# Βάσεις δεδομένων

> Πίνακες, κλειδιά, σχέσεις και ερωτήματα SQL.

Πληροφορική, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/informatics/databases

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί μια βάση δεδομένων αποφεύγει τον πλεονασμό και την ασυνέπεια.
- Να περιγράφεις πίνακες, εγγραφές, πεδία, πρωτεύοντα και ξένα κλειδιά.
- Να σχεδιάζεις σχέσεις ένα προς πολλά και πολλά προς πολλά με πίνακες.
- Να γράφεις ερωτήματα SQL με SELECT, WHERE, ORDER BY και JOIN.

## Γιατί όχι ένα λογιστικό φύλλο

Φαντάσου ότι το σχολείο κρατά τους μαθητές σε ένα λογιστικό φύλλο, με μια στήλη για το τμήμα και δίπλα τον υπεύθυνο καθηγητή του τμήματος. Για κάθε μαθητή του Β1, το όνομα του υπεύθυνου γράφεται ξανά. Αν αλλάξει υπεύθυνος, πρέπει να διορθωθούν είκοσι πέντε γραμμές, και αρκεί να ξεχαστεί μία για να λέει το αρχείο δύο διαφορετικά πράγματα.

Αυτά είναι τα δύο κλασικά προβλήματα:

- **Πλεονασμός** (redundancy): η ίδια πληροφορία αποθηκεύεται πολλές φορές.
- **Ασυνέπεια** (inconsistency): τα αντίγραφα κάποια στιγμή διαφωνούν μεταξύ τους.

Μια **βάση δεδομένων** οργανώνει τα δεδομένα ώστε κάθε γεγονός να γράφεται **μία φορά**. Το πρόγραμμα που τη διαχειρίζεται λέγεται **Σύστημα Διαχείρισης Βάσεων Δεδομένων** (ΣΔΒΔ, DBMS). Φροντίζει ακόμα να μπορούν πολλοί χρήστες να δουλεύουν ταυτόχρονα, να μη χάνονται δεδομένα σε μια διακοπή ρεύματος, και να βλέπει ο καθένας μόνο ό,τι επιτρέπεται.

## Το σχεσιακό μοντέλο

Το 1970 ο Edgar Codd πρότεινε το **σχεσιακό μοντέλο** (relational model), που κυριαρχεί από τότε. Τα δεδομένα οργανώνονται σε **πίνακες**:

| Όρος             | Τι είναι                                            | Άλλα ονόματα         |
| ---------------- | --------------------------------------------------- | -------------------- |
| Πίνακας (table)  | ένα σύνολο ομοειδών στοιχείων, π.χ. όλοι οι μαθητές | σχέση (relation)     |
| Εγγραφή (record) | μία γραμμή, π.χ. ένας μαθητής                       | πλειάδα (tuple)      |
| Πεδίο (field)    | μία στήλη, π.χ. το όνομα                            | γνώρισμα (attribute) |

Κάθε πεδίο έχει **τύπο δεδομένων**: ακέραιος, πραγματικός, κείμενο, ημερομηνία. Το ΣΔΒΔ δεν δέχεται κείμενο σε πεδίο βαθμού.

## Κλειδιά

Το **πρωτεύον κλειδί** (primary key) είναι ένα πεδίο που ξεχωρίζει μοναδικά κάθε εγγραφή: δεν επιτρέπεται να επαναληφθεί ούτε να μείνει κενό. Το όνομα δεν κάνει για κλειδί, γιατί δύο μαθητές μπορεί να λέγονται Μαρία. Γι' αυτό συνήθως χρησιμοποιείται ένας αύξων αριθμός, το `id`.

Το **ξένο κλειδί** (foreign key) είναι ένα πεδίο που παίρνει τιμές από το πρωτεύον κλειδί **άλλου** πίνακα. Έτσι συνδέονται οι πίνακες.

**Πίνακας `classes`** (τμήματα)

| id | name |
| -- | ---- |
| 1  | Β1   |
| 2  | Β2   |

**Πίνακας `students`** (μαθητές)

| id | name    | class\_id | grade |
| -- | ------- | --------- | ----- |
| 1  | Άννα    | 1         | 18.5  |
| 2  | Νίκος   | 1         | 14    |
| 3  | Μαρία   | 2         | 19    |
| 4  | Γιώργος | 2         | 11.5  |
| 5  | Ελένη   | 1         | 15.5  |

Το `class_id` είναι ξένο κλειδί προς το `classes.id`. Το όνομα του τμήματος γράφεται **μία** φορά, στον πίνακα `classes`. Αν αλλάξει, αλλάζει σε ένα σημείο.

