# Αρχιτεκτονική υπολογιστή

> Το μοντέλο von Neumann, η ιεραρχία μνήμης και ο κύκλος εντολής.

Πληροφορική, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/informatics/computer-architecture

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τα μέρη της αρχιτεκτονικής von Neumann και την ιδέα του αποθηκευμένου προγράμματος.
- Να εξηγείς τον ρόλο των καταχωρητών PC, IR, MAR, MDR και του συσσωρευτή.
- Να ακολουθείς βήμα-βήμα τον κύκλο ανάκλησης, αποκωδικοποίησης και εκτέλεσης.
- Να κατατάσσεις τα επίπεδα της ιεραρχίας μνήμης κατά ταχύτητα, μέγεθος και κόστος.

## Η ιδέα του αποθηκευμένου προγράμματος

Οι πρώτοι ηλεκτρονικοί υπολογιστές προγραμματίζονταν με **καλώδια**. Για να λύσει ο ENIAC ένα νέο πρόβλημα, οι χειριστές του ξανασύνδεαν φυσικά τις μονάδες του, και η αλλαγή μπορούσε να κρατήσει μέρες.

*Ο ENIAC, γύρω στο 1946: δύο χειρίστριες περνούν ένα νέο πρόγραμμα στο μηχάνημα. Δες ότι το πρόγραμμα εδώ είναι καλώδια που μπαίνουν σε υποδοχές, πάνελ με πάνελ. Αυτό ακριβώς ήρθε να αλλάξει η ιδέα του αποθηκευμένου προγράμματος.*

Το 1945 ο John von Neumann περιέγραψε μια άλλη ιδέα: **το πρόγραμμα να αποθηκεύεται στη μνήμη, μαζί με τα δεδομένα, ως αριθμοί.** Για να αλλάξει το πρόγραμμα, αρκεί να γραφτούν άλλοι αριθμοί στη μνήμη. Σχεδόν κάθε υπολογιστής που φτιάχτηκε από τότε, από τους εξυπηρετητές ως το κινητό σου, ακολουθεί αυτή την ιδέα.

## Τα μέρη

| Μέρος                                     | Ρόλος                                                                       |
| ----------------------------------------- | --------------------------------------------------------------------------- |
| Κεντρική Μονάδα Επεξεργασίας (ΚΜΕ, CPU)   | εκτελεί τις εντολές                                                         |
| — Μονάδα Ελέγχου (control unit)           | διαβάζει την εντολή, την αποκωδικοποιεί και δίνει εντολές στα υπόλοιπα μέρη |
| — Αριθμητική και Λογική Μονάδα (ΑΛΜ, ALU) | κάνει τις πράξεις: πρόσθεση, σύγκριση, λογικά ΚΑΙ, Ή, ΟΧΙ                   |
| — Καταχωρητές (registers)                 | ελάχιστες, πανγρήγορες θέσεις μνήμης μέσα στην ΚΜΕ                          |
| Κύρια μνήμη (RAM)                         | κρατά το πρόγραμμα και τα δεδομένα όσο τρέχει                               |
| Μονάδες εισόδου και εξόδου                | πληκτρολόγιο, οθόνη, δίκτυο, αποθηκευτικά μέσα                              |
| Δίαυλοι (buses)                           | οι «δρόμοι» που ενώνουν τα παραπάνω                                         |

Οι δίαυλοι είναι τρεις. Ο **δίαυλος διευθύνσεων** λέει **πού** στη μνήμη, ο **δίαυλος δεδομένων** μεταφέρει **τι**, και ο **δίαυλος ελέγχου** λέει **τι να γίνει**: ανάγνωση ή εγγραφή.

