# Αναγέννηση και Ανθρωπισμός

> Η επιστροφή στους αρχαίους, ο άνθρωπος στο κέντρο, οι Έλληνες λόγιοι στην Ιταλία.

Ιστορία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/history/renaissance

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις την Αναγέννηση και τον Ανθρωπισμό και να εξηγείς γιατί το κίνημα ξεκίνησε από τις πόλεις της Ιταλίας.
- Να εξηγείς σε τι διέφερε ο αναγεννησιακός λόγιος από όσους είχαν μελετήσει την αρχαιότητα πριν από αυτόν, και να περιγράφεις τον «καθολικό άνθρωπο».
- Να αξιολογείς τη συμβολή των Ελλήνων λογίων, από τον Χρυσολωρά ως τη Σύνοδο της Φλωρεντίας (1439), στην αναβίωση των ελληνικών γραμμάτων.
- Να εξηγείς τον ρόλο της τυπογραφίας στη διάδοση του κινήματος, με τους αριθμούς των βιβλίων, και τα όριά της.

## Γιατί «αναγέννηση», αφού κανείς δεν είχε πεθάνει;

Η λέξη μοιάζει να λέει ότι κάτι είχε πεθάνει και ξαναζωντάνεψε. Οι άνθρωποι
του 15ου αιώνα πίστευαν πράγματι ότι οι αξίες της **κλασικής αρχαιότητας**
είχαν παραμεριστεί στον Μεσαίωνα και ότι ήταν η ώρα να τις ξαναφέρουν στο
φως. Όμως δεν ήθελαν να ζήσουν σαν αρχαίοι. Έπαιρναν από τον αρχαίο κόσμο
έμπνευση, και κοιτούσαν **μπροστά**.

Ο όρος παραπέμπει συνήθως στη ζωγραφική και στη γλυπτική. Η **Αναγέννηση**
όμως ήταν κάτι πλατύτερο: ένα **πνευματικό κίνημα** του **15ου και 16ου
αιώνα**, με κύριο γνώρισμα την **αναβίωση των αξιών της κλασικής
αρχαιότητας**. Η σκέψη ξέφυγε από τη **μονομέρεια** της θρησκευτικής
μεσαιωνικής σκέψης και έγινε πιο ελεύθερη, πιο δημιουργική, πιο ερευνητική.
Οι επινοήσεις της Αναγέννησης στην επιστήμη, στην τέχνη και στη λογοτεχνία
έβαλαν την Ευρώπη στον δρόμο του νεότερου πολιτισμού της.

## Οι νέοι δρόμοι δημιουργίας: γιατί στην Ιταλία

Η «πολιτιστική άνοιξη» δεν ξεκίνησε τυχαία από τις **πλούσιες πόλεις της
Ιταλίας**, τη **Φλωρεντία**, τη **Βενετία** και τη **Ρώμη**. Από εκεί
απλώθηκε αργότερα στην υπόλοιπη Δυτική Ευρώπη.

- **Το χρήμα.** Η οικονομική άνθηση των πόλεων έδωσε τα μέσα για την
  καλλιτεχνική και πνευματική δημιουργία.
- **Οι προστάτες.** Τη στήριξαν φιλόδοξοι **αστοί** και φιλόμουσοι ηγεμόνες,
  όπως οι **Μέδικοι** στη Φλωρεντία.
- **Τα πανεπιστήμια.** Πέρα από τις φιλοσοφικές αναζητήσεις, άρχισαν να
  ασχολούνται με την οικονομική, κοινωνική και πνευματική ζωή της εποχής.

Έτσι, απαλλαγμένοι από το μεσαιωνικό πλαίσιο, οι άνθρωποι των γραμμάτων
έφτιαξαν μια **νέα αντίληψη για τον άνθρωπο**, πάνω στην οποία ήθελαν να
χτίσουν τον καινούργιο κόσμο.

