# Η φεουδαρχία και η κρίση της

> Άρχοντες, υποτελείς και δουλοπάροικοι, οι οικονομικές μεταβολές της Δύσης και η κρίση του 14ου αιώνα.

Ιστορία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/history/feudalism

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς πώς γεννήθηκαν οι δεσμοί εξάρτησης στη Δύση και τι ήταν το φέουδο, ο υποτελής και η τελετή της περιβολής.
- Να περιγράφεις τη φεουδαρχική πυραμίδα και τη θέση των ελεύθερων γεωργών, των παροίκων και των δούλων.
- Να αναλύεις τις οικονομικές μεταβολές του 11ου–12ου αιώνα: γεωργική επανάσταση, πόλεις, εμπόριο, εμποροπανηγύρεις, ναυτικές εταιρείες.
- Να εξηγείς τις αιτίες και τις συνέπειες της κρίσης της φεουδαρχίας (1270–14ος αιώνας).

## Γιατί ένας ελεύθερος άνθρωπος βάζει τα χέρια του στα χέρια ενός άλλου;

Φαντάσου έναν ιππότη του 12ου αιώνα που γονατίζει, βάζει τα δύο του χέρια
μέσα στα χέρια ενός κόμη και λέει «θέλω». Από εκείνη τη στιγμή είναι **άνθρωπός
του**. Θα τον υπηρετεί, και εκείνος θα τον προστατεύει και θα του δώσει γη. Σε
αυτή τη χειρονομία χωράει ένα ολόκληρο κοινωνικό σύστημα, η **φεουδαρχία**.

Η ενότητα έχει τρία μέρη: πώς **γεννήθηκε και λειτουργούσε** η φεουδαρχία, πώς
**άλλαξε η οικονομία** της Δύσης από τον 11ο αιώνα, και πώς ήρθε η **κρίση** του
14ου αιώνα.

## Το σύστημα της φεουδαρχίας

### Οι δεσμοί εξάρτησης

Η κοινωνία του Φραγκικού Κράτους ήταν κυρίως **αγροτική**. Η ανασφάλεια της
εποχής των **Μεροβιγγείων** ανάγκασε τους αδύναμους να ζητήσουν την **προστασία των
ισχυρών**, των αρχόντων. Οι κοινωνικές ομάδες δέθηκαν έτσι μεταξύ τους με
**δεσμούς εξάρτησης**:

- Ο ανώτερος άρχοντας παραχωρούσε σε έναν **υποτελή** (βασάλο) **γη**.
- Ο υποτελής χρωστούσε **πίστη, υποτέλεια και υπηρεσίες**.
- Ο άρχοντας χρωστούσε **προστασία** και κάθε είδους βοήθεια.

Η γη που παραχωρούνταν λεγόταν **φέουδο**. Από αυτή τη λέξη η μεσαιωνική
κοινωνία της Ευρώπης ονομάστηκε **φεουδαρχική** και οι άρχοντές της
**φεουδάρχες**. Η επίσημη αναγνώριση ενός άρχοντα ως υποτελούς ενός ισχυρότερου
γινόταν με την **τελετή της περιβολής**. Αν ο υποτελής παραμελούσε τις
υποχρεώσεις του, **έχανε το φέουδο**.

### Η φεουδαρχική πυραμίδα

| Θέση                     | Ποιοι                           | Τι ίσχυε γι' αυτούς                                                                                                       |
| ------------------------ | ------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Κορυφή                   | **Βασιλιάς**                    | Ο ανώτατος άρχοντας.                                                                                                      |
| Αριστοκρατία             | **Κόμητες, βαρώνοι, μαρκήσιοι** | Άμεσοι υποτελείς του βασιλιά, και φεουδάρχες οι ίδιοι. Φέουδα είχαν και **εκκλησιαστικοί άρχοντες**.                      |
| Κατώτεροι υποτελείς      | Ιππότες και μικρότεροι άρχοντες | Έπαιρναν κι αυτοί γη για τις υπηρεσίες τους.                                                                              |
| Ελεύθεροι γεωργοί        | **Μικροϊδιοκτήτες**             | Ελεύθεροι, με δική τους γη.                                                                                               |
| Πάροικοι (δουλοπάροικοι) | Η **πλειονότητα** των αγροτών   | Περιορισμένη ελευθερία: **δεμένοι με τη γη**, πλήρωναν **τέλη** στον φεουδάρχη, δεν παντρεύονταν **χωρίς την άδειά του**. |
| Βάση                     | **Δούλοι**                      | Νομικά, **κινητά αντικείμενα**.                                                                                           |