## Οι καταχωρητές

Η μνήμη είναι μια μεγάλη σειρά από θέσεις, καθεμία με τη **διεύθυνσή** της, έναν αριθμό από το $0$ και πάνω. Για να δουλέψει με αυτήν, η ΚΜΕ χρησιμοποιεί μερικούς ειδικούς καταχωρητές:

| Καταχωρητής                                    | Τι κρατά                                                       |
| ---------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------- |
| Μετρητής Προγράμματος (PC, program counter)    | τη **διεύθυνση** της επόμενης εντολής                          |
| Καταχωρητής Εντολών (IR, instruction register) | την εντολή που εκτελείται **τώρα**                             |
| Καταχωρητής Διεύθυνσης Μνήμης (MAR)            | τη διεύθυνση που θα διαβαστεί ή θα γραφτεί                     |
| Καταχωρητής Δεδομένων Μνήμης (MDR)             | την τιμή που μόλις ήρθε από τη μνήμη ή που θα γραφτεί σε αυτήν |
| Συσσωρευτής (ACC, accumulator)                 | το ενδιάμεσο αποτέλεσμα των πράξεων                            |

## Ο κύκλος εντολής

Η ΚΜΕ κάνει ένα μόνο πράγμα, ξανά και ξανά, δισεκατομμύρια φορές το δευτερόλεπτο:

1. **Ανάκληση** (fetch). Η διεύθυνση του PC αντιγράφεται στον MAR. Η μνήμη στέλνει το περιεχόμενο εκείνης της θέσης στον MDR, και από εκεί η εντολή περνά στον IR. Ο PC αυξάνεται κατά $1$, ώστε να δείχνει την επόμενη εντολή.
2. **Αποκωδικοποίηση** (decode). Η μονάδα ελέγχου διαβάζει τον IR και ξεχωρίζει **τι** πρέπει να γίνει (τον κωδικό της εντολής) και **με ποιο δεδομένο** (τη διεύθυνση ή την τιμή).
3. **Εκτέλεση** (execute). Η εντολή εκτελείται: φέρνει τιμή από τη μνήμη, κάνει πράξη στην ΑΛΜ, γράφει αποτέλεσμα ή αλλάζει τον PC για να κάνει άλμα.

> **Κλειδί**
>
> **Κάθε πρόγραμμα, από ένα παιχνίδι ως έναν φυλλομετρητή, είναι στο τέλος αυτός ο κύκλος: ανάκληση, αποκωδικοποίηση, εκτέλεση.**
>
> Η ΚΜΕ δεν «ξέρει» τι πρόγραμμα τρέχει. Ξέρει μόνο να φέρνει την επόμενη εντολή από τη διεύθυνση του PC. Επειδή εντολές και δεδομένα είναι και τα δύο αριθμοί στην ίδια μνήμη, αυτό που τα ξεχωρίζει είναι μόνο **πού δείχνει ο PC**.

Ας δούμε έναν φανταστικό, πολύ απλό επεξεργαστή. Στις διευθύνσεις $0$ έως $3$ βρίσκεται το πρόγραμμα, και στις $10$ έως $12$ τα δεδομένα:

| Διεύθυνση | Περιεχόμενο | Σημασία                                   |
| --------- | ----------- | ----------------------------------------- |
| $0$       | `LOAD 10`   | φέρε στον ACC την τιμή της θέσης $10$     |
| $1$       | `ADD 11`    | πρόσθεσε στον ACC την τιμή της θέσης $11$ |
| $2$       | `STORE 12`  | γράψε τον ACC στη θέση $12$               |
| $3$       | `HALT`      | σταμάτα                                   |
| $10$      | $7$         | δεδομένο                                  |
| $11$      | $5$         | δεδομένο                                  |
| $12$      | $0$         | εδώ θα γραφτεί το αποτέλεσμα              |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τέσσερις κύκλοι εντολής*

Η **συχνότητα ρολογιού** μετριέται σε hertz. Ένας επεξεργαστής στα $3$ GHz κάνει $3 \cdot 10^9$ παλμούς το δευτερόλεπτο. Ένας κύκλος εντολής δεν διαρκεί απαραίτητα έναν παλμό: οι σύγχρονοι επεξεργαστές επικαλύπτουν τις φάσεις διαδοχικών εντολών και έχουν πολλούς πυρήνες, καθέναν με τον δικό του κύκλο.

