# Το Ισλάμ και η Εικονομαχία

> Η εμφάνιση του Ισλάμ, και η σύγκρουση για τις εικόνες στο Βυζάντιο.

Ιστορία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/history/islam-iconoclasm

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις την προϊσλαμική Αραβία και τη συνένωση των Αράβων από τον Μωάμεθ, με τις χρονολογίες 613, 622 και 632.
- Να εξηγείς τους όρους Ισλάμ, Εγίρα, Κοράνιο, θεοκρατικό κράτος και Χαλίφης.
- Να αναλύεις τις συνθήκες και την αφορμή της Εικονομαχίας και τα επιχειρήματα των δύο πλευρών.
- Να παρακολουθείς τις φάσεις της Εικονομαχίας ως την αποκατάσταση των εικόνων (843) και να εξηγείς τη σημασία της για το Κράτος, την Εκκλησία και τη Δύση.

## Μια νέα θρησκεία στον νότο, μια σύγκρουση για τις εικόνες στο κέντρο

Το 570 περίπου ένας προσκυνητής από την Πιατσέντσα περνά από το Σινά και
σημειώνει ότι οι Άραβες της ερήμου κάνουν ληστρικές επιδρομές, αλλά κανείς δεν
τους φοβάται πολύ. Εκατό χρόνια αργότερα οι ίδιοι Άραβες έχουν πάρει τη Συρία,
την Αίγυπτο και την Περσία, και ο στόλος τους πολιορκεί την Κωνσταντινούπολη.

Μέσα σε αυτόν τον κίνδυνο, ένα δεύτερο ερώτημα θα διχάσει το Βυζάντιο για
πάνω από έναν αιώνα: **επιτρέπεται να απεικονίζεις τον Θεό;** Η ενότητα
συνδέει τις δύο ιστορίες. Πρώτα, πώς γεννήθηκε το **Ισλάμ** και πώς ενώθηκαν
οι Άραβες. Μετά, γιατί ξέσπασε η **Εικονομαχία** και πώς τελείωσε.

## Η εμφάνιση του Ισλάμ

### Η Αραβία πριν από το Ισλάμ

Η Αραβική Χερσόνησος δεν ήταν ενιαία:

- Στη **νότια Αραβία** είχε διαμορφωθεί μια **μόνιμα εγκατεστημένη αγροτική
  κοινωνία**.
- Στη **βόρεια** κυριαρχούσε η **φυλετική οργάνωση**. Οι κάτοικοι ήταν σχεδόν
  όλοι **νομάδες**, που πολεμούσαν μεταξύ τους και λεηλατούσαν τα καραβάνια
  που περνούσαν από τις περιοχές τους.

Για το Βυζάντιο οι νομάδες αυτοί **δεν ήταν σοβαρή απειλή**. Ήταν διασπασμένοι.

### Ο Μωάμεθ και η συνένωση των Αράβων

Ο **Μωάμεθ** ήταν πολυταξιδεμένος οδηγός καραβανιών από τη **Μέκκα**, που
γνώριζε τον Χριστιανισμό και τον Ιουδαϊσμό. Ίδρυσε μια νέα θρησκεία, το
**Ισλάμ**.

| Χρονιά      | Τι έγινε                                                                                          |
| ----------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **613**     | Αρχίζει να διδάσκει δημόσια, κατηγορώντας τους συμπατριώτες του ως ειδωλολάτρες.                  |
| **622**     | Εκδιώκεται από τη Μέκκα και καταφεύγει στη **Μεδίνα**, όπου ιδρύει κοινότητα πιστών: η **Εγίρα**. |
| **622–632** | Μέσα σε μια δεκαετία επιβάλλει τη διδασκαλία του και **ενώνει τις αραβικές φυλές**.               |
| **632**     | Πεθαίνει· την κοινότητα αναλαμβάνει ο **Χαλίφης**.                                                |

Η χρονιά της αποδημίας στη Μεδίνα θεωρείται η **αρχή της ισλαμικής
κυριαρχίας** και είναι η **αφετηρία του αραβικού χρονολογικού συστήματος**. Με
τη συνένωση των φυλών τελείωσε η πολιτική διάσπαση της Αραβικής Χερσονήσου, και
αυτό άλλαξε τα πάντα για τους γείτονές της.