### Πώς επικράτησε

Το σύστημα αναπτύχθηκε τον **8ο αιώνα**, μετά την κατάρρευση των Μεροβιγγείων.
Σταθμός ήταν οι **μεταρρυθμίσεις του Καρλομάγνου**:

- **Ο στρατός έγινε φεουδαρχικός.** Παλιότερα τον αποτελούσαν ελεύθεροι αγρότες
  υπό τον αυτοκράτορα. Τώρα κάθε φεουδάρχης ερχόταν με τους υποτελείς του και
  τον οπλισμό τους· το μπορούσε χάρη στη δύναμη που του έδινε τοπικά το φέουδο.
- **Η διοίκηση ακολούθησε τον ίδιο δρόμο:** στους βασιλικούς αξιωματούχους
  παραχωρούνταν γαίες.

Οι **τρεις λειτουργίες** της φεουδαρχίας, **στρατιωτική, οικονομικοκοινωνική και
πολιτική**, αναπτύχθηκαν πλήρως στο κράτος του Καρόλου και στους διαδόχους του.
Τον **10ο και τον 11ο αιώνα**, όταν τα καρολίγγεια κράτη διαλύθηκαν και οι εχθρικές
επιδρομές έφεραν ανασφάλεια, το σύστημα **γενικεύτηκε**.

## Οικονομικές μεταβολές στη Δύση (11ος–12ος αιώνας)

Στα μέσα του 11ου αιώνα η Δυτική Ευρώπη και η Βόρεια Ιταλία δείχνουν τα πρώτα
σημάδια ακμής: ο πληθυσμός αυξάνεται, οι καλλιέργειες απλώνονται με
**εκχερσώσεις και αποξηράνσεις**, ζωντανεύουν το εμπόριο και η βιοτεχνία, και το
**χρήμα** μπαίνει ξανά στις συναλλαγές.

### Η γεωργική επανάσταση

Αυξάνονται οι καλλιεργούμενες εκτάσεις και η σοδειά, και έρχονται τεχνικές
καινοτομίες: το **τροχοφόρο άροτρο** και η **τετράτροχη άμαξα**. Επειδή λείπει το
λίπασμα, επικρατεί η **τριζωνική καλλιέργεια**: το χωράφι χωρίζεται σε **τρεις
ζώνες** που καλλιεργούνται **εκ περιτροπής**. Η γη αξιοποιείται καλύτερα και ο
πληθυσμός τρώει περισσότερο και καλύτερα. Οι αλλαγές αυτές βοήθησαν τον
αγροτικό εποικισμό και τη δημιουργία αστικών κοινοτήτων.

### Οι πόλεις

Ιδρύονται πολλές νέες πόλεις, μεγαλώνουν οι παλιές, χτίζονται φρούρια. Βάση της
ζωής στην πόλη είναι ο **καταμερισμός της εργασίας**. Ο **νερόμυλος** γίνεται η κύρια
πηγή ενέργειας, και στα τέλη του 12ου αιώνα προστίθεται ο **ανεμόμυλος**. Οι πόλεις
παράγουν, εμπορεύονται, διαδίδουν τεχνικές και ιδέες· παίρνουν τον ρόλο που
είχαν τα **μοναστήρια** στον Πρώιμο Μεσαίωνα.