## Το κίνημα του Ανθρωπισμού

### Η ρήξη με τον Μεσαίωνα

Για να εκφράσει τις νέες ιδέες, ο άνθρωπος της Αναγέννησης στράφηκε στον
**ελληνορωμαϊκό πολιτισμό**: μελετούσε συστηματικά, μετέφραζε και σχολίαζε τους
αρχαίους συγγραφείς. Αυτή η στροφή προς τη βαθύτερη γνώση των **ελληνικών και
λατινικών γραμμάτων** ονομάστηκε **Ανθρωπισμός**.

Η μελέτη της αρχαιότητας δεν ήταν καινούργια:

- στα ευρωπαϊκά **πανεπιστήμια του 12ου αιώνα** διαβάζονταν ήδη αρχαία
  φιλοσοφικά κείμενα·
- οι **Βυζαντινοί**, από τον 10ο ως τον 15ο αιώνα και ιδίως στα χρόνια των
  **Παλαιολόγων**, μελετούσαν συστηματικά την αρχαία γραμματεία.

Η διαφορά βρίσκεται στον **σκοπό**. Ο αναγεννησιακός λόγιος δεν μελετά την
αρχαιότητα μόνο θεωρητικά· θέλει να αντλήσει από αυτήν **αξίες για να
θεμελιώσει τον δικό του κόσμο**. Την απομάκρυνση από το μεσαιωνικό παρελθόν
τη δείχνουν ήδη οι τρεις **πρόδρομοι** του Ανθρωπισμού: ο **Δάντης**, ο
**Πετράρχης** και ο **Βοκκάκιος**.

### Ο καθολικός άνθρωπος

Οι ανθρωπιστές ήταν **βαθιά θρησκευόμενοι**. Αναζητούσαν όμως την αληθινή
πίστη και έβαζαν τον **άνθρωπο στο κέντρο του κόσμου**. Ο άνθρωπος που
οραματίζονταν είχε πολύπλευρη προσωπικότητα, αγαπούσε τη δημιουργική και
δραστήρια ζωή και πίστευε στις δυνάμεις του, **σωματικές και πνευματικές**.
Ένιωθε ελεύθερος και έτοιμος να αναλάβει την ευθύνη για τον κόσμο του. Αυτός
ο νέος τύπος είναι ο **καθολικός άνθρωπος** (*homo universalis*): δημιουργός
του πολιτισμού του και υπεύθυνος για τη μοίρα του.

Εδώ «καθολικός» σημαίνει **ολόπλευρος**, που ξέρει και κάνει τα πάντα. Δεν έχει
σχέση με τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία.

### Οι Έλληνες λόγιοι στην Ιταλία

Στην αναβίωση των ελληνικών γραμμάτων στη Δύση **καθοριστική** ήταν η
συμβολή των Ελλήνων λογίων που πήγαν στην Ιταλία **πριν και μετά την Άλωση**
της Κωνσταντινούπολης (1453).

- Ήδη την **τελευταία δεκαετία του 14ου αιώνα** ο **Μανουήλ Χρυσολωράς**
  βρίσκεται στη Βενετία, ως απεσταλμένος του αυτοκράτορα που ζητούσε βοήθεια
  εναντίον των Τούρκων.
- Λίγο αργότερα ήρθαν όσοι συνόδευσαν τον αυτοκράτορα **Ιωάννη Η΄
  Παλαιολόγο** στη **Σύνοδο της Φλωρεντίας (1439)**: ο **Γεώργιος
  Σχολάριος** (ο μετέπειτα Πατριάρχης **Γεννάδιος**), ο **Μάρκος ο
  Ευγενικός**, ο επίσκοπος Νικαίας **Βησσαρίων** και ο **Γεώργιος Γεμιστός ή
  Πλήθων**.
- Την ίδια εποχή Έλληνες λόγιοι **δίδασκαν ελληνικά στα ιταλικά
  πανεπιστήμια** και ξεχώρισαν για το **εκδοτικό** τους έργο και για το ήθος
  τους.

