# Η Μεταρρύθμιση και η Αντιμεταρρύθμιση

> Η κρίση της Καθολικής Εκκλησίας, ο Λούθηρος, η απάντηση της Ρώμης και οι συνέπειες.

Ιστορία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/history/reformation

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς την κρίση της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας στα τέλη του Μεσαίωνα και τη συμβολή των ανθρωπιστών στην κριτική της.
- Να αφηγείσαι τη Μεταρρύθμιση του Λουθήρου από τα συγχωροχάρτια (1515–1517) ως την Ειρήνη της Αυγούστας (1555) και να παρουσιάζεις τα βασικά σημεία της διδασκαλίας του.
- Να περιγράφεις τα μέτρα της Αντιμεταρρύθμισης: τα μοναχικά τάγματα, την Ιερά Εξέταση, τη λογοκρισία και τη Σύνοδο του Τρέντο.
- Να αναλύεις τις θρησκευτικές, πολιτικές, οικονομικές και πολιτισμικές συνέπειες της Μεταρρύθμισης για την Ευρώπη.

## Μπορεί ένα χαρτί να σώσει μια ψυχή;

Στη Γερμανία του 1517 ένας μοναχός πουλούσε έγγραφα που υπόσχονταν άφεση
αμαρτιών με αντάλλαγμα χρήματα, και διαλαλούσε ότι μόλις ακουστεί ο ήχος του
νομίσματος, η ψυχή πηδά από το Καθαρτήριο στον Παράδεισο. Ένας άλλος μοναχός,
καθηγητής θεολογίας, απάντησε με έναν κατάλογο επιχειρημάτων. Μέσα σε σαράντα
χρόνια η Δυτική Ευρώπη είχε χωριστεί στα δύο. Πώς μια διαφωνία για τα
συγχωροχάρτια έγινε **Μεταρρύθμιση**;

## Η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία σε κρίση

Ήδη από τα **τέλη του Μεσαίωνα** το **ηθικό κύρος** της Εκκλησίας ανάμεσα
στους πιστούς υποχωρούσε. Οι διαμαρτυρίες αφορούσαν:

- τη **διοικητική ανεπάρκεια**·
- την **υπερβολική πολυτέλεια** της παπικής αυλής·
- την **ηθική διαφθορά** πολλών αξιωματούχων.

Την ώρα που νέοι ορίζοντες άνοιγαν στους Ευρωπαίους, οι περισσότεροι
κληρικοί, ιδίως οι κατώτεροι, ζούσαν μέσα στην **αμάθεια**. Η Εκκλησία ήλεγχε
τους πιστούς με τη διαρκή απειλή του κακού και επινοούσε τρόπους **άφεσης
αμαρτιών**, ανάμεσά τους και τα έγγραφα άφεσης, τα **συγχωροχάρτια**.
Υπήρχαν από τον Μεσαίωνα· τον **16ο αιώνα** η πώλησή τους έγινε γενικευμένο
φαινόμενο.

Την αντίδραση την εξέφρασαν πρώτοι οι **ανθρωπιστές**. Ζητούσαν το
**αυθεντικό πνεύμα του Χριστιανισμού** στη μελέτη της **Αγίας Γραφής**, χωρίς τις
παρερμηνείες των μεσαιωνικών σχολιαστών. Αυτό προϋπέθετε **άμεση επαφή** με τα
ιερά κείμενα, που την έκαναν δυνατή η **τυπογραφία** και οι **μεταφράσεις της
Γραφής σε λαϊκή γλώσσα**, ήδη από το πρώτο μισό του 16ου αιώνα.

Η κρίση ήταν **σύνθετη** και δεμένη με το πνεύμα της Αναγέννησης. Γι' αυτό,
εκτός από θρησκευτική, πήρε και **κοινωνικό** και **πολιτικό** χαρακτήρα.