### Η πίστη και το κράτος

Οι πιστοί της νέας θρησκείας ονομάστηκαν **μουσουλμάνοι** και ιερό τους βιβλίο
είναι το **Κοράνιο**. Το Ισλάμ έχει πολλά δάνεια από τη χριστιανική και την
ιουδαϊκή θρησκεία. Το Κοράνιο όμως δεν ρυθμίζει μόνο τη θρησκευτική ζωή:
ορίζει και τα καθήκοντα και τους νόμους για τους πολίτες, τους υπαλλήλους και
τους κυβερνώντες.

- Η θρησκευτική κοινότητα **ταυτίζεται με το κράτος**: **θεοκρατικό κράτος**.
- Όποιος παραβιάζει τους ιερούς κανόνες δικάζεται από τον **Μουφτή** ή τον
  **Καδή** με βάση το Κοράνιο. Η θρησκευτική δικαιοσύνη δεν χωρίζεται από την
  κοσμική.
- Ο ανώτατος άρχοντας είναι **ταυτόχρονα θρησκευτικός και κοσμικός ηγέτης**.
  Μετά το 632 αυτός είναι ο **Χαλίφης**, ο «τοποτηρητής» του Προφήτη: πρότυπο
  για τους πιστούς, αρχηγός του κράτους, υπεύθυνος για την εφαρμογή του
  Κορανίου.

Ιδιαίτερη σημασία για τους μουσουλμάνους είχε ο **ιερός πόλεμος (τζιχάντ)**,
που το βιβλίο σου ορίζει ως την υποχρέωση των πιστών να διαδώσουν τη θρησκεία
τους με το σπαθί στους «απίστους». Όσοι έπεφταν μάρτυρες της πίστης
πίστευαν ότι κέρδιζαν τον Παράδεισο, και η πίστη αυτή ήταν σημαντικός
παράγοντας της **ραγδαίας εξάπλωσης** του Ισλάμ. Η αραβική λέξη σημαίνει
κατά λέξη «αγώνας, προσπάθεια», και η μουσουλμανική παράδοση τη χρησιμοποιεί
και με ευρύτερο, πνευματικό νόημα. Στην ενότητα την εξετάζεις ως ιστορικό
παράγοντα των κατακτήσεων.

## Η Εικονομαχία (726–843)

### Οι συνθήκες

Πρωτεργάτες ήταν οι δύο πρώτοι **Ίσαυροι**, ο **Λέων Γ΄** και ο **Κωνσταντίνος
Ε΄**, μαζί με μέλη του ανώτερου κλήρου. Η Εικονομαχία όμως **δεν ήταν καπρίτσιο
ενός ή δύο αυτοκρατόρων**. Είχε βαθύτερες ρίζες:

- **Ιδεολογική βάση:** οι **ανεικονικές αντιλήψεις** των κατοίκων των
  **ανατολικών επαρχιών**. Υποστήριζαν ότι η απεικόνιση του θείου με ανθρώπινη
  μορφή δεν ταιριάζει σε μια καθαρά πνευματική θρησκεία.
- **Οι υπερβολές της λατρείας:** η λατρεία των εικόνων και των λειψάνων
  έφτανε στα όρια της **δεισιδαιμονίας** ανάμεσα στον λαό, κυρίως στις
  ευρωπαϊκές επαρχίες, και προκαλούσε αντιδράσεις.
- **Η κρίση της αυτοκρατορίας:** αραβικά πλοία λεηλατούσαν ακτές και νησιά και
  το **717** απείλησαν την ίδια την Πόλη· στη Βαλκανική Σλάβοι και Βούλγαροι.

Η σωτηρία του κράτους κρεμόταν από τους **αγρότες της Μικράς Ασίας** που
υπηρετούσαν στους **θεματικούς στρατούς** και απέρριπταν την απεικόνιση του
θείου. Η εικονομαχική πολιτική ήταν ο τρόπος να **συμφιλιωθεί η κεντρική
εξουσία μαζί τους**.