### Το εμπόριο

- Εμφανίζεται στα **μέσα του 11ου αιώνα** και απογειώνεται τον **12ο**, με μεγάλη
  ακτίνα: από τα άκρα της Χριστιανοσύνης ως τα μουσουλμανικά και βυζαντινά κέντρα
  της Μεσογείου.
- Κέντρα: οι **ιταλικές ναυτικές πόλεις**, και στον Βορρά η **Μπριζ** και η **Βρέμη**.
  Πρωταγωνιστούν εβραίοι και χριστιανοί έμποροι από τη **Βενετία** και την **Πράγα**.
- Στη στεριά: τετράτροχες άμαξες και καραβάνια ημιόνων. Στη θάλασσα: **γαλέρες** και
  **κόγκες**. Γύρω στο **1200** καθιερώνονται η **πυξίδα** και το **πρυμναίο πηδάλιο**.
- Από τα τέλη του 12ου αιώνα απλώνονται οι **εμποροπανηγύρεις**, κυρίως στη
  **Φλάνδρα** και στην **Καμπανία**. Είναι μια διαρκής αγορά: εκεί αργυραμοιβοί-
  τραπεζίτες αλλάζουν νομίσματα και δίνονται **πιστώσεις**, κυρίως από εβραίους
  επιχειρηματίες και πλούσιες μονές. Είναι οι **πρώτες μορφές του
  χρηματοπιστωτικού συστήματος**.
- Στη **Βενετία** και στη **Γένουα**, από τον 12ο αιώνα, γενικεύονται οι **ναυτικές
  εταιρείες**, που επενδύουν στο θαλάσσιο εμπόριο με τεράστια κέρδη.

## Η κρίση της φεουδαρχίας

Ο 13ος αιώνας ήταν για τη Δύση εποχή ευημερίας, και ο πληθυσμός της σχεδόν
διπλασιάστηκε. Από το **1270 περίπου ως το 1330** όμως ήρθε η κρίση:

1. **Περισσότερα στόματα από ψωμί.** Ο πληθυσμός αυξανόταν πιο γρήγορα από την
   αγροτική παραγωγή: σοβαρό **πρόβλημα επισιτισμού**.
2. **Καλλιέργειες για το εμπόριο.** Οι αγρότες προτιμούσαν προϊόντα για το διεθνές
   εμπόριο (κρασί, λινάρι) αντί για δημητριακά. Η οικονομία εξαρτήθηκε από την
   **εμπορική συγκυρία** και το πρόβλημα του φαγητού βάθυνε.
3. **Φυσικές καταστροφές**, όπως πλημμύρες, χτύπησαν τη γεωργία, το εμπόριο και τη
   βιοτεχνία· οι γεννήσεις μειώθηκαν.
4. **Ο Μαύρος Θάνατος**, το μεγαλύτερο πλήγμα: επιδημία **βουβωνικής πανώλης** που
   από το **1347** ως το τέλος του αιώνα απλώθηκε σε όλη την Ευρώπη και εξόντωσε
   περίπου τα **δύο πέμπτα** του πληθυσμού.
5. **Ο Εκατονταετής Πόλεμος (1339–1453)** ανάμεσα σε Γαλλία και Αγγλία
   συμπλήρωσε τη φθορά.

Η εξαθλίωση των φτωχών και οι **νέοι φόροι** έφεραν **εξεγέρσεις**, στις πόλεις (όπως
η **Φλωρεντία**) και στην ύπαιθρο. Καταπνίγηκαν βίαια, αλλά είχαν μακροπρόθεσμα
**δύο θετικά αποτελέσματα**:

- τη **συμμετοχή των συντεχνιών στα δημοτικά συμβούλια** των πόλεων·
- την **αύξηση των μισθών** στις βιοτεχνίες.

Οι συγκρούσεις αυτές εξέφρασαν τη **γενικότερη κρίση της φεουδαρχίας** και
προετοίμασαν την αλλαγή των κοινωνικών και πολιτικών σχέσεων.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ανάπτυξη ή κρίση;*

> **Κλειδί**
>
> **Φέουδο:** η γη που παραχωρούσε ένας ανώτερος άρχοντας σε έναν υποτελή του, με
> αντάλλαγμα πίστη, υποτέλεια και υπηρεσίες· από αυτό η κοινωνία ονομάστηκε
> φεουδαρχική.
>
> **Υποτελής (βασάλος):** όποιος έπαιρνε φέουδο από ισχυρότερο άρχοντα και του
> χρωστούσε πίστη και υπηρεσίες· αν τις παραμελούσε, έχανε το φέουδο.
>
> **Τελετή της περιβολής:** η επίσημη τελετή με την οποία ένας άρχοντας
> αναγνωριζόταν υποτελής ενός ισχυρότερου.
>
> **Πάροικοι (δουλοπάροικοι):** η πλειονότητα των αγροτών της Δύσης, με
> περιορισμένη ελευθερία: δεμένοι με τη γη, πλήρωναν τέλη στον φεουδάρχη και δεν
> παντρεύονταν χωρίς την άδειά του.
>
> **Γεωργική επανάσταση:** η αύξηση των καλλιεργούμενων εκτάσεων και της σοδειάς
> από τα μέσα του 11ου αιώνα, με το τροχοφόρο άροτρο, την τετράτροχη άμαξα και την
> τριζωνική καλλιέργεια.
>
> **Εμποροπανηγύρεις:** διαρκείς αγορές με προνόμια, κυρίως στη Φλάνδρα και στην
> Καμπανία από τα τέλη του 12ου αιώνα, όπου γίνονταν ανταλλαγές νομισμάτων και
> πιστώσεις.
>
> **Μαύρος Θάνατος:** η επιδημία βουβωνικής πανώλης που από το 1347 ως το τέλος του
> 14ου αιώνα εξόντωσε περίπου τα δύο πέμπτα του πληθυσμού της Ευρώπης.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τη γέννηση στην κρίση της φεουδαρχίας*

