερόλεπτο. Γιατί προτιμά το UDP από το TCP;

1. **Με TCP,** μια χαμένη εικόνα θα ξαναστελνόταν, και οι επόμενες θα περίμεναν να φτάσει πρώτα αυτή, γιατί το TCP παραδίδει με σειρά.
2. **Μέχρι να φτάσει,** η εικόνα θα ήταν ήδη παλιά. Ένα καρέ που αργεί είναι άχρηστο σε ζωντανή συνομιλία.
3. **Με UDP,** η χαμένη εικόνα απλώς παραλείπεται και η κλήση συνεχίζει. Ένα στιγμιαίο κόλλημα είναι προτιμότερο από μια καθυστέρηση που μεγαλώνει.

### Παράδειγμα 4: Το λάπτοπ είναι συνδεδεμένο στο Wi-Fi και «βλέπει» τον δρομολογητή του σπιτιού, αλλά καμία ιστοσελίδα δεν ανοίγει με το όνομά της. Ένας έλεγχος απόκρισης (ping) προς μια γνωστή διεύθυνση IP στο Διαδίκτυο όμως πετυχαίνει. Σε ποιο επίπεδο είναι το πρόβλημα;

1. **Το επίπεδο πρόσβασης δικτύου δουλεύει:** υπάρχει σύνδεση Wi-Fi με τον δρομολογητή.
2. **Το επίπεδο διαδικτύου δουλεύει:** ο έλεγχος προς τη διεύθυνση IP απαντά, άρα τα πακέτα φτάνουν έξω από το σπίτι και επιστρέφουν.
3. **Αποτυγχάνει η μετάφραση ονόματος σε διεύθυνση,** δηλαδή το DNS, που είναι πρωτόκολλο του επιπέδου εφαρμογής.
4. **Η διάγνωση γίνεται από κάτω προς τα πάνω:** ελέγχεις κάθε επίπεδο με τη σειρά, και το πρώτο που δεν δουλεύει είναι το ύποπτο.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί τα δίκτυα οργανώνονται σε επίπεδα;
   - για να λύνει κάθε επίπεδο ένα μέρος του προβλήματος και να αλλάζει ανεξάρτητα
   - για να ταξιδεύουν τα δεδομένα πιο γρήγορα, αφού κάθε επίπεδο τα επιταχύνει λίγο
   - για να κρυπτογραφούνται τα δεδομένα, μία φορά σε κάθε επίπεδο που διασχίζουν
   - γιατί κάθε επίπεδο αντιστοιχεί σε ένα διαφορετικό καλώδιο του δικτύου
2. Πόσα επίπεδα έχει το μοντέλο TCP/IP και πόσα το OSI;
   - $4$ και $7$
   - $7$ και $4$
   - $5$ και $5$
   - $2$ και $4$
3. Σε ποιο επίπεδο του TCP/IP ανήκει το πρωτόκολλο IP;
   - στο επίπεδο διαδικτύου
   - στο επίπεδο μεταφοράς
   - στο επίπεδο εφαρμογής
   - στο επίπεδο πρόσβασης δικτύου
4. Πώς ξέρει ο υπολογιστής-παραλήπτης σε ποιο πρόγραμμα να δώσει τα δεδομένα που έφτασαν;
   - από τον αριθμό θύρας στην κεφαλίδα του επιπέδου μεταφοράς
   - από τη διεύθυνση IP στην κεφαλίδα του επιπέδου δικτύου
   - από τη διεύθυνση MAC στην κεφαλίδα του πλαισίου Ethernet
   - από το όνομα DNS, που γράφεται σε κάθε πακέτο
5. Ποια εφαρμογή ταιριάζει καλύτερα στο UDP;
   - ένα διαδικτυακό παιχνίδι σε πραγματικό χρόνο
   - η λήψη ενός μεγάλου αρχείου από εξυπηρετητή
   - η αποστολή ενός email με συνημμένα
   - η φόρτωση μιας ιστοσελίδας με εικόνες
6. Τι είναι η ενθυλάκωση;
   - κάθε επίπεδο προσθέτει τη δική του κεφαλίδα σε ό,τι πήρε από πάνω
   - η κρυπτογράφηση των δεδομένων πριν σταλούν
   - η συμπίεση των δεδομένων σε κάθε επίπεδο, για να πιάνουν λιγότερο χώρο
   - το σπάσιμο ενός αρχείου σε πολλά πακέτα
7. Ποια κεφαλίδα βρίσκεται πιο «έξω» σε ένα πλαίσιο που ταξιδεύει σε καλώδιο;
   - η κεφαλίδα Ethernet
   - η κεφαλίδα TCP
   - η κεφαλίδα IP
   - η κεφαλίδα HTTP
8. Μέχρι ποια κεφαλίδα «ανοίγει» ένα πλαίσιο ένας δρομολογητής για να το προωθήσει;
   - μέχρι την κεφαλίδα IP
   - μέχρι την κεφαλίδα TCP
   - μέχρι τα δεδομένα HTTP
   - δεν ανοίγει καμία κεφαλίδα
9. Σε ποιο επίπεδο του TCP/IP αντιστοιχεί το επίπεδο παρουσίασης του OSI;
   - στο επίπεδο εφαρμογής
   - στο επίπεδο μεταφοράς
   - στο επίπεδο διαδικτύου
   - σε κανένα, το TCP/IP δεν το καλύπτει
10. Ποιο επίπεδο εξασφαλίζει ότι τα δεδομένα μιας ιστοσελίδας φτάνουν ολόκληρα και με τη σωστή σειρά;
   - το επίπεδο μεταφοράς, με το TCP
   - το επίπεδο διαδικτύου, με το IP
   - το επίπεδο πρόσβασης δικτύου, με το Ethernet
   - το επίπεδο εφαρμογής, με το DNS

## Ασκήσεις

1. Σε ποιο επίπεδο του TCP/IP ανήκει το πρωτόκολλο HTTP;
2. Πόσες διαφορετικές διευθύνσεις υπάρχουν στο IPv4; Δώσε την απάντηση ως δύναμη του $2$.
3. Ένα αίτημα DNS έχει $40$ bytes δεδομένων. Η κεφαλίδα UDP είναι $8$ bytes, η IP $20$ και το Ethernet προσθέτει $18$.
   α) Πόσα bytes είναι όλο το πλαίσιο;
   β) Πόσα από αυτά είναι κεφαλίδες και ουρά;
4. Αντιστοίχισε κάθε επίπεδο του OSI με το επίπεδο του TCP/IP όπου ανήκει.
   α) Επίπεδο συνόδου (5);
   β) Επίπεδο δικτύου (3);
   γ) Φυσικό επίπεδο (1);

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/informatics/network-layers
