# Σκλαβηνίες, Καρολίδες και οι δύο αυτοκρατορίες

> Οι Σλάβοι στα Βαλκάνια, ο Καρλομάγνος, και η ρήξη Ανατολής και Δύσης.

Ιστορία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/history/slavs-carolingians

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι ήταν οι σκλαβηνίες και πώς εξελίχθηκαν τον 9ο αιώνα στα βόρεια και στα νότια της Χερσονήσου του Αίμου.
- Να περιγράφεις πώς οι Καρολίδες διαδέχτηκαν τους Μεροβίγγειους και πώς δέθηκε ο παπισμός με τους Φράγκους.
- Να αναφέρεις τα μέτρα του Καρλομάγνου για την εσωτερική οργάνωση του κράτους του.
- Να αναλύεις το πρόβλημα των δύο αυτοκρατοριών μετά τη στέψη του 800, από τη σκοπιά των Φράγκων και των Βυζαντινών.

## Ένας κόσμος που σπάει στα δύο

Τα Χριστούγεννα του 800, στον Άγιο Πέτρο της Ρώμης, ο πάπας στέφει αυτοκράτορα
έναν Φράγκο βασιλιά. Στην Κωνσταντινούπολη υπάρχει ήδη αυτοκράτορας των
Ρωμαίων· για τους Βυζαντινούς δεν μπορεί να υπάρχει δεύτερος. Πώς έφτασαν τα
πράγματα εκεί;

Η απάντηση έχει δύο σκηνικά. Στα **Βαλκάνια**, οι Σλάβοι έχουν εγκατασταθεί
μόνιμα σε εδάφη της αυτοκρατορίας και το Βυζάντιο προσπαθεί να τους
ενσωματώσει. Στη **Δύση**, μια νέα δυναστεία, οι **Καρολίδες**, χτίζει το
ισχυρότερο κράτος της εποχής και δένεται με τον πάπα. Στο τέλος της ενότητας
θα ξέρεις γιατί από το 800 υπάρχουν **δύο αυτοκρατορίες**.

## Οι σκλαβηνίες

Οι αβαροσλαβικές επιδρομές του 6ου και του 7ου αιώνα κατέστρεψαν πόλεις στη
Χερσόνησο του Αίμου. Οι Σλάβοι **εγκαταστάθηκαν μόνιμα** σε εδάφη της σημερινής
Ελλάδας. Οι εγκαταστάσεις αυτές λέγονται **σκλαβηνίες**.

- Στον ελλαδικό χώρο ήταν **αυτόνομες νησίδες σλαβικού πληθυσμού**, μικρές ή
  μεγάλες, σκορπισμένες ανάμεσα στους ντόπιους.
- Ο ελληνικός πληθυσμός λιγόστεψε στο **εσωτερικό**, αλλά κράτησε τις
  **παράκτιες περιοχές και τις πόλεις**.
- Αρχικά οι σκλαβηνίες ήταν **ημιαυτόνομες** και πλήρωναν **φόρο υποτέλειας**.

Τον **9ο αιώνα** οι σκλαβηνίες πήραν δύο δρόμους:

| Πού                                       | Τι έγιναν                                                                                                                        |
| ----------------------------------------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Βορειοδυτικά** της Χερσονήσου του Αίμου | Εξελίχθηκαν στα πρώτα **κρατίδια των Σέρβων και των Κροατών**, κάτι που διευκόλυνε τον εκχριστιανισμό τους επί **Βασιλείου Α΄**. |
| **Νότια** της Χερσονήσου του Αίμου        | Άρχισαν να **ενσωματώνονται** στη θεματική διοίκηση του Βυζαντίου, που απλωνόταν.                                                |

Το Βυζάντιο βοήθησε την ενσωμάτωση με **μετακινήσεις πληθυσμών**: Σλάβοι
μεταφέρθηκαν από τις σκλαβηνίες στη Μικρά Ασία, και μικρασιάτες εγκαταστάθηκαν
στη Θράκη, στη Μακεδονία και στη Νότια Ελλάδα. Από τα τέλη του 8ου αιώνα οι
Σλάβοι άρχισαν να μπαίνουν στη βυζαντινή κοινωνία και σιγά σιγά να
**αφομοιώνονται**. Ακόμα και τον 10ο αιώνα ο Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος
γράφει ότι δύο σλαβικές φυλές της Πελοποννήσου, οι **Μηλιγγοί** και οι
**Εζερίτες**, πλήρωναν στο κράτος σταθερό φόρο: οι πρώτοι 60 νομίσματα, οι
δεύτεροι 300.