> **Κλειδί**
>
> **Κάθε γεγονός αποθηκεύεται μία φορά, και οι πίνακες συνδέονται μέσω κλειδιών.**
>
> Η βάση δεν κρατά «η Άννα είναι στο Β1» ως κείμενο. Κρατά «η Άννα ανήκει στο τμήμα 1» και, χωριστά, «το τμήμα 1 λέγεται Β1». Όταν χρειαστεί η πλήρης εικόνα, ένα ερώτημα ενώνει ξανά τους πίνακες.

Οι σχέσεις ανάμεσα σε πίνακες είναι τριών ειδών:

| Σχέση                  | Παράδειγμα                                                                          | Πώς υλοποιείται                                    |
| ---------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------- |
| Ένα προς ένα (1:1)     | μαθητής και ατομικό ντουλάπι                                                        | ξένο κλειδί με μοναδική τιμή                       |
| Ένα προς πολλά (1:N)   | ένα τμήμα, πολλοί μαθητές                                                           | ξένο κλειδί στην πλευρά των «πολλών»               |
| Πολλά προς πολλά (N:M) | μαθητές και όμιλοι: κάθε μαθητής σε πολλούς ομίλους, κάθε όμιλος με πολλούς μαθητές | τρίτος, **ενδιάμεσος** πίνακας με δύο ξένα κλειδιά |

## Η γλώσσα SQL

Η **SQL** (Structured Query Language) είναι η τυποποιημένη γλώσσα των σχεσιακών βάσεων. Είναι **δηλωτική**: περιγράφεις ποια δεδομένα θέλεις, και το ΣΔΒΔ αποφασίζει πώς θα τα βρει.

Οι πίνακες του παραδείγματος φτιάχνονται έτσι:

```sql
CREATE TABLE classes (
    id   INTEGER PRIMARY KEY,
    name TEXT NOT NULL
);

CREATE TABLE students (
    id       INTEGER PRIMARY KEY,
    name     TEXT NOT NULL,
    class_id INTEGER REFERENCES classes(id),
    grade    REAL
);

INSERT INTO classes VALUES (1, 'Β1'), (2, 'Β2');
```

Το βασικό ερώτημα έχει τέσσερα μέρη, πάντα με αυτή τη σειρά:

```sql
SELECT name, grade      -- ποια πεδία
FROM students           -- από ποιον πίνακα
WHERE grade >= 15       -- ποιες εγγραφές
ORDER BY grade DESC;    -- με ποια σειρά
```

| name  | grade |
| ----- | ----- |
| Μαρία | 19    |
| Άννα  | 18.5  |
| Ελένη | 15.5  |

Το `DESC` σημαίνει φθίνουσα σειρά· χωρίς αυτό, η σειρά είναι αύξουσα (`ASC`). Το `SELECT *` επιστρέφει όλα τα πεδία.

**Η σύζευξη** (`JOIN`) ενώνει πίνακες μέσω των κλειδιών τους. Για να πάρεις το όνομα κάθε μαθητή μαζί με το όνομα του τμήματός του:

```sql
SELECT students.name, classes.name
FROM students
JOIN classes ON students.class_id = classes.id
WHERE classes.name = 'Β2';
```

| students.name | classes.name |
| ------------- | ------------ |
| Μαρία         | Β2           |
| Γιώργος       | Β2           |

Όταν δύο πίνακες έχουν πεδίο με το ίδιο όνομα, εδώ το `name` και το `id`, γράφεις μπροστά το όνομα του πίνακα για να μην υπάρχει αμφιβολία.

Η SQL υπολογίζει και **συγκεντρωτικά** μεγέθη, όπως `COUNT`, `AVG`, `MAX`, `MIN` και `SUM`. Με `GROUP BY` τα υπολογίζει χωριστά ανά ομάδα:

```sql
SELECT classes.name, COUNT(*), AVG(students.grade)
FROM students
JOIN classes ON students.class_id = classes.id
GROUP BY classes.name;
```

Το αποτέλεσμα είναι μία γραμμή ανά τμήμα: Β1 με $3$ μαθητές και μέσο όρο $16$, Β2 με $2$ μαθητές και μέσο όρο $15{,}25$.