## Η Μεταρρύθμιση του Λουθήρου

### Γιατί στη Γερμανία

Η αντίδραση ήταν πιο έντονη στις **γερμανικές χώρες**, για δύο λόγους:

1. **Ο λαός** ήταν δυσαρεστημένος με το **οικονομικό βάρος** που του επέβαλλε η
   Εκκλησία για να χτίζονται μεγαλοπρεπή κτίρια στη Ρώμη.
2. **Οι ηγεμόνες** ήθελαν να απαλλαγούν από την **παπική επιρροή** και από την
   **επικυριαρχία του αυτοκράτορα**.

### Από τα συγχωροχάρτια ως το Βάρτμπουργκ

- **Η αφορμή (1515).** Ο πάπας **Λέων Ι΄** επέτρεψε τη **μαζική έκδοση και πώληση
  συγχωροχαρτιών**. Ο εμπορικός τρόπος με τον οποίο τα διέθετε στη Γερμανία ο
  μοναχός **Τέτζελ** προκάλεσε την αντίδραση του Γερμανού μοναχού και θεολόγου
  **Μαρτίνου Λουθήρου**.
- **Οι 95 θέσεις (Οκτώβριος 1517).** Ο Λούθηρος θυροκόλλησε σε εκκλησία της
  **Βιτεμβέργης** κατάλογο **95 θέσεων**: επιχειρήματα που καταδίκαζαν τα
  συγχωροχάρτια και αμφισβητούσαν τις παπικές απόψεις και σε άλλα δογματικά
  ζητήματα.
- **Ο αφορισμός (1520).** Ο πάπας τον **αφόρισε** ως αιρετικό. Ο Λούθηρος **έκαψε
  δημόσια** την παπική **βούλα** του αφορισμού (10 Δεκεμβρίου 1520).
- **Η Δίαιτα της Βορμς (1521).** Ο αυτοκράτορας της Αγίας Ρωμαϊκής
  Αυτοκρατορίας **Κάρολος Ε΄**, φοβούμενος τη διάσπαση των γερμανικών χωρών, τον
  κάλεσε να απολογηθεί μπροστά στη **Δίαιτα** (τη συνέλευση των ηγεμόνων της
  αυτοκρατορίας). Ο Λούθηρος **αρνήθηκε να ανακαλέσει**· η Δίαιτα τον
  καταδίκασε ως αιρετικό και τον έθεσε **εκτός νόμου**.
- **Η σωτηρία.** Τον έσωσε ο **εκλέκτορας της Σαξονίας**, που τον έκρυψε στον
  πύργο του, στο **Βάρτμπουργκ**.

### Τι δίδασκε ο Λούθηρος

- **Μόνο η πίστη** οδηγεί στη σωτηρία της ψυχής· οι εξωτερικοί λατρευτικοί τύποι
  δεν έχουν ουσιαστική αξία.
- Η σωτηρία είναι **αποκλειστικό δώρο του Θεού**, της θείας χάρης.
- Η **προσευχή** είναι το μόνο μέσο επικοινωνίας με τον Θεό.
- Η **Αγία Γραφή** είναι η **μόνη αυθεντία**.

Αν τα βάλεις δίπλα στα συγχωροχάρτια, βλέπεις γιατί η σύγκρουση δεν μπορούσε να
μείνει μικρή: αν σώζει μόνο η πίστη και η χάρη, τότε **κανένα χαρτί** και **καμία
πληρωμή** δεν σώζει, και η Εκκλησία χάνει τον ρόλο του μεσάζοντα.

### Προτεστάντες και Ειρήνη της Αυγούστας

Το κήρυγμα του Λουθήρου, τοπικό στην αρχή, έγινε πυρήνας μιας ευρύτερης
έκρηξης, με επίδραση στην κοινωνική, πολιτική και οικονομική ζωή όλης της
Ευρώπης.