## Οι Καρολίδες και η ακμή των Φράγκων

### Από τον αυλάρχη στον βασιλιά

Το ισχυρότερο «βαρβαρικό» κράτος της Δύσης ήταν το χριστιανικό **Βασίλειο των
Φράγκων**, που είχε ιδρύσει ο Χλωδοβίκος, γενάρχης των **Μεροβιγγείων**. Οι
εμφύλιοι πόλεμοι των διαδόχων του αποδυνάμωσαν τη βασιλεία. Μεγάλη δύναμη
απέκτησε τότε το αξίωμα του **αυλάρχη** (*majordomus*).

- Ο αυλάρχης **Κάρολος Μαρτέλος** σταμάτησε την προέλαση των Αράβων στο
  **Πουατιέ (732)**. Το αξίωμα απέκτησε νέο κύρος, και ο Κάρολος έγινε ιδρυτής
  νέας δυναστείας, των **Καρολιδών**.
- Ο **πάπας**, που απειλούνταν από τους **Λογγοβάρδους**, αναγκάστηκε να αφήσει το
  Βυζάντιο και να στραφεί στους Φράγκους. Το **754** έστεψε τον γιο του Καρόλου
  Μαρτέλου, **Πιπίνο**, **«ελέω Θεού» βασιλέα** των Φράγκων.
- Η παπική ευλογία έδωσε στη φραγκική βασιλεία μεγάλο ηθικό κύρος, και από τότε
  επικράτησε στην Ευρώπη η αντίληψη της **ελέω Θεού βασιλείας**.

Ο Πιπίνος ανταπέδωσε. Δώρισε στην Αγία Έδρα την περιοχή **από τη Ραβέννα ως τη
Ρώμη**, που έγινε ο **πυρήνας του Παπικού Κράτους**. Ο ίδιος και οι γιοι του
ονομάστηκαν **πατρίκιοι των Ρωμαίων**, τίτλος που τους υποχρέωνε να
**προστατεύουν τη Ρώμη**. Ο παπισμός δέθηκε έτσι στενά με τους Φράγκους, και το
χάσμα Ανατολής και Δύσης, που είχε ανοίξει με την Εικονομαχία, έγινε πολύ βαθύ.

### Ο Καρλομάγνος

Όταν πέθανε ο Πιπίνος, το βασίλειο περιλάμβανε τη σημερινή Γαλλία και μέρος
της Γερμανίας. Ο διάδοχός του, **Κάρολος ο Μέγας (Καρλομάγνος)**, κατέκτησε πολλά
ακόμα εδάφη. Για να οργανώσει το κράτος του:

1. Το χώρισε σε περίπου **200 κομητείες**. Οι **κόμητες**, με τη βοήθεια των
   επισκόπων, είχαν τη στρατιωτική και την πολιτική διοίκηση και ήταν
   συγχρόνως δικαστές και φοροεισπράκτορες.
2. Καθιέρωσε τους **βασιλικούς απεσταλμένους**, που επέβλεπαν πώς εφαρμόζονταν
   οι νόμοι και τα διατάγματά του.
3. Έκανε **εκκλησιαστική μεταρρύθμιση**, που συμπλήρωσε τη διοικητική. Η
   Εκκλησία έγινε από τότε **παράγοντας συνοχής και ενότητας**.

## Το πρόβλημα των δύο αυτοκρατοριών

Ο Κάρολος μπήκε στα πράγματα της Ιταλίας το **774**, όταν **κατέλυσε το κράτος των
Λογγοβάρδων**. Το Φραγκικό Κράτος ξεπέρασε όλα τα παλιότερα γερμανικά βασίλεια
και έγινε ένα ισχυρό κράτος με πολλούς λαούς.