### Η έναρξη

- **Αφορμή (726):** ένας καταστροφικός **σεισμός** με επίκεντρο τη θάλασσα
  ανάμεσα σε **Θήρα και Θηρασία**. Ερμηνεύτηκε ως **θεία οργή** για τη λατρεία
  των εικόνων, που θεωρήθηκε ειδωλολατρία μέσα στην Εκκλησία.
- **726:** με διαταγή του Λέοντα Γ΄ ο στρατός κατεβάζει μια εικόνα του Χριστού
  από τη **Χαλκή Πύλη** των ανακτόρων. Το πλήθος αντιδρά και ξεσπούν οδομαχίες.
- Η αντίδραση απλώνεται στο **θέμα Ελλάδος** (σημερινή ανατολική Στερεά). Ο
  θεματικός στόλος κινείται εναντίον του Λέοντα, αλλά συντρίβεται κοντά στον
  **Ελλήσποντο**.
- **730:** το πρώτο επίσημο **εικονομαχικό διάταγμα**: καταστροφή των εικόνων
  και διώξεις των **εικονοφίλων**, με βασανιστήρια, εξορίες, δημεύσεις.

Το διάταγμα βρήκε αντίθετη την **Εκκλησία της Ρώμης**. Ο πάπας, δυσαρεστημένος,
στράφηκε αργότερα προς τους **Φράγκους**. Η Εικονομαχία έβλαψε έτσι τις
σχέσεις της αυτοκρατορίας με τη Δύση, κάτι που θα δεις στην επόμενη ενότητα.

### Κορύφωση, ανατροπή, επιστροφή, τέλος

| Φάση            | Τι έγινε                                                                                                                                                                                                         |
| --------------- | ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Κορύφωση**    | Επί **Κωνσταντίνου Ε΄**: ανελέητη εκστρατεία κατά των **μοναχών** και των **μοναστηριών**, προπυργίων της εικονολατρίας. Τη νομιμοποίησε η **σύνοδος της Ιέρειας (754)**, που καταδίκασε τη λατρεία των εικόνων. |
| **Ανατροπή**    | **787**, επί **Κωνσταντίνου ΣΤ΄ και Ειρήνης**: η **Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος** καταδικάζει την Εικονομαχία.                                                                                                         |
| **Αναζωπύρωση** | Με τους **Λέοντα Ε΄** και **Θεόφιλο**, χωρίς την ορμή και τον φανατισμό της πρώτης περιόδου.                                                                                                                     |
| **Τέλος**       | **Μάρτιος 843**: σύνοδος που συγκαλεί η **Θεοδώρα**, μητέρα του Μιχαήλ Γ΄, με τους **Βάρδα** και **Θεόκτιστο**, αποκαθιστά τις εικόνες.                                                                          |

Η απόφαση του 843 σήμαινε την **οριστική αποτυχία του κράτους να υποτάξει
ολοκληρωτικά την Εκκλησία στη βούλησή του**. Αυτό είναι το βαθύτερο αποτέλεσμα
της Εικονομαχίας, και αυτό ζητούν συχνά οι εξετάσεις.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος το λέει;*

> **Κλειδί**
>
> **Ισλάμ:** η θρησκεία που ίδρυσε ο Μωάμεθ στην Αραβία τον 7ο αιώνα· οι πιστοί
> της λέγονται μουσουλμάνοι και ιερό τους βιβλίο είναι το Κοράνιο.
>
> **Εγίρα:** η αποδημία του Μωάμεθ από τη Μέκκα στη Μεδίνα το 622· θεωρείται
> αρχή της ισλαμικής κυριαρχίας και αφετηρία του αραβικού χρονολογικού
> συστήματος.
>
> **Θεοκρατικό κράτος:** κράτος όπου η θρησκευτική κοινότητα ταυτίζεται με το
> κράτος, ο νόμος πηγάζει από το ιερό βιβλίο και ο ηγέτης είναι θρησκευτικός και
> κοσμικός μαζί.
>
> **Χαλίφης:** ο τοποτηρητής του Προφήτη, που μετά το 632 κυβερνούσε την κοινότητα
> ως θρησκευτικό πρότυπο και αρχηγός του κράτους.
>
> **Εικονομαχία:** το κίνημα του 726–843 κατά της λατρείας των εικόνων, με
> πρωτεργάτες τους πρώτους Ίσαυρους· τελείωσε με την αποκατάσταση των εικόνων
> τον Μάρτιο του 843.
>
> **Ανεικονικές αντιλήψεις:** η πεποίθηση, διαδεδομένη στις ανατολικές επαρχίες,
> ότι το θείο δεν πρέπει να απεικονίζεται με ανθρώπινη μορφή.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από την Εγίρα στην αποκατάσταση των εικόνων*