- **1529.** Η Δίαιτα **αποκήρυξε** τον Λουθηρανισμό. Οι Γερμανοί ηγεμόνες που
  τον ακολουθούσαν **διαμαρτυρήθηκαν** για τη δίωξη των πεποιθήσεών τους. Από τη
  διαμαρτυρία αυτή πήραν το όνομα **προτεστάντες** ή **διαμαρτυρόμενοι** (λατ.
  *protestor*, διαμαρτύρομαι). Η διαμαρτυρία δεν είχε αποτέλεσμα.
- **1530.** Υπέβαλαν στη Δίαιτα της **Αυγούστας** υπόμνημα με τις βασικές αρχές
  του Λουθηρανισμού, την **Ομολογία της Αυγούστας**.
- Η σύγκρουση με τις αυτοκρατορικές δυνάμεις έγινε **γενικευμένος εμφύλιος
  πόλεμος**.
- **1555.** Ο αυτοκράτορας αναγκάστηκε να συμβιβαστεί με την **Ειρήνη της
  Αυγούστας**. Αναγνώριζε τη **νομιμότητα του Λουθηρανισμού** και το **δικαίωμα
  κάθε ηγεμόνα να επιβάλλει στην περιοχή του το δόγμα που ήθελε**. Η Γερμανία
  χωρίστηκε σε κράτη **καθολικά** και **διαμαρτυρόμενα**.

Πρόσεξε τι **δεν** κέρδισαν οι πιστοί: την ελευθερία να διαλέξουν. Το δόγμα το
διάλεγε ο **ηγεμόνας** για όλη την περιοχή του.

Η Μεταρρύθμιση απλώθηκε και έξω από τη Γερμανία, με τον Ζβίγγλιο και τον
Καλβίνο στην Ελβετία και με την Αγγλικανική Εκκλησία στην Αγγλία· η διάδοσή της
είναι εκτός εξεταστέας ύλης.

## Η Αντιμεταρρύθμιση

Η Καθολική Εκκλησία έβλεπε τη θρησκευτική και πολιτική επιρροή της να
συρρικνώνεται δραματικά και αντέδρασε δυναμικά:

- **Τα μοναχικά τάγματα.** Αναδιοργανώθηκαν τα παλιά και ιδρύθηκαν νέα· ήταν το
  πιο αποτελεσματικό μέτρο. Βοηθούσαν την **πνευματική και ιδεολογική επιβολή**
  του καθολικισμού με συνεχή προπαγάνδα, ιδρύοντας και διοικώντας **σχολεία**,
  **νοσοκομεία** και φιλανθρωπικά ιδρύματα, και εκδίδοντας βιβλία.
- **Η Ιερά Εξέταση.** Αναδιοργανώθηκε ένας μεσαιωνικός θεσμός που είχε πέσει σε
  αχρηστία, για να καταπνίξει τις μεταρρυθμιστικές ιδέες. Οι ιεροεξεταστές
  χρησιμοποιούσαν κάθε μέσο, και **βασανιστήρια** και την **καύση στην πυρά**
  (*autodafé*).
- **Η λογοκρισία.** Επειδή το **βιβλίο** είχε αποφασιστικό ρόλο στη διάδοση των
  νέων ιδεών, ιδρύθηκε στη Ρώμη **Συμβούλιο Λογοκρισίας**. Συνέτασσε κατά
  διαστήματα **κατάλογο απαγορευμένων βιβλίων** (*Index Librorum
  Prohibitorum*), όχι μόνο θεολογικών αλλά και φιλολογικών και επιστημονικών.
- **Η Σύνοδος του Τρέντο (1545–1563).** Η Εκκλησία δεν περιορίστηκε στην
  καταστολή. Η Σύνοδος ανέλαβε την **ηθικοπνευματική ανασυγκρότηση** και την
  **αποσαφήνιση του καθολικού δόγματος**, για να θεραπευτούν οι αδυναμίες που
  είχαν προκαλέσει τη Μεταρρύθμιση.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Καταστολή ή ανασυγκρότηση;*

## Οι συνέπειες της Μεταρρύθμισης

**Θρησκευτικές και πολιτικές.** Η Μεταρρύθμιση σήμανε το **τέλος της
θρησκευτικής ενότητας** της Ευρώπης και άλλαξε τον χάρτη της μέσα από μακριές
και οδυνηρές συγκρούσεις. Η Ευρώπη χωρίστηκε σε τμήματα με διαφορετικό
**ιδεολογικοπολιτικό** προσανατολισμό, και η Μεταρρύθμιση δέθηκε με τη
διαμόρφωση **εθνικών ταυτοτήτων**:

- το **δεύτερο μισό του 16ου αιώνα** η **Γαλλία** κλονίζεται από θρησκευτικές
  διαμάχες, καθώς οι βασιλείς της προσπαθούν να κρατήσουν ενωμένη τη χώρα·
- η **καλβινιστική Ολλανδία** αποσπάται από την **καθολική Ισπανία**·
- τον **17ο αιώνα** οι Γερμανοί αυτοκράτορες προσπαθούν να ξαναφτιάξουν ενιαίο
  κράτος επιβάλλοντας με τη βία τον Καθολικισμό, και προκαλούν πανευρωπαϊκό
  πόλεμο, τον **Τριακονταετή (1618–1648)**.

**Οικονομικές και πολιτειακές.** Η Μεταρρύθμιση, και κυρίως ο **Καλβινισμός**
όπου επικράτησε, είχε **δημοκρατικό πνεύμα** και υποστήριζε την **ελευθερία της
ατομικής δραστηριότητας**. Έτσι βοήθησε την ανάπτυξη του **κοινοβουλευτικού
πολιτεύματος** και του **κεφαλαιοκρατικού συστήματος**. Η **Ολλανδία**, η
**Αγγλία** και οι **ΗΠΑ** πρωτοστάτησαν στις πολιτειακές μεταβολές, ενώ καθολικές
χώρες, όπως η **Ισπανία**, η **Πορτογαλία** και η **Ιταλία**, έμειναν πίσω. Η
**Γαλλία** χρειάστηκε την Επανάσταση του **1789** για να πιάσει τους ρυθμούς της
Αγγλίας.

**Νοοτροπία και πολιτισμός.** Με αφετηρία την **αυτονομία του ατόμου**, άλλαξαν
η νοοτροπία και οι κοινωνικές σχέσεις. Γεννήθηκαν νέα ρεύματα στις επιστήμες,
στα γράμματα και στις τέχνες, και η **παιδεία** διαδόθηκε **και από τους
διαμαρτυρόμενους και από τους καθολικούς**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τη Βιτεμβέργη στον Τριακονταετή πόλεμο*

> **Κλειδί**
>
> **Συγχωροχάρτια:** γραπτή άφεση αμαρτιών που παραχωρούσε η Ρωμαιοκαθολική
> Εκκλησία στους πιστούς με αντάλλαγμα χρήματα· υπήρχαν από τον Μεσαίωνα, αλλά
> τον 16ο αιώνα η πώλησή τους γενικεύτηκε και έγινε η αφορμή της Μεταρρύθμισης.
>
> **Προτεστάντες (διαμαρτυρόμενοι):** οι Γερμανοί ηγεμόνες οπαδοί του Λουθήρου
> που διαμαρτυρήθηκαν το 1529, όταν η Δίαιτα αποκήρυξε τον Λουθηρανισμό· το όνομα
> πέρασε σε όλους τους οπαδούς της Μεταρρύθμισης.
>
> **Ειρήνη της Αυγούστας (1555):** συμβιβασμός του αυτοκράτορα με τους
> διαμαρτυρόμενους· αναγνώρισε τον Λουθηρανισμό και το δικαίωμα κάθε ηγεμόνα να
> επιβάλλει το δόγμα της επιλογής του στην περιοχή του.
>
> **Αντιμεταρρύθμιση:** η απάντηση της Καθολικής Εκκλησίας: μοναχικά τάγματα,
> Ιερά Εξέταση, λογοκρισία (Index) και Σύνοδος του Τρέντο (1545–1563).

### Παράδειγμα 1: Να εξηγήσετε γιατί η αντίδραση στις αδυναμίες της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας εκδηλώθηκε εντονότερα στις γερμανικές χώρες.