### Παράδειγμα 1: Να εξηγήσετε γιατί η φεουδαρχία, που διαμορφώθηκε τον 8ο αιώνα, γενικεύτηκε τον 10ο και τον 11ο αιώνα.

1. **Το σχέδιο.** Δύο χρόνοι: τι έφτιαξε το σύστημα τον 8ο αιώνα, και τι το έκανε
   γενικό αργότερα. Ο κοινός παρονομαστής είναι η **ανασφάλεια**.
2. **Η ρίζα.** Ήδη στην εποχή των Μεροβιγγείων οι αδύναμοι ζητούσαν προστασία από
   τους ισχυρούς, και γεννήθηκαν δεσμοί εξάρτησης: γη με αντάλλαγμα πίστη και
   υπηρεσίες.
3. **Η θεσμοθέτηση.** Ο Καρλομάγνος έκανε τον στρατό φεουδαρχικό, με κάθε φεουδάρχη
   να φέρνει τους υποτελείς του, και παραχώρησε γαίες στους αξιωματούχους του. Οι
   τρεις λειτουργίες, στρατιωτική, οικονομικοκοινωνική, πολιτική, αναπτύχθηκαν
   πλήρως.
4. **Η γενίκευση.** Τον 10ο–11ο αιώνα τα καρολίγγεια κράτη διαλύθηκαν και οι εχθρικές
   επιδρομές πλήθυναν. Χωρίς ισχυρή κεντρική εξουσία, η ανάγκη για τοπική
   προστασία μεγάλωσε, και το φεουδαρχικό σύστημα απλώθηκε παντού.

### Παράδειγμα 2: «Πρώτα έδωσαν τον όρκο υποτέλειας με αυτόν τον τρόπο: ο κόμης ρώτησε τον καθένα αν ήθελε ανεπιφύλακτα να γίνει άνθρωπός του, κι εκείνος απάντησε ‹θέλω›· και, με τα χέρια του κλεισμένα μέσα στα χέρια του κόμη, ενώθηκαν με ένα φίλημα. Δεύτερο, έδωσε την πίστη του στον εκπρόσωπο του κόμη με αυτά τα λόγια: ‹Υπόσχομαι στην πίστη μου ότι από εδώ και πέρα θα είμαι πιστός στον κόμη Γουλιέλμο και θα τηρώ την υποτέλειά μου ακέραιη απέναντι σε όλους, με καλή πίστη και χωρίς δόλο›. Τρίτο, ορκίστηκε το ίδιο πάνω στα λείψανα των αγίων. Ύστερα ο κόμης, με τη ράβδο που κρατούσε, έδωσε την περιβολή σε όλους.» — Γκαλμπέρ της Μπριζ, Η δολοφονία του Καρόλου του Καλού, κόμη της Φλάνδρας, κεφ. 56 (1127), δική μας απόδοση. Ποια στάδια έχει η τελετή, και τι δείχνει το καθένα για τη σχέση άρχοντα και υποτελούς;