Τον 15ο και 16ο αιώνα αυτή η δράση **ενίσχυσε αποφασιστικά** τις
ανθρωπιστικές σπουδές. Ξύπνησε το ενδιαφέρον για **εκδόσεις** αρχαίων Ελλήνων
συγγραφέων και για τη **συλλογή χειρογράφων** από βιβλιοθήκες και ηγεμόνες.
Έτσι σώθηκαν πολλά ελληνικά χειρόγραφα στη **Μαρκιανή Βιβλιοθήκη** της
Βενετίας και στη **Λαυρεντιανή** της Φλωρεντίας.

### Αγωγή και επιστήμη

Ο **Έρασμος**, από τις μεγάλες μορφές του Ανθρωπισμού, το είπε σύντομα: οι
άνθρωποι **δεν γεννιούνται, γίνονται**. Η φράση κλείνει μέσα της την πίστη της
εποχής στη δύναμη της **εκπαίδευσης**. Και κάτι ακόμα: ο άνθρωπος της
Αναγέννησης πίστευε ότι η επιστήμη προχωρά με την **παρατήρηση**, την
**εμπειρία** και το **πείραμα**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Παλιό ή καινούργιο;*

## Η τυπογραφία και η διάδοση του κινήματος

Η Αναγέννηση και ο Ανθρωπισμός ξεπέρασαν γρήγορα την Ιταλία και έγιναν
**ευρωπαϊκό κίνημα**. Εστίες τους έγιναν η **Γαλλία**, η **Γερμανία**, οι
**Κάτω Χώρες** και η **Ιβηρική**, και ιδίως οι πόλεις με πανεπιστήμια και
εκδοτικά κέντρα: η **Αμβέρσα**, το **Παρίσι**, το **Στρασβούργο**, το
**Μιλάνο**, η **Βενετία**.

Καταλυτική ήταν η **τυπογραφία**. Ως τα μέσα του 15ου αιώνα τα βιβλία ήταν
**χειρόγραφα**, άρα πολύ ακριβά και σπάνια. Γύρω στο **1450** ο **Ιωάννης
Γουτεμβέργιος** από τη **Μαγεντία** της Γερμανίας τύπωσε βιβλία με **κινητά
μεταλλικά στοιχεία**. Πρώτο τυπωμένο βιβλίο του ήταν η **Βίβλος**.

| Αιώνας | Βιβλία που τύπωσαν τα τυπογραφεία |
| ------ | --------------------------------- |
| 15ος   | 30–35 χιλιάδες                    |
| 16ος   | 150–200 χιλιάδες                  |

Η γνώση έγινε πιο προσιτή, αλλά **όχι για όλους**. Η φιλομάθεια του κοινού
έμεινε στις **πόλεις**· στην ύπαιθρο οι περισσότεροι έμεναν **αναλφάβητοι** και
μακριά από τις εξελίξεις. Θα χρειαζόταν ένα ανάλογο κίνημα δύο αιώνες
αργότερα, ο **Διαφωτισμός**, για να ξυπνήσουν πλατύτερα οι συνειδήσεις.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τον Χρυσολωρά στον Αυλικό*

> **Κλειδί**
>
> **Αναγέννηση:** πνευματικό κίνημα του 15ου–16ου αιώνα, που ξεκίνησε από τις
> πόλεις της Ιταλίας, με κύριο γνώρισμα την αναβίωση των αξιών της κλασικής
> αρχαιότητας. Η σκέψη απελευθερώνεται από τη μονομέρεια της θρησκευτικής
> μεσαιωνικής σκέψης και γίνεται πιο ελεύθερη, δημιουργική και ερευνητική.
>
> **Ανθρωπισμός:** η στροφή προς τη βαθύτερη γνώση των ελληνικών και λατινικών
> γραμμάτων, με συστηματική μελέτη, μετάφραση και σχολιασμό των αρχαίων
> συγγραφέων, για να αντληθούν αξίες για τον σύγχρονο κόσμο.
>
> **Καθολικός άνθρωπος (homo universalis):** το ιδανικό των ανθρωπιστών· ο
> ολόπλευρος άνθρωπος, με πίστη στις σωματικές και πνευματικές του δυνάμεις,
> δημιουργός του πολιτισμού του και υπεύθυνος για τη μοίρα του.