1. **Το σχέδιο.** Η ερώτηση ζητά αιτίες, όχι αφήγηση. Χώρισέ τες: γενικό πλαίσιο,
   λαός, ηγεμόνες, αφορμή. Το Βάρτμπουργκ και η Ειρήνη της Αυγούστας δεν χρειάζονται
   εδώ.
2. **Το γενικό πλαίσιο.** Παντού στη Δύση υποχωρούσε το ηθικό κύρος της Εκκλησίας
   (ανεπάρκεια, πολυτέλεια, διαφθορά), και οι ανθρωπιστές ζητούσαν επιστροφή στη
   Γραφή.
3. **Οι δύο γερμανικοί λόγοι.** (α) Ο **λαός** δυσανασχετούσε με το οικονομικό βάρος
   για τα μεγαλοπρεπή κτίρια της Ρώμης. (β) Οι **ηγεμόνες** ήθελαν να απαλλαγούν από
   την παπική επιρροή και από την επικυριαρχία του αυτοκράτορα. Θρησκευτική κρίση
   και πολιτικό συμφέρον έδεσαν.
4. **Η αφορμή.** Η μαζική πώληση συγχωροχαρτιών που επέτρεψε ο Λέων Ι΄ (1515), με
   τον εμπορικό τρόπο του Τέτζελ, έκανε ορατό το πρόβλημα σε όλους. Γι' αυτό η
   Μεταρρύθμιση **ξεκίνησε** από τη Γερμανία: εκεί συναντήθηκαν η λαϊκή
   δυσαρέσκεια και το συμφέρον των ηγεμόνων.

### Παράδειγμα 2: Διάβασε μια πηγή: δύο από τις 95 θέσεις του Λουθήρου (1517).

1. **Η πηγή.** «36. Κάθε χριστιανός που μετανοεί αληθινά έχει πλήρη άφεση από την
   ποινή και από την ενοχή, που του ανήκει ακόμη και χωρίς συγχωροχάρτια.» «86.
   Επίσης: γιατί ο πάπας, που ο πλούτος του είναι σήμερα μεγαλύτερος από του
   πλουσιότερου Κράσσου, δεν χτίζει τη βασιλική του Αγίου Πέτρου με τα δικά του
   χρήματα, αντί με τα χρήματα των φτωχών πιστών;» — Μαρτίνος Λούθηρος, *95
   θέσεις* (1517), θέσεις 36 και 86, δική μας απόδοση από τα λατινικά.
2. **Δύο διαφορετικά επιχειρήματα.** Η θέση **36** είναι **θεολογική**: η σωτηρία
   έρχεται από την αληθινή μετάνοια, άρα το συγχωροχάρτι περισσεύει. Η θέση **86**
   είναι **οικονομική και πολιτική**: τα χρήματα των φτωχών πιστών πάνε στα κτίρια
   της Ρώμης. Ο Λούθηρος τη βάζει ανάμεσα στις «ερωτήσεις των λαϊκών» που λέει ότι
   ακούει.
3. **Σύνδεση με όσα ξέρεις.** Η 86 απηχεί ακριβώς τη **λαϊκή δυσαρέσκεια** των
   γερμανικών χωρών για το οικονομικό βάρος. Η 36 δείχνει την ιδέα που θα γίνει
   κέντρο της διδασκαλίας του: σώζει η **πίστη** και η **χάρη**, όχι οι εξωτερικοί
   τύποι.
4. **Το συμπέρασμα.** Ήδη το 1517 οι θέσεις έχουν τα δύο πρόσωπα της Μεταρρύθμισης:
   **θρησκευτικό** και **κοινωνικό-πολιτικό**. Γι' αυτό ένα θεολογικό κείμενο, γραμμένο
   στα λατινικά για συζήτηση ανάμεσα σε λόγιους, μπόρεσε να συγκινήσει ηγεμόνες και
   λαό.