Το Βυζάντιο δοκίμασε πρώτα τη διπλωματία. Το **781** έγιναν οι αρραβώνες του
**Κωνσταντίνου ΣΤ΄** με τη **Ροτρούδη**, κόρη του Καρόλου. Οι σχέσεις όμως
χάλασαν και το συνοικέσιο ακυρώθηκε. Αργότερα ο **πάπας Λέων Γ΄**, πιεσμένος από
εσωτερικές διαμάχες στη Ρώμη, ζήτησε τη βοήθεια του Καρόλου και του υποσχέθηκε
το στέμμα. Ο Κάρολος δέχτηκε.

Τα **Χριστούγεννα του 800**, στον **Άγιο Πέτρο**, ο Κάρολος στέφθηκε κατά το
βυζαντινό τυπικό «**Μέγας και ειρηνοποιός αυτοκράτωρ, κυβερνήτης του Ρωμαϊκού
Κράτους**», με τις επευφημίες του λαού και του κλήρου. Έδρα του όμως δεν έκανε
τη Ρώμη αλλά το **Άαχεν**, όπου έχτισε ανάκτορο και παρεκκλήσι στολισμένο με έργα
από τη Ραβέννα.

Τι σήμαινε η στέψη:

- Από το 800 συνυπάρχουν, αντιμέτωπες, **δύο αυτοκρατορίες**, μια ανατολική και
  μια δυτική.
- Για τους Βυζαντινούς ήταν **σκάνδαλο και σφετερισμός** των νόμιμων και
  αποκλειστικών δικαιωμάτων τους στη ρωμαϊκή κληρονομιά, κυρίως στον τίτλο
  **βασιλεύς των Ρωμαίων**.
- Η διάσταση Ανατολής και Δύσης πέρασε και στην **πολιτική**. Η οικουμένη
  χωρίστηκε **γλωσσικά, πολιτικά και θρησκευτικά** σε δύο αντίπαλους κόσμους.

Οι Βυζαντινοί περίμεναν ότι ο Κάρολος θα προσπαθούσε να τους υποτάξει. Εκείνος
όμως επιδίωξε και πέτυχε **συμβιβασμό** με τον βυζαντινό αυτοκράτορα, ύστερα από
μακρές και δύσκολες διαπραγματεύσεις. Ο Κάρολος πέθανε το 814· οι εγγονοί του
μοίρασαν το κράτος του με τη **Συνθήκη του Βερντέν (843)**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από το Πουατιέ στο Βερντέν*

> **Κλειδί**
>
> **Σκλαβηνίες:** οι μόνιμες εγκαταστάσεις των Σλάβων στη Χερσόνησο του Αίμου·
> στον ελλαδικό χώρο αυτόνομες νησίδες σλαβικού πληθυσμού, αρχικά ημιαυτόνομες,
> που πλήρωναν φόρο υποτέλειας.
>
> **Αυλάρχης (majordomus):** ο ανώτατος αξιωματούχος της φραγκικής αυλής· με τον
> Κάρολο Μαρτέλο, νικητή στο Πουατιέ (732), απέκτησε τέτοιο κύρος ώστε η
> οικογένειά του έγινε η νέα δυναστεία.
>
> **Ελέω Θεού βασιλεία:** η αντίληψη ότι η εξουσία του βασιλιά προέρχεται από τον
> Θεό· επικράτησε στην Ευρώπη με την παπική στέψη του Πιπίνου (754).
>
> **Πατρίκιοι των Ρωμαίων:** τίτλος που πήραν ο Πιπίνος και οι γιοι του και τους
> υποχρέωνε να προστατεύουν τη Ρώμη.
>
> **Το πρόβλημα των δύο αυτοκρατοριών:** η συνύπαρξη, μετά τη στέψη του Καρόλου
> (800), μιας ανατολικής και μιας δυτικής αυτοκρατορίας, που οι Βυζαντινοί
> θεώρησαν σφετερισμό των δικαιωμάτων τους στη ρωμαϊκή κληρονομιά.