### Παράδειγμα 1: Να εξηγήσετε σε τι διέφερε ο Ανθρωπισμός της Αναγέννησης από την παλαιότερη μελέτη της αρχαιότητας στη Δύση και στο Βυζάντιο.

1. **Το σχέδιο.** Η ερώτηση ζητά σύγκριση. Ξεκίνα από το κοινό σημείο (και
   πριν διαβάζονταν οι αρχαίοι), δείξε ποιοι τους διάβαζαν, και κλείσε με τη
   διαφορά. Μην απαριθμήσεις απλώς ονόματα.
2. **Τι υπήρχε ήδη.** Στα πανεπιστήμια του **12ου αιώνα** μελετήθηκαν αρχαία
   φιλοσοφικά κείμενα. Οι **Βυζαντινοί**, από τον 10ο ως τον 15ο αιώνα και ιδίως
   επί **Παλαιολόγων**, ασχολήθηκαν συστηματικά με την αρχαία γραμματεία.
3. **Η διαφορά.** Ο αναγεννησιακός λόγιος δεν μένει στη **θεωρητική** γνώση.
   Αντλεί από την αρχαιότητα **αξίες** για να θεμελιώσει τον **σύγχρονό του
   κόσμο**: τον άνθρωπο στο κέντρο, την πίστη στις δυνάμεις του, την αγωγή, την
   έρευνα με παρατήρηση και πείραμα.
4. **Το κλείσιμο.** Γι' αυτό ο Ανθρωπισμός ήταν **ρήξη** με τον Μεσαίωνα και όχι
   συνέχεια, κάτι που φαίνεται ήδη στους προδρόμους του, τον Δάντη, τον Πετράρχη
   και τον Βοκκάκιο.

### Παράδειγμα 2: Διάβασε μια πηγή: ο Πίκο ντέλλα Μιράντολα για την ελευθερία του ανθρώπου (1486).

1. **Η πηγή.** Ο Φλωρεντινός ανθρωπιστής Τζιοβάνι **Πίκο ντέλλα Μιράντολα**
   βάζει τον Θεό να μιλά στον Αδάμ: «Δεν σου δώσαμε, Αδάμ, ούτε δική σου θέση
   ούτε δική σου μορφή ούτε κανένα δικό σου χάρισμα, για να έχεις όποια θέση,
   όποια μορφή και όποια χαρίσματα θελήσεις… Σε φτιάξαμε ούτε ουράνιο ούτε γήινο,
   ούτε θνητό ούτε αθάνατο, για να πλάσεις εσύ ο ίδιος τον εαυτό σου, ελεύθερος
   και κυρίαρχος, στη μορφή που θα προτιμήσεις.» — *Λόγος για την αξιοπρέπεια
   του ανθρώπου* (1486), δική μας απόδοση από τα λατινικά.
2. **Ποιος μιλά και πώς.** Τα λόγια τα λέει **ο Θεός**: ο Πίκο δεν αφήνει τη
   θρησκεία, μιλά μέσα από αυτήν. Αυτό ταιριάζει με όσα ξέρεις: οι ανθρωπιστές
   ήταν **βαθιά θρησκευόμενοι**.
3. **Τι λέει.** Ο άνθρωπος δεν έχει έτοιμη θέση στον κόσμο. Είναι **ελεύθερος**
   και **υπεύθυνος** να διαλέξει τι θα γίνει. Είναι η ίδια ιδέα με του Εράσμου,
   ότι οι άνθρωποι δεν γεννιούνται αλλά γίνονται, και με το ιδανικό του
   **καθολικού ανθρώπου**, δημιουργού του πολιτισμού του.
4. **Το συμπέρασμα.** Η πηγή δείχνει γιατί ο Ανθρωπισμός λέγεται έτσι: ο
   **άνθρωπος** μπαίνει στο κέντρο, χωρίς να βγει ο Θεός από την εικόνα. Η
   μονομέρεια του Μεσαίωνα δεν αντικαθίσταται από αθεΐα αλλά από μια **νέα
   αντίληψη για τον άνθρωπο**.