> **Πρόσεχε**
>
> - Το **1515** είναι η **αφορμή** (η άδεια του Λέοντα Ι΄), το **1517** οι **95 θέσεις**.
>   Μην τα μπερδέψεις.
> - Το όνομα **προτεστάντες** δεν βγαίνει από το 1517 αλλά από τη **διαμαρτυρία
>   του 1529**.
> - Η **Ειρήνη της Αυγούστας** (1555) δεν έδωσε ελευθερία συνείδησης στους πιστούς.
>   Έδωσε στον **ηγεμόνα** το δικαίωμα να διαλέγει το δόγμα για την περιοχή του.
>   Την αρχή τη συνόψισαν αργότερα στη λατινική φράση *cuius regio, eius religio*
>   («όποιου η χώρα, εκείνου και η θρησκεία»), που δεν υπάρχει στο κείμενο της
>   συνθήκης.
> - Η Αντιμεταρρύθμιση **δεν ήταν μόνο καταστολή**. Η Σύνοδος του Τρέντο θεράπευσε
>   και αδυναμίες, και τα τάγματα έχτισαν σχολεία.

> **Θυμήσου**
>
> - **Κρίση**: ανεπάρκεια, πολυτέλεια, διαφθορά, αμάθεια κλήρου, **συγχωροχάρτια**·
>   ανθρωπιστές: επιστροφή στη **Γραφή**, τυπογραφία, μεταφράσεις.
> - **Γερμανία**: βάρος για τα κτίρια της Ρώμης + ηγεμόνες κατά πάπα και
>   αυτοκράτορα.
> - **Λούθηρος**: **1515** Λέων Ι΄, Τέτζελ· **1517** 95 θέσεις, Βιτεμβέργη· **1520**
>   καίει τη βούλα· Δίαιτα της **Βορμς**, εκτός νόμου· **Βάρτμπουργκ**.
> - **Διδασκαλία**: μόνο η πίστη, η χάρη, η προσευχή, η Γραφή μόνη αυθεντία.
> - **1529** προτεστάντες· **1530** Ομολογία· **1555** Ειρήνη της Αυγούστας.
> - **Αντιμεταρρύθμιση**: τάγματα, **Ιερά Εξέταση**, **Index**, **Τρέντο
>   1545–1563**.
> - **Συνέπειες**: τέλος θρησκευτικής ενότητας, εθνικές ταυτότητες, **Τριακονταετής
>   (1618–1648)**· κοινοβουλευτισμός και κεφαλαιοκρατία (Καλβινισμός)· παιδεία.