### Παράδειγμα 1: Να εξηγήσετε πώς δέθηκε ο παπισμός με το Βασίλειο των Φράγκων τον 8ο αιώνα.

1. **Το σχέδιο.** Τρία βήματα: γιατί ο πάπας χρειάστηκε τους Φράγκους, τι τους
   έδωσε, τι πήρε. Κλείσε με τη συνέπεια για το Βυζάντιο.
2. **Η ανάγκη.** Οι Λογγοβάρδοι ετοιμάζονταν να βαδίσουν κατά της Ρώμης. Ο πάπας,
   ήδη δυσαρεστημένος από την Εικονομαχία, άφησε το Βυζάντιο και στράφηκε στους
   Φράγκους, όπου οι Καρολίδες είχαν κύρος από τη νίκη του Πουατιέ.
3. **Η ανταλλαγή.** Ο πάπας έστεψε τον Πιπίνο «ελέω Θεού» βασιλέα (754) και του
   έδωσε ηθικό κύρος. Ο Πιπίνος δώρισε την περιοχή από τη Ραβέννα ως τη Ρώμη,
   πυρήνα του Παπικού Κράτους, και ως πατρίκιος των Ρωμαίων ανέλαβε να
   προστατεύει τη Ρώμη.
4. **Η συνέπεια.** Ο παπισμός δέθηκε στενά με τους Φράγκους, και το χάσμα Ανατολής
   και Δύσης βάθυνε πολύ. Η στέψη του 800 ήταν η κατάληξη αυτού του δρόμου.

### Παράδειγμα 2: «Επειδή από την πλευρά των Ελλήνων είχε πια εκλείψει το όνομα του αυτοκράτορα, και η αυτοκρατορική εξουσία ήταν στα χέρια μιας γυναίκας, φάνηκε σωστό στον ίδιο τον αποστολικό Λέοντα, σε όλους τους άγιους πατέρες της συνόδου και στον υπόλοιπο χριστιανικό λαό να ονομάσουν αυτοκράτορα τον Κάρολο, βασιλιά των Φράγκων, που κρατούσε τη Ρώμη, όπου πάντα συνήθιζαν να κατοικούν οι καίσαρες, και τις άλλες έδρες στην Ιταλία, στη Γαλατία και στη Γερμανία.» — Χρονικά του Λορς (Annales Laureshamenses), έτος 801, δική μας απόδοση. Με ποια επιχειρήματα δικαιολογεί η φραγκική πηγή τη στέψη, και γιατί οι Βυζαντινοί δεν μπορούσαν να τα δεχτούν;

1. **Το πρώτο επιχείρημα: ο θρόνος είναι «κενός».** Στην Κωνσταντινούπολη
   κυβερνά τότε η Ειρήνη. Για τον Φράγκο χρονογράφο, μια γυναίκα δεν μπορεί να
   φέρει το όνομα του αυτοκράτορα· άρα ο τίτλος είναι ελεύθερος.
2. **Το δεύτερο: ο Κάρολος κρατά ήδη την αυτοκρατορία.** Ελέγχει τη Ρώμη, την
   παλιά έδρα των καισάρων, και την Ιταλία, τη Γαλατία, τη Γερμανία. Ο τίτλος απλώς
   αναγνωρίζει μια δύναμη που υπάρχει.
3. **Το τρίτο: η συναίνεση.** Τον ονομάζουν ο πάπας, η σύνοδος και «ο χριστιανικός
   λαός». Η στέψη παρουσιάζεται ως απόφαση όλης της Χριστιανοσύνης, όχι ως
   φιλοδοξία ενός βασιλιά.
4. **Η βυζαντινή απάντηση.** Για τους Βυζαντινούς ο αυτοκράτορας των Ρωμαίων
   υπάρχει πάντα στην Κωνσταντινούπολη, και η ρωμαϊκή κληρονομιά είναι
   αποκλειστικά δική τους. Γι' αυτό είδαν τη στέψη ως σκάνδαλο και σφετερισμό.
   Η πηγή δείχνει ότι κάθε πλευρά διάβαζε τον ίδιο τίτλο με διαφορετικούς κανόνες.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Κάρολος Μαρτέλος ≠ Καρλομάγνος.** Ο Μαρτέλος είναι ο αυλάρχης του Πουατιέ
>   (732), ο παππούς. Ο Καρλομάγνος (Κάρολος ο Μέγας) είναι ο εγγονός, που
>   στέφεται το 800.
> - **Δύο Λέοντες Γ΄.** Ο αυτοκράτορας **Λέων Γ΄** ξεκινά την Εικονομαχία (726). Ο
>   **πάπας Λέων Γ΄** στέφει τον Κάρολο (800).
> - Ο Πιπίνος στέφεται **βασιλιάς** (754)· ο Καρλομάγνος **αυτοκράτορας** (800).
>   Μην τα ανακατέψεις.
> - Οι σκλαβηνίες δεν είχαν όλες την ίδια τύχη: στα **βορειοδυτικά** έγιναν κρατίδια
>   Σέρβων και Κροατών· στα **νότια** ενσωματώθηκαν στα θέματα.