1. **Το πρώτο στάδιο: ο όρκος υποτέλειας.** Ερώτηση, «θέλω», χέρια μέσα στα χέρια,
   φίλημα. Ο υποτελής γίνεται **με τη θέλησή του** «άνθρωπος» του κόμη. Τα χέρια
   δείχνουν υποταγή, το φίλημα δείχνει δεσμό ανάμεσα σε ελεύθερους.
2. **Το δεύτερο: η υπόσχεση πίστης.** Ο υποτελής δεσμεύεται «με καλή πίστη και χωρίς
   δόλο». Αυτή είναι η πίστη που ζητούσε ο άρχοντας ως αντάλλαγμα για το φέουδο.
3. **Το τρίτο: ο όρκος στα λείψανα.** Η υπόσχεση γίνεται ιερή. Όποιος την παραβεί δεν
   αθετεί μόνο μια συμφωνία· επιορκεί μπροστά στον Θεό.
4. **Η περιβολή.** Μόνο τώρα, με τη ράβδο, ο κόμης δίνει την περιβολή, δηλαδή το
   φέουδο ή το αξίωμα. Η σειρά λέει πολλά: **πρώτα η πίστη, μετά η γη**. Γι' αυτό,
   όπως λέει και το βιβλίο, όποιος παραμελούσε τις υποχρεώσεις του έχανε το φέουδο.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Υποτελής ≠ πάροικος.** Ο υποτελής (βασάλος) είναι **άρχοντας** που παίρνει φέουδο
>   από ανώτερο. Ο πάροικος είναι **αγρότης** δεμένος με τη γη. Και οι δύο «εξαρτώνται»,
>   αλλά σε άλλο σκαλί της πυραμίδας.
> - **Πάροικος ≠ δούλος.** Ο πάροικος έχει περιορισμένη ελευθερία· ο δούλος είναι
>   νομικά κινητό αντικείμενο.
> - **Δεν τα έφερε όλα ο Μαύρος Θάνατος.** Η κρίση αρχίζει γύρω στο **1270**, με το
>   πρόβλημα του επισιτισμού· η πανώλη (**1347**) ήρθε να τη βαθύνει.
> - Οι εξεγέρσεις **καταπνίγηκαν**, αλλά δεν έμειναν χωρίς αποτέλεσμα: συντεχνίες
>   στα δημοτικά συμβούλια, υψηλότεροι μισθοί.

> **Θυμήσου**
>
> - Ανασφάλεια → **δεσμοί εξάρτησης**: γη (**φέουδο**) με αντάλλαγμα πίστη και
>   υπηρεσίες· **τελετή της περιβολής**.
> - Πυραμίδα: βασιλιάς, κόμητες–βαρώνοι–μαρκήσιοι, κατώτεροι υποτελείς, ελεύθεροι
>   γεωργοί, **πάροικοι** (η πλειονότητα), δούλοι.
> - **8ος αιώνας** διαμόρφωση, **Καρλομάγνος**, τρεις λειτουργίες· **10ος–11ος**
>   γενίκευση.
> - 11ος–12ος: **τροχοφόρο άροτρο, τριζωνική**, νερόμυλος και ανεμόμυλος, πυξίδα,
>   **εμποροπανηγύρεις**, ναυτικές εταιρείες.
> - Κρίση **1270–1330**: επισιτισμός, εμπορικές καλλιέργειες, πλημμύρες· **Μαύρος
>   Θάνατος (1347)**, **Εκατονταετής (1339–1453)**· εξεγέρσεις με δύο θετικά
>   αποτελέσματα.