## Ερωτήσεις

1. Τι ζητούσαν οι ανθρωπιστές απέναντι στην κρίση της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας;
   - Την κατάργηση κάθε θρησκείας και την αντικατάστασή της από την επιστήμη
   - Την αυστηρότερη εφαρμογή των σχολίων των μεσαιωνικών θεολόγων
   - Το αυθεντικό πνεύμα του Χριστιανισμού, με άμεση μελέτη της Γραφής
   - Τη γενίκευση των συγχωροχαρτιών για να σωθούν περισσότεροι πιστοί
2. Ποια ήταν η αφορμή της Μεταρρύθμισης του Λουθήρου;
   - Η άδεια του πάπα Λέοντα Ι΄ για μαζική πώληση συγχωροχαρτιών
   - Η Ειρήνη της Αυγούστας, που διαίρεσε τη Γερμανία
   - Η εκλογή του Καρόλου Ε΄ στον θρόνο της αυτοκρατορίας
   - Η αναδιοργάνωση της Ιεράς Εξέτασης στη Ρώμη
3. Ποιος λόγος έκανε τους Γερμανούς ηγεμόνες να στηρίξουν την αντίδραση κατά της Εκκλησίας;
   - Ήθελαν να γίνουν οι ίδιοι πάπες στη Ρώμη
   - Ήθελαν να απαλλαγούν από τον πάπα και τον αυτοκράτορα
   - Ήθελαν να επιβάλουν τον Καθολικισμό σε όλη την Ευρώπη
   - Ήθελαν να χτίσουν μεγαλοπρεπή κτίρια στη Ρώμη
4. Τι αποφάσισε η Δίαιτα της Βορμς, όταν ο Λούθηρος αρνήθηκε να ανακαλέσει;
   - Αναγνώρισε τη διδασκαλία του ως νόμιμη σε όλη τη Γερμανία
   - Τον έστειλε στη Ρώμη για να δικαστεί από τον πάπα
   - Τον καταδίκασε ως αιρετικό και τον έθεσε εκτός νόμου
   - Του ζήτησε να γράψει την Ομολογία της Αυγούστας
5. Ποιο από τα παρακάτω ΔΕΝ ανήκει στη διδασκαλία του Λουθήρου;
   - Η Αγία Γραφή είναι η μόνη αυθεντία
   - Η σωτηρία είναι δώρο της θείας χάρης
   - Μόνο η πίστη οδηγεί στη σωτηρία
   - Η νηστεία εξασφαλίζει τη σωτηρία
6. Από πού πήραν το όνομά τους οι «προτεστάντες»;
   - Από τη διαμαρτυρία των λουθηρανών ηγεμόνων το 1529
   - Από τις 95 θέσεις που θυροκόλλησε ο Λούθηρος το 1517
   - Από την πόλη της Γερμανίας όπου γεννήθηκε ο Λούθηρος
   - Από τη Σύνοδο του Τρέντο, που τους ονόμασε έτσι
7. Τι αναγνώρισε η Ειρήνη της Αυγούστας (1555);
   - Το δικαίωμα κάθε πιστού να διαλέγει ελεύθερα το δόγμα του
   - Τον Λουθηρανισμό και το δικαίωμα του ηγεμόνα να ορίζει το δόγμα
   - Την ενότητα της Γερμανίας κάτω από ένα ενιαίο καθολικό κράτος
   - Τον Καλβινισμό ως επίσημη θρησκεία της αυτοκρατορίας
8. Τι ήταν ο Index Librorum Prohibitorum;
   - Ο κατάλογος με τις 95 θέσεις του Λουθήρου
   - Το υπόμνημα των ηγεμόνων στη Δίαιτα της Αυγούστας
   - Η απόφαση της Συνόδου του Τρέντο για το καθολικό δόγμα
   - Κατάλογος απαγορευμένων βιβλίων της Ρώμης

## Ασκήσεις

1. Ποια σύνοδος, που συγκλήθηκε το 1545, ανέλαβε την ηθικοπνευματική ανασυγκρότηση της Καθολικής Εκκλησίας;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει η χρονολογία των 95 θέσεων του Λούθηρου, με τις οποίες άρχισε η Μεταρρύθμιση. Ποια είναι;
   *Γραμμή χρόνου της Μεταρρύθμισης ως το 1618, με κρυμμένη τη χρονολογία των 95 θέσεων.*
3. Εξήγησε πώς η Μεταρρύθμιση άλλαξε τον πολιτικό χάρτη της Ευρώπης από τον 16ο ως τον 17ο αιώνα.
4. «Αν δεν πειστώ με μαρτυρίες της Γραφής ή με καθαρό λογισμό (γιατί δεν πιστεύω ούτε στον πάπα ούτε στις συνόδους μόνο, αφού είναι γνωστό ότι συχνά έσφαλαν και αντέφασκαν), μένω δεμένος με τις Γραφές που επικαλέστηκα, και η συνείδησή μου είναι αιχμάλωτη του λόγου του Θεού. Δεν μπορώ και δεν θέλω να ανακαλέσω τίποτα.» — Λούθηρος μπροστά στη Δίαιτα της Βορμς (1521), κατά τα πρακτικά της, δική μας απόδοση. Ποια αρχή της διδασκαλίας του φαίνεται εδώ, και γιατί η απάντηση αυτή ήταν ανυπόφορη για τον πάπα και για τον αυτοκράτορα;
5. Κρίνε πόσο αποτελεσματικά αντιμετώπισε η Καθολική Εκκλησία τη Μεταρρύθμιση. Λάβε υπόψη και τα μέτρα και τις συνέπειες.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/history/reformation