## Η ιεραρχία μνήμης

Η ιδανική μνήμη θα ήταν τεράστια, πανγρήγορη, φθηνή και θα κρατούσε τα δεδομένα χωρίς ρεύμα. Τέτοια μνήμη δεν υπάρχει. Γι' αυτό οι υπολογιστές συνδυάζουν πολλά επίπεδα:

| Επίπεδο                         | Τυπικό μέγεθος               | Τυπικός χρόνος πρόσβασης | Χάνει τα δεδομένα χωρίς ρεύμα; |
| ------------------------------- | ---------------------------- | ------------------------ | ------------------------------ |
| Καταχωρητές                     | λίγες εκατοντάδες bytes      | κάτω από $1$ ns          | ναι                            |
| Κρυφή μνήμη (cache) L1, L2, L3  | από δεκάδες KB ως δεκάδες MB | περίπου $1$ ως $10$ ns   | ναι                            |
| Κύρια μνήμη (RAM)               | μερικά ως δεκάδες GB         | περίπου $100$ ns         | ναι                            |
| Δίσκος στερεάς κατάστασης (SSD) | εκατοντάδες GB ως λίγα TB    | περίπου $0{,}1$ ms       | όχι                            |
| Μαγνητικός σκληρός δίσκος (HDD) | μερικά TB                    | περίπου $10$ ms          | όχι                            |

Οι αριθμοί είναι ενδεικτικοί και αλλάζουν κάθε λίγα χρόνια. Αυτό που **δεν** αλλάζει είναι η σχέση: όσο πλησιάζεις στην ΚΜΕ, η μνήμη γίνεται γρηγορότερη, μικρότερη και ακριβότερη ανά byte.

Η κρυφή μνήμη δουλεύει χάρη στην **αρχή της τοπικότητας**. Ένα πρόγραμμα που χρησιμοποίησε μια θέση μνήμης είναι πιθανό να την ξαναχρησιμοποιήσει σύντομα (χρονική τοπικότητα), και να χρησιμοποιήσει τις γειτονικές της (χωρική τοπικότητα). Έτσι, ό,τι μεταφέρεται στην κρυφή μνήμη συνήθως ξαναχρειάζεται εκεί.

> **Πρόσεχε**
>
> **Η «μνήμη» των 128 GB ενός κινητού δεν είναι RAM.** Είναι αποθηκευτικός χώρος, το αντίστοιχο του δίσκου. Η RAM του ίδιου κινητού είναι λίγα GB.
>
> Η διαφορά μετρά: η RAM είναι **πτητική** (volatile) και αδειάζει όταν κλείσει η συσκευή, ενώ ο αποθηκευτικός χώρος κρατά τα αρχεία. Γι' αυτό ένα έγγραφο που δεν αποθηκεύτηκε χάνεται σε διακοπή ρεύματος: ζούσε μόνο στη RAM.

> **Θυμήσου**
>
> **Η στενωπός von Neumann** (von Neumann bottleneck): εντολές και δεδομένα περνούν από τον **ίδιο** δίαυλο, και η ΚΜΕ είναι πολύ πιο γρήγορη από τη μνήμη. Συχνά περιμένει. Η κρυφή μνήμη, οι πολλαπλοί δίαυλοι και οι έξυπνοι επεξεργαστές είναι όλα προσπάθειες να μικρύνει αυτή η αναμονή.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στο πρόγραμμα του πίνακα, η θέση \$11\$ αλλάζει από \$5\$ σε \$20\$ και η εντολή στη θέση \$1\$ γίνεται SUB 11 (αφαίρεση). Τι θα περιέχει η θέση \$12\$ στο τέλος;

1. **LOAD 10:** ο ACC γίνεται $7$.
2. **SUB 11:** η ΑΛΜ κάνει $7 - 20$, ο ACC γίνεται $-13$.
3. **STORE 12:** η θέση $12$ παίρνει την τιμή $-13$. Μετά το HALT ο επεξεργαστής σταματά.
4. **Η θέση $12$ περιέχει $-13$.** Πώς ακριβώς γράφεται ένας αρνητικός αριθμός σε bits θα το δούμε στην επόμενη ενότητα.