### Παράδειγμα 1: Να εξηγήσετε γιατί οι αυτοκράτορες της δυναστείας των Ισαύρων επέλεξαν την εικονομαχική πολιτική.

1. **Το σχέδιο.** Η ερώτηση ζητά «γιατί», όχι «τι έγινε». Άρα δεν αφηγείσαι το
   726 και το 730· δείχνεις τις συνθήκες που έκαναν την πολιτική αυτή χρήσιμη.
2. **Η ιδεολογική βάση.** Οι ανεικονικές αντιλήψεις των ανατολικών επαρχιών: η
   απεικόνιση του θείου δεν ταιριάζει σε μια πνευματική θρησκεία. Πρόσθεσε τις
   αντιδράσεις για τις υπερβολές της λατρείας, που άγγιζε τη δεισιδαιμονία.
3. **Η κρίση.** Αραβικοί στόλοι λεηλατούν, το 717 απειλείται η Πόλη, στα Βαλκάνια
   Σλάβοι και Βούλγαροι. Η σωτηρία εξαρτάται από τους αγρότες της Μικράς Ασίας
   των θεματικών στρατών, που απορρίπτουν τις εικόνες.
4. **Το συμπέρασμα.** Η εικονομαχική πολιτική ήταν ο τρόπος να συμφιλιωθεί η
   κεντρική εξουσία με τους πληθυσμούς που κρατούσαν την άμυνα. Γι' αυτό η
   Εικονομαχία δεν εξηγείται μόνο με τις θρησκευτικές ιδέες ενός ή δύο
   αυτοκρατόρων.

### Παράδειγμα 2: «Τον ίδιο χρόνο, μέσα στο καλοκαίρι, ανάμεσα στη Θήρα και τη Θηρασία ανέβηκε για μέρες από τον βυθό της θάλασσας ατμός σαν από καμίνι φωτιάς· \[...] και σχηματίστηκε νησί, που ενώθηκε με το νησί που λέγεται Ιερά. \[...] Ο Λέων όμως ερμήνευσε υπέρ του εαυτού του την οργή του Θεού που στρεφόταν εναντίον του, και κίνησε ακόμα πιο αναιδή πόλεμο κατά των αγίων και σεπτών εικόνων.» — Θεοφάνης, Χρονογραφία, έτος κόσμου 6218 (726), έκδ. C. de Boor, τ. 1, Λειψία 1883, 404–405, δική μας απόδοση. Πώς ερμήνευσαν το φαινόμενο οι δύο πλευρές, και τι δείχνει αυτό για τη μεσαιωνική νοοτροπία;