> **Πρόσεχε**
>
> - **«Καθολικός» άνθρωπος** σημαίνει ολόπλευρος (*universalis*), όχι
>   ρωμαιοκαθολικός.
> - Η Αναγέννηση **δεν ήταν αντιθρησκευτική**. Οι ανθρωπιστές ήταν
>   θρησκευόμενοι· άλλαξε η θέση του ανθρώπου, όχι η πίστη.
> - Οι Έλληνες λόγιοι **δεν ήρθαν όλοι μετά το 1453**. Ο Χρυσολωράς ήταν στη
>   Βενετία ήδη τον 14ο αιώνα, και η Σύνοδος της Φλωρεντίας έγινε το 1439.
> - Η τυπογραφία έκανε τα βιβλία φθηνότερα, αλλά **η ύπαιθρος έμεινε
>   αναλφάβητη**. Μην τη γράψεις σαν να μορφώθηκε μονομιάς όλη η Ευρώπη.

> **Θυμήσου**
>
> - **Αναγέννηση**: 15ος–16ος αιώνας, από τη **Φλωρεντία**, τη **Βενετία** και τη
>   **Ρώμη**· πλούτος των πόλεων, αστοί και ηγεμόνες προστάτες (**Μέδικοι**).
> - **Ανθρωπισμός**: μελέτη, μετάφραση, σχολιασμός αρχαίων· η διαφορά από τον
>   12ο αιώνα και τους Παλαιολόγους είναι ο **σκοπός**· πρόδρομοι **Δάντης,
>   Πετράρχης, Βοκκάκιος**.
> - **Homo universalis**: ολόπλευρος, ελεύθερος, υπεύθυνος· Έρασμος: οι άνθρωποι
>   **γίνονται**.
> - **Έλληνες λόγιοι**: **Χρυσολωράς** (τέλη 14ου αιώνα), **Σύνοδος της
>   Φλωρεντίας 1439** (Σχολάριος, Μάρκος Ευγενικός, **Βησσαρίων**, **Πλήθων**)·
>   Μαρκιανή και Λαυρεντιανή.
> - **Τυπογραφία**: **Γουτεμβέργιος, Μαγεντία, γύρω στο 1450**· 30–35 χιλιάδες
>   βιβλία τον 15ο, 150–200 χιλιάδες τον 16ο αιώνα· η ύπαιθρος αναλφάβητη.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο είναι το κύριο γνώρισμα της Αναγέννησης ως πνευματικού κινήματος;
   - Η απόρριψη της θρησκείας και η στροφή στην αθεΐα
   - Η αναβίωση των αξιών της κλασικής αρχαιότητας
   - Η επιστροφή στους θεσμούς της φεουδαρχίας
   - Η μίμηση της βυζαντινής εκκλησιαστικής τέχνης
2. Γιατί η Αναγέννηση ξεκίνησε από πόλεις όπως η Φλωρεντία και η Βενετία;
   - Επειδή εκεί είχαν καταφύγει όλοι οι λόγιοι μετά το 1453
   - Επειδή εκεί δεν υπήρχαν πανεπιστήμια να εμποδίσουν τις νέες ιδέες
   - Επειδή εκεί τυπώθηκε το πρώτο βιβλίο με κινητά στοιχεία
   - Επειδή ο πλούτος τους και οι προστάτες στήριζαν την τέχνη
3. Σε τι διέφερε ο αναγεννησιακός λόγιος από τους Βυζαντινούς που μελετούσαν την αρχαία γραμματεία;
   - Ήθελε να αντλήσει από την αρχαιότητα αξίες για τον δικό του κόσμο
   - Ήταν ο πρώτος που διάβασε αρχαίους φιλοσόφους στο πρωτότυπο
   - Μελετούσε μόνο λατινικούς συγγραφείς και όχι Έλληνες
   - Δεν ενδιαφερόταν για μεταφράσεις ούτε για σχόλια
4. Ποιοι θεωρούνται οι τρεις πρόδρομοι του Ανθρωπισμού;
   - Βησσαρίων, Πλήθων και Χρυσολωράς
   - Έρασμος, Καστιλιόνε και Ραμπελαί
   - Δάντης, Πετράρχης και Βοκκάκιος
   - Γουτεμβέργιος, Μέδικοι και Λεονάρντο
5. Τι σημαίνει ο όρος «καθολικός άνθρωπος» (homo universalis);
   - Ο πιστός που μένει υπάκουος στη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία
   - Ο ολόπλευρος άνθρωπος, υπεύθυνος για τη μοίρα του
   - Ο λόγιος που ασχολείται μόνο με τα αρχαία κείμενα
   - Ο ευγενής που ζει μόνο για τα όπλα και τον πόλεμο
6. Με ποια αφορμή έφτασαν στην Ιταλία ο Βησσαρίων και ο Γεώργιος Γεμιστός (Πλήθων);
   - Κατέφυγαν εκεί αμέσως μετά την Άλωση του 1453
   - Τους κάλεσε ο Γουτεμβέργιος να τυπώσουν ελληνικά βιβλία
   - Ως απεσταλμένοι που ζητούσαν βοήθεια το 1390
   - Συνόδευσαν τον Ιωάννη Η΄ στη Σύνοδο της Φλωρεντίας
7. Σε ποιες βιβλιοθήκες σώθηκαν πολλά ελληνικά χειρόγραφα χάρη στη δράση των Ελλήνων λογίων;
   - Στη Μαρκιανή της Βενετίας και στη Λαυρεντιανή της Φλωρεντίας
   - Στην Εθνική Βιβλιοθήκη του Παρισιού και στη Μαγεντία
   - Στις βιβλιοθήκες των πανεπιστημίων της Αμβέρσας
   - Στη βιβλιοθήκη του Πάπα στη Ρώμη μόνο
8. Ποιο ήταν ένα όριο της διάδοσης της γνώσης με την τυπογραφία τον 15ο και 16ο αιώνα;
   - Τα τυπωμένα βιβλία ήταν ακριβότερα από τα χειρόγραφα
   - Τυπώνονταν μόνο θρησκευτικά βιβλία, κυρίως η Βίβλος
   - Η φιλομάθεια έμεινε στις πόλεις και η ύπαιθρος αναλφάβητη
   - Τα τυπογραφεία δεν λειτούργησαν ποτέ έξω από τη Γερμανία του Γουτεμβέργιου