> **Θυμήσου**
>
> - **Σκλαβηνίες**: αυτόνομες νησίδες σλαβικού πληθυσμού, ημιαυτόνομες με φόρο
>   υποτέλειας· 9ος αιώνας: Σέρβοι και Κροάτες στα βορειοδυτικά, ενσωμάτωση στα
>   νότια.
> - **732** Πουατιέ· **754** ο Πιπίνος «ελέω Θεού» βασιλέας· δωρεά Ραβέννα–Ρώμη,
>   **πατρίκιοι των Ρωμαίων**.
> - Καρλομάγνος: **200 κομητείες**, **βασιλικοί απεσταλμένοι**, **εκκλησιαστική
>   μεταρρύθμιση**.
> - **774** Λογγοβάρδοι· **781** αρραβώνες με τη Ροτρούδη· **800** στέψη στον Άγιο
>   Πέτρο, έδρα το **Άαχεν**.
> - Δύο αυτοκρατορίες· για το Βυζάντιο **σφετερισμός**· στο τέλος **συμβιβασμός**.

## Ερωτήσεις

1. Τι ήταν οι σκλαβηνίες;
   - Τα στρατόπεδα των Αβάρων γύρω από τη Θεσσαλονίκη
   - Οι μόνιμες εγκαταστάσεις των Σλάβων στη Χερσόνησο του Αίμου
   - Θέματα με στρατιώτες σλαβικής καταγωγής, που διοικούσε βυζαντινός στρατηγός από την αρχή της εγκατάστασής τους
   - Οι αγορές δούλων της Κωνσταντινούπολης
2. Τι έγιναν τον 9ο αιώνα οι σκλαβηνίες στα βορειοδυτικά της Χερσονήσου του Αίμου;
   - Ενσωματώθηκαν στη θεματική διοίκηση
   - Εξελίχθηκαν στο Πρώτο Βουλγαρικό Κράτος με πρωτεύουσα κοντά στις εκβολές του Δούναβη
   - Εξελίχθηκαν στα πρώτα κρατίδια των Σέρβων και των Κροατών
   - Κατακτήθηκαν από τον Καρλομάγνο
3. Πώς απέκτησε νέο κύρος το αξίωμα του αυλάρχη στο Φραγκικό Κράτος;
   - Όταν ο Κάρολος Μαρτέλος σταμάτησε τους Άραβες στο Πουατιέ
   - Όταν ο πάπας έστεψε τον Χλωδοβίκο, γενάρχη των Μεροβιγγείων, στη Ρώμη
   - Όταν ο αυλάρχης κατέλυσε το κράτος των Λογγοβάρδων το 774
   - Όταν ο αυλάρχης έγινε λογοθέτης του Δρόμου
4. Τι έδωσε ο Πιπίνος στον πάπα ως αντάλλαγμα για τη στέψη του;
   - Το Άαχεν, για να γίνει έδρα της Εκκλησίας
   - Τον αυτοκρατορικό τίτλο
   - Το δικαίωμα να διορίζει τους κόμητες των 200 κομητειών
   - Την περιοχή από τη Ραβέννα ως τη Ρώμη
5. Ποιο από τα παρακάτω ΔΕΝ ήταν μέτρο του Καρλομάγνου για την οργάνωση του κράτους του;
   - Η διαίρεση του κράτους σε περίπου 200 κομητείες
   - Η οργάνωση του κράτους σε θέματα με στρατιώτες-αγρότες
   - Ο θεσμός των βασιλικών απεσταλμένων
   - Μια εκκλησιαστική μεταρρύθμιση που έκανε την Εκκλησία παράγοντα ενότητας