1. **Ποιος γράφει.** Ο Θεοφάνης είναι μοναχός και **εικονόφιλος**, γράφει
   δεκαετίες αργότερα. Η λέξη «αναιδή» δείχνει ότι παίρνει θέση. Η πηγή δεν είναι
   ουδέτερη, και αυτό πρέπει να το πεις.
2. **Η ερμηνεία των εικονομάχων.** Όπως λέει και το βιβλίο, το φαινόμενο
   διαβάστηκε ως θεία οργή για τη λατρεία των εικόνων, που θεωρήθηκε
   ειδωλολατρία. Έδωσε την αφορμή για την πρώτη επίθεση του Λέοντα Γ΄ το 726.
3. **Η ερμηνεία των εικονοφίλων.** Για τον Θεοφάνη η οργή στρεφόταν **κατά του
   Λέοντα**, και εκείνος τη διάβασε ανάποδα για να δικαιολογηθεί.
4. **Το συμπέρασμα.** Και οι δύο πλευρές βλέπουν ένα φυσικό φαινόμενο ως **μήνυμα
   του Θεού**· διαφωνούν μόνο για το ποιον τιμωρεί. Αυτό είναι χαρακτηριστικό της
   μεσαιωνικής νοοτροπίας: η φύση ερμηνεύεται θεολογικά, και το ίδιο γεγονός
   στηρίζει αντίθετες πολιτικές.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Αφορμή ≠ αιτία.** Ο σεισμός του 726 είναι η **αφορμή**. Οι **αιτίες** είναι οι
>   ανεικονικές αντιλήψεις, οι υπερβολές της λατρείας και η ανάγκη να κρατηθούν
>   οι θεματικοί στρατοί της Μικράς Ασίας.
> - **726 και 730 είναι δύο διαφορετικά πράγματα:** το 726 η εικόνα της Χαλκής, το
>   730 το πρώτο επίσημο διάταγμα.
> - **754 ≠ 787.** Η Ιέρεια (754) καταδικάζει τις εικόνες· η Ζ΄ Οικουμενική (787)
>   καταδικάζει την Εικονομαχία. Και η Εικονομαχία δεν τελειώνει το 787: ξαναρχίζει
>   και τελειώνει το **843**.
> - Η Εικονομαχία δεν ήταν διαμάχη «Ανατολής» και «Δύσης» μέσα στην Εκκλησία· ήταν
>   εσωτερική βυζαντινή σύγκρουση, που **επηρέασε** όμως τις σχέσεις με τη Ρώμη.

> **Θυμήσου**
>
> - Αραβία: αγρότες στον νότο, νομάδες και φυλές στον βορρά, όχι απειλή για το
>   Βυζάντιο.
> - Μωάμεθ: **613** κήρυγμα, **622** Εγίρα, ενώνει τις φυλές, **632** θάνατος και
>   **Χαλίφης**.
> - Κοράνιο: θρησκεία και νόμος· **θεοκρατικό κράτος**, Μουφτής και Καδής·
>   **τζιχάντ** ως παράγοντας εξάπλωσης.
> - Εικονομαχία **726–843**: ανεικονικές αντιλήψεις, υπερβολές της λατρείας, κρίση
>   και θεματικοί στρατοί.
> - **726** Χαλκή, **730** διάταγμα, **754** Ιέρεια, **787** Ζ΄ Οικουμενική,
>   **843** αποκατάσταση: το κράτος δεν υπέταξε την Εκκλησία.