### Παράδειγμα 2: Ένας επεξεργαστής στα \$3\$ GHz ζητά μια τιμή από τη RAM, που απαντά σε \$100\$ ns. Πόσοι παλμοί ρολογιού περνούν στην αναμονή;

1. **Ένας παλμός διαρκεί** $\frac{1}{3 \cdot 10^9}$ δευτερόλεπτα, δηλαδή περίπου $0{,}33$ ns.
2. **Στα $100$ ns χωρούν** $100 \cdot 3 = 300$ παλμοί.
3. **Περίπου $300$ παλμοί χαμένοι** για κάθε πρόσβαση στη RAM. Αυτή είναι η στενωπός von Neumann σε αριθμούς, και ο λόγος που υπάρχει η κρυφή μνήμη.

### Παράδειγμα 3: Το \$95\\%\$ των προσβάσεων βρίσκει την τιμή στην κρυφή μνήμη σε \$2\$ ns· το υπόλοιπο \$5\\%\$ πηγαίνει στη RAM και κοστίζει \$100\$ ns. Ποιος είναι ο μέσος χρόνος πρόσβασης;

1. **Σταθμισμένος μέσος όρος:** $0{,}95 \cdot 2 + 0{,}05 \cdot 100$.
2. **Υπολογισμός:** $1{,}9 + 5 = 6{,}9$ ns.
3. **Περίπου $7$ ns,** δεκατέσσερις φορές λιγότερο από τα $100$ ns που θα κόστιζε κάθε πρόσβαση χωρίς κρυφή μνήμη, παρότι αυτή είναι χιλιάδες φορές μικρότερη από τη RAM.

### Παράδειγμα 4: Ο PC έχει την τιμή \$8\$ και ανακαλείται η εντολή JUMP 2 («συνέχισε από τη θέση \$2\$»). Ποια εντολή εκτελείται μετά, και ποιοι καταχωρητές άλλαξαν;

1. **Ανάκληση:** ο IR παίρνει το JUMP 2 και ο PC αυξάνεται σε $9$, όπως σε κάθε ανάκληση.
2. **Εκτέλεση:** η εντολή άλματος γράφει στον PC την τιμή $2$. Ο συσσωρευτής και η μνήμη δεν αλλάζουν.
3. **Η επόμενη ανάκληση** φέρνει την εντολή της θέσης $2$, όχι της $9$. Έτσι υλοποιούνται οι επαναλήψεις και οι αποφάσεις: όλα είναι αλλαγές στον PC.