## Ασκήσεις

1. Σε ποια πόλη και γύρω σε ποια χρονιά τύπωσε ο Γουτεμβέργιος βιβλία με κινητά μεταλλικά στοιχεία;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει η χρονολογία της Συνόδου της Φλωρεντίας, όπου Έλληνες λόγιοι ήρθαν σε επαφή με τους ουμανιστές της Ιταλίας. Ποια είναι;
   *Γραμμή χρόνου της Αναγέννησης από το τέλος του 14ου αιώνα ως το 1528, με κρυμμένη τη χρονολογία της Συνόδου της Φλωρεντίας.*
3. Αξιολόγησε τη συμβολή των Ελλήνων λογίων στην αναβίωση των ελληνικών γραμμάτων στη Δύση.
4. «Η εμπειρία δεν σφάλλει ποτέ· σφάλλουν μόνο οι κρίσεις σας, όταν περιμένουν από αυτήν πράγματα που δεν μπορεί να δώσει.» — Λεονάρντο ντα Βίντσι, Σημειωματάρια (Codex Atlanticus, τέλη 15ου – αρχές 16ου αιώνα), δική μας απόδοση. Ποια αντίληψη της Αναγέννησης για την επιστήμη εκφράζει η φράση, και πώς συνδέεται με το ιδανικό του καθολικού ανθρώπου;
5. Κάποιος γράφει: «Με την τυπογραφία η Αναγέννηση έφτασε σε όλους τους Ευρωπαίους.» Κρίνε την άποψη με βάση τα στοιχεία της ενότητας.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/history/renaissance