## Ερωτήσεις

1. Πώς ήταν οργανωμένη η βόρεια Αραβία πριν από το Ισλάμ;
   - Σε φυλές νομάδων που πολεμούσαν μεταξύ τους και λεηλατούσαν καραβάνια
   - Σε ενιαίο βασίλειο με πρωτεύουσα τη Μέκκα και τακτικό στρατό
   - Σε μόνιμα εγκατεστημένη αγροτική κοινωνία με πόλεις και αρδευτικά έργα σε όλη την έκταση
   - Σε βυζαντινή επαρχία με στρατηγό
2. Τι ήταν η Εγίρα;
   - Η πρώτη δημόσια διδασκαλία του Μωάμεθ στη Μέκκα, το 613
   - Η αποδημία του Μωάμεθ στη Μεδίνα, το 622
   - Η εκλογή του πρώτου Χαλίφη μετά τον θάνατο του Προφήτη
   - Ο ιερός πόλεμος για τη διάδοση της πίστης
3. Γιατί το ισλαμικό κράτος χαρακτηρίζεται θεοκρατικό;
   - Επειδή το κυβερνούσαν οι μοναχοί των μεγάλων μοναστηριών
   - Επειδή απαγόρευε κάθε επαφή με χριστιανούς και Ιουδαίους
   - Επειδή η θρησκευτική κοινότητα ταυτίζεται με το κράτος
   - Επειδή ο Χαλίφης ήταν μόνο θρησκευτικός ηγέτης, χωρίς πολιτική εξουσία
4. Ποιο γεγονός φαίνεται ότι έδωσε την αφορμή για την έναρξη της Εικονομαχίας;
   - Η αραβική πολιορκία της Κωνσταντινούπολης το 717
   - Η στέψη του Καρλομάγνου στη Ρώμη
   - Η καταστροφή του Αμορίου, πατρίδας του Θεόφιλου, από τους Άραβες
   - Ένας σεισμός ανάμεσα σε Θήρα και Θηρασία το 726
5. Ποιοι πληθυσμοί ήταν το στήριγμα της εικονομαχικής πολιτικής, σύμφωνα με το βιβλίο;
   - Οι αγρότες της Μικράς Ασίας στους θεματικούς στρατούς
   - Οι μοναχοί των μοναστηριών της Κωνσταντινούπολης και του θέματος Ελλάδος
   - Ο λαός της πρωτεύουσας
   - Ο πάπας και η Εκκλησία της Ρώμης
6. Τι αποφάσισε η σύνοδος της Ιέρειας το 754;
   - Αποκατέστησε τις εικόνες με πρωτοβουλία της Θεοδώρας
   - Καταδίκασε τη λατρεία των εικόνων και αναθεμάτισε τους οπαδούς της
   - Καταδίκασε την Εικονομαχία επί Κωνσταντίνου ΣΤ΄ και Ειρήνης, ως Ζ΄ Οικουμενική
   - Όρισε ότι η Βουλγαρία ανήκει στο Πατριαρχείο
7. Ποια ήταν η βαθύτερη σημασία της αποκατάστασης των εικόνων το 843;
   - Ότι ενώθηκαν οριστικά οι Εκκλησίες της Ρώμης και της Κωνσταντινούπολης
   - Ότι οι Ίσαυροι ξαναπήραν την εξουσία
   - Ότι το κράτος απέτυχε να υποτάξει ολοκληρωτικά την Εκκλησία
   - Ότι τα θέματα καταργήθηκαν
8. Ποια ήταν η συνέπεια του εικονομαχικού διατάγματος για τις σχέσεις με τη Δύση;
   - Ο πάπας δέχτηκε το διάταγμα και ζήτησε στρατιωτική βοήθεια από το Βυζάντιο κατά των Αράβων της Ισπανίας
   - Ο πάπας στράφηκε αργότερα προς τους Φράγκους
   - Οι Φράγκοι κήρυξαν πόλεμο στο Βυζάντιο
   - Καμία· η Ρώμη δεν ενδιαφέρθηκε

## Ασκήσεις

1. Πώς ονομάστηκε ο τοποτηρητής του Προφήτη, που ανέλαβε την κοινότητα μετά το 632;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει το γεγονός του 622, από το οποίο αρχίζει η ισλαμική χρονολόγηση. Ποιο είναι;
   *Γραμμή χρόνου από το 622 ως το 843, με το γεγονός του 622 κρυμμένο.*
3. Εξήγησε πώς άλλαξε η Αραβική Χερσόνησος από τη δράση του Μωάμεθ, και γιατί αυτό είχε σημασία για τους γείτονές της.
4. «Δεν προσκυνώ την ύλη· προσκυνώ τον δημιουργό της ύλης, που έγινε ύλη για χάρη μου, καταδέχτηκε να κατοικήσει μέσα στην ύλη και μέσα από την ύλη πέτυχε τη σωτηρία μου.» — Ιωάννης Δαμασκηνός, Πρώτος λόγος κατά των διαβαλλόντων τις άγιες εικόνες, 16 (8ος αι.), δική μας απόδοση. Σε ποια κατηγορία των εικονομάχων απαντά ο συγγραφέας, και με ποιο επιχείρημα;
5. «Η Εικονομαχία ήταν μια καθαρά θρησκευτική διαμάχη.» Συμφωνείς; Στήριξε την κρίση σου με τις συνθήκες και τις συνέπειές της.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/history/islam-iconoclasm