## Ερωτήσεις

1. Ποια ήταν η βασική ιδέα της αρχιτεκτονικής von Neumann;
   - το πρόγραμμα αποθηκεύεται στη μνήμη μαζί με τα δεδομένα
   - ο υπολογιστής χρησιμοποιεί δυαδικό σύστημα
   - ο υπολογιστής προγραμματίζεται με καλώδια
   - εντολές και δεδομένα βρίσκονται σε χωριστές μνήμες
2. Τι περιέχει ο Μετρητής Προγράμματος (PC);
   - τη διεύθυνση της επόμενης εντολής
   - την εντολή που εκτελείται τώρα
   - το πλήθος των εντολών που έχουν εκτελεστεί
   - το αποτέλεσμα της τελευταίας πράξης
3. Ποια είναι η σωστή σειρά των φάσεων του κύκλου εντολής;
   - ανάκληση, αποκωδικοποίηση, εκτέλεση
   - αποκωδικοποίηση, ανάκληση, εκτέλεση
   - εκτέλεση, ανάκληση, αποκωδικοποίηση
   - ανάκληση, εκτέλεση, αποκωδικοποίηση
4. Σε ποια φάση αυξάνεται ο PC σε μια απλή εντολή χωρίς άλμα;
   - στην ανάκληση
   - στην εκτέλεση
   - στην αποκωδικοποίηση
   - μόνο μετά από την εντολή HALT
5. Ποια μονάδα της ΚΜΕ κάνει την πρόσθεση $7 + 5$;
   - η Αριθμητική και Λογική Μονάδα
   - η Μονάδα Ελέγχου
   - η κύρια μνήμη
   - ο Μετρητής Προγράμματος
6. Όταν η ΚΜΕ διαβάζει από τη μνήμη, ποιος καταχωρητής κρατά τη **διεύθυνση**;
   - ο MAR
   - ο MDR
   - ο IR
   - ο συσσωρευτής
7. Ποια σειρά είναι από τη γρηγορότερη προς την πιο αργή μνήμη;
   - καταχωρητές, κρυφή μνήμη, RAM, SSD
   - κρυφή μνήμη, καταχωρητές, RAM, SSD
   - καταχωρητές, RAM, κρυφή μνήμη, SSD
   - SSD, RAM, κρυφή μνήμη, καταχωρητές
8. Γράφεις μια εργασία και κόβεται το ρεύμα πριν την αποθηκεύσεις. Γιατί χάνεται;
   - γιατί βρισκόταν μόνο στη RAM, που είναι πτητική
   - γιατί ο σκληρός δίσκος σβήνει τα αρχεία του όταν κοπεί το ρεύμα
   - γιατί η κρυφή μνήμη τη διέγραψε για να κάνει χώρο
   - γιατί ο PC μηδενίζεται
9. Γιατί η κρυφή μνήμη βοηθά, αν και είναι χιλιάδες φορές μικρότερη από τη RAM;
   - γιατί τα προγράμματα ξαναχρησιμοποιούν τις ίδιες και γειτονικές θέσεις μνήμης
   - γιατί χωράει ολόκληρο το πρόγραμμα που εκτελείται εκείνη τη στιγμή
   - γιατί συμπιέζει τα δεδομένα, ώστε να χωρούν όσα και στη RAM
   - γιατί είναι μη πτητική και κρατά τα δεδομένα και μετά το σβήσιμο
10. Τι ονομάζεται στενωπός von Neumann;
   - η αναμονή της ΚΜΕ για τη μνήμη, μέσα από τον κοινό δίαυλο εντολών και δεδομένων
   - το όριο στο πόσα προγράμματα μπορεί να αποθηκεύσει ταυτόχρονα η μνήμη ενός υπολογιστή
   - το ότι ένας υπολογιστής δεν λύνει το πρόβλημα του τερματισμού
   - η υπερθέρμανση του επεξεργαστή σε υψηλές συχνότητες

## Ασκήσεις

1. Ποιος καταχωρητής κρατά την εντολή που εκτελείται τώρα;
2. Ο PC έχει την τιμή $6$ και ανακαλείται μια εντολή που δεν είναι άλμα. Ποια τιμή έχει ο PC μετά την ανάκληση;
3. Στη μνήμη: θέση $0$ LOAD 10, θέση $1$ ADD 10, θέση $2$ STORE 11, θέση $3$ HALT. Η θέση $10$ περιέχει $9$.
   α) Τι περιέχει η θέση $11$ στο τέλος;
   β) Πόσοι κύκλοι εντολής εκτελέστηκαν;
4. Η κρυφή μνήμη απαντά σε $1$ ns και η RAM σε $80$ ns. Το $90\%$ των προσβάσεων βρίσκει την τιμή στην κρυφή μνήμη.
   α) Ποιος είναι ο μέσος χρόνος πρόσβασης;
   β) Ποιος θα ήταν με ποσοστό επιτυχίας $99\%$;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/informatics/computer-architecture