Μπορείς να δοκιμάσεις όλα τα παραπάνω χωρίς να εγκαταστήσεις τίποτα, με τη βάση SQLite που περιέχει η Python:

```python
import sqlite3

db = sqlite3.connect(":memory:")  # μια βάση που ζει μόνο στη μνήμη
db.executescript("""
CREATE TABLE classes (id INTEGER PRIMARY KEY, name TEXT NOT NULL);
CREATE TABLE students (id INTEGER PRIMARY KEY, name TEXT NOT NULL,
    class_id INTEGER REFERENCES classes(id), grade REAL);
INSERT INTO classes VALUES (1, 'Β1'), (2, 'Β2');
INSERT INTO students VALUES (1, 'Άννα', 1, 18.5), (2, 'Νίκος', 1, 14),
    (3, 'Μαρία', 2, 19), (4, 'Γιώργος', 2, 11.5), (5, 'Ελένη', 1, 15.5);
""")

for row in db.execute(
    "SELECT name, grade FROM students "
    "WHERE grade >= 15 ORDER BY grade DESC"
):
    print(row)
```

> **Πρόσεχε**
>
> **Τρία λάθη που κάνει όποιος έρχεται από την Python:**
>
> - Η ισότητα στη SQL γράφεται με **ένα** `=`, όχι `==`.
> - Τα κείμενα μπαίνουν σε **μονά** εισαγωγικά: `'Β2'`.
> - Η σειρά των μερών είναι αυστηρή: `SELECT`, `FROM`, `WHERE`, `ORDER BY`. Ένα `ORDER BY` πριν από το `WHERE` είναι συντακτικό λάθος.

> **Θυμήσου**
>
> - **Πρωτεύον κλειδί:** μοναδικό και ποτέ κενό.
> - **Ξένο κλειδί:** δείχνει το πρωτεύον κλειδί άλλου πίνακα.
> - **1:N** με ξένο κλειδί στα «πολλά». **N:M** με ενδιάμεσο πίνακα.
> - **SQL:** `SELECT` πεδία `FROM` πίνακας `WHERE` συνθήκη `ORDER BY` πεδίο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γράψε ερώτημα SQL που δίνει τα ονόματα και τους βαθμούς των μαθητών του Β1, από τον μεγαλύτερο βαθμό προς τον μικρότερο.

1. **Το όνομα του τμήματος** είναι στον πίνακα `classes`, άρα χρειάζεται σύζευξη με τον `students`.
2. **Η συνθήκη** είναι `classes.name = 'Β1'` και η σειρά `ORDER BY students.grade DESC`.
3. **Το ερώτημα:**
   ```sql
   SELECT students.name, students.grade
   FROM students
   JOIN classes ON students.class_id = classes.id
   WHERE classes.name = 'Β1'
   ORDER BY students.grade DESC;
   ```
4. **Αποτέλεσμα:** Άννα $18{,}5$, Ελένη $15{,}5$, Νίκος $14$.

### Παράδειγμα 2: Μια δανειστική βιβλιοθήκη έχει μέλη και βιβλία. Κάθε μέλος δανείζεται πολλά βιβλία, και κάθε βιβλίο δανείζεται σε πολλά μέλη με τα χρόνια. Σχεδίασε τους πίνακες.

1. **Η σχέση είναι πολλά προς πολλά.** Ένα ξένο κλειδί στον έναν από τους δύο πίνακες δεν αρκεί: ένα βιβλίο θα μπορούσε να «δείχνει» μόνο ένα μέλος.
2. **Δύο πίνακες για τις οντότητες:** `members(id, name, phone)` και `books(id, title, author)`, με πρωτεύον κλειδί το `id` στον καθένα.
3. **Ένας ενδιάμεσος πίνακας για τους δανεισμούς:** `loans(id, member_id, book_id, loan_date, return_date)`. Το `member_id` είναι ξένο κλειδί προς το `members`, το `book_id` προς το `books`.
4. **Κάθε δανεισμός είναι μία εγγραφή του `loans`.** Ο ενδιάμεσος πίνακας κρατά και πληροφορίες που δεν ανήκουν ούτε στο μέλος ούτε στο βιβλίο, αλλά στον ίδιο τον δανεισμό, όπως οι ημερομηνίες.

### Παράδειγμα 3: Ένα λογιστικό φύλλο έχει στήλες: μαθητής, τμήμα, υπεύθυνος τμήματος. Ποιο πρόβλημα έχει, και πώς το λύνει η βάση;

1. **Ο υπεύθυνος εξαρτάται από το τμήμα, όχι από τον μαθητή.** Γράφεται όμως σε κάθε γραμμή μαθητή: πλεονασμός.
2. **Αν αλλάξει υπεύθυνος** και διορθωθούν μόνο κάποιες γραμμές, το φύλλο θα δείχνει δύο υπεύθυνους για το ίδιο τμήμα: ασυνέπεια.
3. **Λύση:** ο υπεύθυνος μεταφέρεται στον πίνακα `classes`, ως πεδίο `teacher`. Ο πίνακας `students` κρατά μόνο το `class_id`.
4. **Τώρα η αλλαγή υπευθύνου είναι μία ενημέρωση σε μία εγγραφή,** και όλοι οι μαθητές του τμήματος τη «βλέπουν» αμέσως μέσω του ξένου κλειδιού.