6. Με ποιον τρόπο προσπάθησε αρχικά το Βυζάντιο να προσεγγίσει τον Κάρολο;
   - Με τους αρραβώνες του Κωνσταντίνου ΣΤ΄ με τη Ροτρούδη, το 781
   - Με την αναγνώριση του αυτοκρατορικού τίτλου του αμέσως μετά το 800
   - Με κοινή εκστρατεία κατά των Αράβων της Ισπανίας
   - Με την παραχώρηση της Ραβέννας
7. Γιατί οι Βυζαντινοί θεώρησαν τη στέψη του Καρόλου σκάνδαλο;
   - Επειδή έγινε στη Ρώμη και όχι στην Κωνσταντινούπολη, την πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας
   - Επειδή ο Κάρολος ήταν εικονομάχος
   - Επειδή ο Κάρολος έκανε έδρα του το Άαχεν
   - Ως σφετερισμό των δικαιωμάτων τους στη ρωμαϊκή κληρονομιά
8. Πώς εξελίχθηκαν οι σχέσεις του Καρόλου με το Βυζάντιο μετά το 800;
   - Ο Κάρολος κατέλαβε την Κωνσταντινούπολη
   - Επιδίωξε και πέτυχε συμβιβασμό με τον βυζαντινό αυτοκράτορα
   - Παραιτήθηκε από τον τίτλο του αυτοκράτορα για να μη χαλάσει τις σχέσεις με την Ανατολή
   - Οι δύο αυτοκρατορίες ενώθηκαν

## Ασκήσεις

1. Ποια πόλη έκανε έδρα του ο Κάρολος μετά τη στέψη του 800;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει το γεγονός του 843, με το οποίο μοιράστηκε το κράτος του Καρόλου. Ποιο είναι;
   *Γραμμή χρόνου των Φράγκων από το 732 ως το 843, με το γεγονός του 843 κρυμμένο.*
3. Εξήγησε πώς άλλαξε η θέση των σκλαβηνιών από την εγκατάστασή τους ως τον 9ο αιώνα.
4. «Στην αρχή το αποστράφηκε τόσο, ώστε βεβαίωνε ότι εκείνη τη μέρα, αν και ήταν μεγάλη γιορτή, δεν θα έμπαινε στην εκκλησία, αν ήξερε από πριν τι σκόπευε ο πάπας. Τον φθόνο όμως για τον τίτλο που πήρε, καθώς οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες αγανακτούσαν γι' αυτό, τον υπέμεινε με μεγάλη υπομονή· και με τη μεγαλοψυχία του, στέλνοντάς τους συχνά πρέσβεις, νίκησε το πείσμα τους.» — Αϊνχάρδος, Βίος του Καρόλου, 28 (γύρω στο 830), δική μας απόδοση. Πώς παρουσιάζει ο βιογράφος τη στάση του Καρόλου, και ποιο πρόβλημα της εποχής επιβεβαιώνει;
5. Ποιος κέρδισε περισσότερο από τη συμμαχία του παπισμού με τους Φράγκους, ο πάπας ή οι Φράγκοι βασιλείς; Στήριξε την κρίση σου με στοιχεία από το 754 ως το 800.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/history/slavs-carolingians