## Ερωτήσεις

1. Τι οδήγησε τους αδύναμους της Δύσης να ζητήσουν την προστασία των αρχόντων;
   - Ο Μαύρος Θάνατος, που ερήμωσε την ύπαιθρο τον 14ο αιώνα
   - Οι συνθήκες ανασφάλειας της εποχής των Μεροβιγγείων
   - Ένας νόμος του Καρλομάγνου που απαγόρευε την ελεύθερη ιδιοκτησία της γης
   - Η άνοδος των πόλεων και του εμπορίου
2. Τι ήταν το φέουδο;
   - Ο φόρος που πλήρωναν οι πάροικοι στον άρχοντα για να παντρευτούν
   - Η τελετή με την οποία κάποιος γινόταν υποτελής
   - Η γη που παραχωρούσε ο άρχοντας στον υποτελή του
   - Το στρατιωτικό κτήμα του Βυζαντινού στρατιώτη-αγρότη
3. Ποιο από τα παρακάτω ΔΕΝ ίσχυε για τους παροίκους της Δύσης;
   - Ήταν δεμένοι με τη γη
   - Πλήρωναν τέλη στον φεουδάρχη της περιοχής
   - Χρειάζονταν την άδεια του φεουδάρχη για να παντρευτούν
   - Θεωρούνταν νομικά κινητά αντικείμενα
4. Πώς άλλαξε ο στρατός με τις μεταρρυθμίσεις του Καρλομάγνου;
   - Έγινε φεουδαρχικός: κάθε φεουδάρχης ερχόταν με τους υποτελείς του
   - Έγινε μισθοφορικός, με πληρωμή από το βασιλικό ταμείο
   - Τον αποτέλεσαν μόνο ελεύθεροι αγρότες υπό τον αυτοκράτορα, όπως στα θέματα του Βυζαντίου
   - Καταργήθηκε το ιππικό
5. Γιατί επικράτησε η τριζωνική καλλιέργεια στη Δύση;
   - Επειδή το τροχοφόρο άροτρο δεν μπορούσε να οργώσει μεγάλα χωράφια
   - Επειδή έλειπε το λίπασμα
   - Επειδή οι φεουδάρχες μοίραζαν τη γη σε τρεις κληρονόμους
   - Επειδή οι αγρότες καλλιεργούσαν μόνο κρασί, λινάρι και δημητριακά
6. Γιατί οι εμποροπανηγύρεις θεωρούνται οι πρώτες εκδηλώσεις του χρηματοπιστωτικού συστήματος;
   - Επειδή εκεί πρωτοκόπηκε το βενετικό δουκάτο
   - Επειδή τις οργάνωναν οι ναυτικές εταιρείες της Βενετίας και της Γένουας
   - Επειδή εκεί πληρώνονταν οι φόροι των παροίκων
   - Επειδή εκεί γίνονταν ανταλλαγές νομισμάτων και δίνονταν πιστώσεις
7. Ποια ήταν η πρώτη αιτία της κρίσης που άρχισε γύρω στο 1270;
   - Ο πληθυσμός αυξανόταν πιο γρήγορα από την αγροτική παραγωγή
   - Ο Μαύρος Θάνατος
   - Ο Εκατονταετής Πόλεμος ανάμεσα σε Γαλλία και Αγγλία
   - Η πτώση του πληθυσμού μετά από μια μεγάλη πείνα στην Ιταλία, που άδειασε τις πόλεις
8. Ποια ήταν τα μακροπρόθεσμα θετικά αποτελέσματα των εξεγέρσεων του 14ου αιώνα;
   - Η κατάργηση των φέουδων και η μοιρασιά της γης στους αγρότες
   - Συντεχνίες στα δημοτικά συμβούλια και αύξηση των μισθών
   - Το τέλος του Εκατονταετούς Πολέμου και η ειρήνη Γαλλίας και Αγγλίας
   - Η κατάργηση των νέων φόρων

## Ασκήσεις

1. Πόσο περίπου του πληθυσμού της Ευρώπης εξόντωσε ο Μαύρος Θάνατος;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει η χρονολογία του Μαύρου Θανάτου. Ποια είναι;
   *Γραμμή χρόνου της φεουδαρχίας από τον 8ο ως τον 14ο αιώνα, με κρυμμένη τη χρονολογία του Μαύρου Θανάτου.*
3. Εξήγησε πώς η γεωργική επανάσταση του 11ου αιώνα βοήθησε την ανάπτυξη των πόλεων και του εμπορίου.
4. «Πόσοι γενναίοι άνδρες, πόσες ωραίες γυναίκες, πόσοι χαριτωμένοι νέοι, που ακόμα και ο Γαληνός, ο Ιπποκράτης ή ο Ασκληπιός θα τους έκριναν γερούς, έφαγαν το πρωί με τους συγγενείς, τους συντρόφους και τους φίλους τους, και το ίδιο βράδυ δείπνησαν στον άλλο κόσμο με τους προγόνους τους.» — Τζοβάνι Βοκάκιος, Δεκαήμερο, εισαγωγή της πρώτης ημέρας (γύρω στο 1350), δική μας απόδοση. Τι μας λέει ο συγγραφέας για την επιδημία του 1348, και πώς συνδέεται αυτό με την κρίση της φεουδαρχίας;
5. «Η κρίση του 14ου αιώνα γεννήθηκε από την ίδια την ανάπτυξη των προηγούμενων αιώνων.» Κρίνε την άποψη.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/history/feudalism