## Ερωτήσεις

1. Το όνομα του υπεύθυνου καθηγητή γράφεται ξανά σε κάθε γραμμή μαθητή. Πώς λέγεται αυτό το πρόβλημα;
   - πλεονασμός
   - ασυνέπεια
   - υπερχείλιση
   - ενθυλάκωση
2. Ποιο πεδίο είναι καλύτερο πρωτεύον κλειδί για τον πίνακα μαθητών;
   - ο αριθμός μητρώου
   - το ονοματεπώνυμο
   - το τμήμα του μαθητή
   - ο μέσος βαθμός του
3. Στον πίνακα students, το πεδίο class_id είναι:
   - ξένο κλειδί προς τον πίνακα classes
   - πρωτεύον κλειδί του students
   - πρωτεύον κλειδί του classes
   - ένα απλό αριθμητικό πεδίο χωρίς σχέση με άλλο πίνακα
4. Μαθητές και όμιλοι: κάθε μαθητής σε πολλούς ομίλους, κάθε όμιλος με πολλούς μαθητές. Πώς υλοποιείται η σχέση;
   - με ενδιάμεσο πίνακα που έχει δύο ξένα κλειδιά
   - με ξένο κλειδί club_id στον πίνακα μαθητών
   - με ξένο κλειδί student_id στον πίνακα ομίλων
   - γράφοντας όλους τους ομίλους σε ένα πεδίο κειμένου, χωρισμένους με κόμμα
5. Ποιο ερώτημα είναι γραμμένο σωστά;
   - `SELECT name FROM students WHERE grade > 15 ORDER BY name;`
   - `SELECT name FROM students ORDER BY name WHERE grade > 15;`
   - `SELECT name WHERE grade > 15 FROM students;`
   - `FROM students SELECT name WHERE grade > 15;`
6. Ποια συνθήκη είναι σωστή SQL για «το τμήμα είναι το Β2»;
   - `classes.name = 'Β2'`
   - `classes.name == 'Β2'`
   - `classes.name = Β2`
   - `classes.name := 'Β2'`
7. Με τα δεδομένα της ενότητας, πόσες γραμμές επιστρέφει το JOIN students με classes, χωρίς WHERE;
   - $5$
   - $2$
   - $10$
   - $7$
8. Τι επιστρέφει το `SELECT name FROM students WHERE grade < 15 ORDER BY grade;` με τα δεδομένα της ενότητας;
   - Γιώργος, Νίκος
   - Νίκος, Γιώργος
   - Γιώργος, Νίκος, Ελένη
   - Γιώργος
9. Τι κάνει το `GROUP BY classes.name` σε ένα ερώτημα με `AVG(students.grade)`;
   - υπολογίζει χωριστό μέσο όρο για κάθε τμήμα
   - ταξινομεί τους μαθητές κατά τμήμα
   - υπολογίζει έναν μέσο όρο για όλους τους μαθητές
   - κρατά μόνο τα τμήματα με μαθητές πάνω από τη βάση
10. Ένα ερώτημα SQL λέει ποιες εγγραφές θέλεις, αλλά όχι πώς να ψαχτεί ο πίνακας. Ποιος το αποφασίζει;
   - το Σύστημα Διαχείρισης Βάσεων Δεδομένων
   - ο προγραμματιστής, με επιπλέον εντολές επανάληψης
   - το λειτουργικό σύστημα
   - κανείς· η αναζήτηση γίνεται πάντα με σειρά από την πρώτη εγγραφή

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται το πεδίο που ξεχωρίζει μοναδικά κάθε εγγραφή ενός πίνακα;
2. Με τα δεδομένα της ενότητας, τι επιστρέφει το `SELECT COUNT(*) FROM students WHERE grade >= 15;`;
3. Με τα δεδομένα της ενότητας:
   α) Τι επιστρέφει το `SELECT AVG(grade) FROM students;`;
   β) Τι επιστρέφει το `SELECT MAX(grade) FROM students;`;
4. Θέλουμε να καταγράφουμε ποιοι μαθητές συμμετέχουν σε ποιους ομίλους του σχολείου.
   α) Τι είδους σχέση είναι;
   β) Πόσους πίνακες χρειάζεται συνολικά η σχεδίαση;
   γ) Πόσα ξένα κλειδιά έχει ο ενδιάμεσος πίνακας;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/informatics/databases
