# Η Άλωση του 1204, τα ελληνικά κράτη και η Άλωση του 1453

> Η Δ΄ Σταυροφορία, η Νίκαια και η Ήπειρος, οι Οθωμανοί, και το τέλος.

Ιστορία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/history/fall-1204-1453

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς πώς η Τέταρτη Σταυροφορία, με προορισμό την Αίγυπτο ή τη Συρία, κατέληξε στην άλωση της Κωνσταντινούπολης (13 Απριλίου 1204).
- Να συγκρίνεις την Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας, το κράτος της Ηπείρου και την Αυτοκρατορία της Νίκαιας, και να εξηγείς πώς ανακτήθηκε η Πόλη το 1261.
- Να περιγράφεις την οργάνωση και την προέλαση των Οθωμανών από την Προύσα ως τον Δούναβη.
- Να αναλύεις τις τελευταίες προσπάθειες του Βυζαντίου, την Άλωση του 1453 και τη συνέχεια της βυζαντινής παράδοσης.

## Δύο αλώσεις, διακόσια πενήντα χρόνια μακριά

Η Κωνσταντινούπολη έπεσε δύο φορές. Τον **Απρίλιο του 1204** την πήραν
χριστιανοί σταυροφόροι, που είχαν ξεκινήσει για την Αίγυπτο. Τον **Μάιο του 1453**
την πήραν οι Οθωμανοί, ύστερα από έναν αιώνα προέλασης. Ανάμεσα στις δύο
ημερομηνίες, οι Βυζαντινοί ξαναέστησαν την αυτοκρατορία τους από την
εξορία, την ξαναπήραν, και την είδαν να μικραίνει ώσπου έμεινε σχεδόν μόνο η
πόλη.

Το ερώτημα της ενότητας είναι διπλό: **πώς φτάσαμε στο 1204**, και **γιατί η
ανασύσταση του 1261 δεν μπόρεσε να αποτρέψει το 1453**.

## Η Τέταρτη Σταυροφορία

### Το κλίμα

Στα τέλη του 12ου αιώνα η ατμόσφαιρα στην Πόλη ήταν βαριά. Οι **Νορμανδοί**
είχαν απειλήσει σοβαρά την αυτοκρατορία, οι σχέσεις με τους **Βενετούς** ήταν
οξυμένες, και ο Γερμανός αυτοκράτορας **Ερρίκος ΣΤ΄** σχεδίαζε επέκταση εις βάρος
της. Η πολιτική, στρατιωτική και οικονομική αδυναμία της αυτοκρατορίας ήταν
ολοφάνερη.

### Από τη Βενετία στον Βόσπορο

- Την ιδέα είχε ο φιλόδοξος και δυναμικός **πάπας Ιννοκέντιος Γ΄**. Ένα διάχυτο
  πνεύμα θρησκευτικότητας, ανακατεμένο με το ιπποτικό αίσθημα, ντύνει έναν
  **ασαφή σκοπό**.
- Αρχηγός των φεουδαρχών ορίζεται ο **Βονιφάτιος ο Μομφερρατικός**. Τόπος
  συγκέντρωσης η **Βενετία**, προορισμός η **Αίγυπτος ή η Συρία**.
- **Απρίλιος 1201**: με σύμβαση, η Βενετία αναλαμβάνει, **έναντι αμοιβής**, να
  μεταφέρει τον στρατό στην Ανατολή και να τον εφοδιάζει με τρόφιμα για **ένα
  έτος**.
- **Ιανουάριος 1203**: οι σταυροφόροι δέχονται την πρόταση του έκπτωτου
  αυτοκράτορα **Ισαάκιου Β΄ Αγγέλου** να τον ξαναβάλουν στον θρόνο. Η απόφαση να
  χτυπήσουν την Πόλη φαίνεται ότι οριστικοποιήθηκε στην **Κέρκυρα**.
- **Ιούνιος 1203**: φτάνουν μπροστά στα τείχη.

### Η άλωση

Όλοι πίστευαν ότι η παραμονή θα ήταν **προσωρινή**: θα αποκαθιστούσαν τον Ισαάκιο
και θα έφευγαν για τους Αγίους Τόπους. Στις **17 Ιουλίου 1203** πήραν την Πόλη και
αποκατέστησαν τον Ισαάκιο. Έμειναν όμως να **ξεχειμωνιάσουν**. Η συμπεριφορά τους
ήταν αλαζονική και επέβαλαν **βαρύτατη φορολογία**, και η σύγκρουση με τον
πληθυσμό οξύνθηκε. Το χάος το εκμεταλλεύτηκε ο **Αλέξιος Ε΄ Δούκας Μούρτζουφλος**
για να αρπάξει τον θρόνο με πραξικόπημα.

Στα **τέλη Μαρτίου 1204** οι σταυροφόροι υπέγραψαν μεταξύ τους τη συμφωνία
**διανομής της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας** (*Partitio Romaniae*), πριν καν την
κατακτήσουν. Η **άλωση έγινε στις 13 Απριλίου 1204**. Ο Αλέξιος Ε΄ είχε ήδη
φύγει. Οι νικητές επέβαλαν το δίκαιο του κατακτητή: **σφαγές και λεηλασίες
χωρίς προηγούμενο**, και πολύτιμα έργα τέχνης στάλθηκαν στη Δύση, για να
στολίσουν καθεδρικούς ναούς και πύργους ευγενών. Τα χάλκινα άλογα του
Ιπποδρόμου βρίσκονται ακόμα στον Άγιο Μάρκο της Βενετίας.

Με το 1204 αρχίζει η μακρά **Φραγκοκρατία** στον ελλαδικό χώρο, που σε ορισμένες
περιοχές κράτησε ως τον **17ο αιώνα**.

## Τα ελληνικά κράτη

Η αυτοκρατορία διαλύθηκε, αλλά οι Βυζαντινοί δεν εξαφανίστηκαν. Τρία ελληνικά
κράτη διεκδίκησαν την κληρονομιά της.

### Η Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας

Ιδρύθηκε **αμέσως μετά το 1204** στις νοτιοανατολικές ακτές του Εύξεινου Πόντου,
από τους **Μεγάλους Κομνηνούς**. Πήρε τη Σινώπη, την Παφλαγονία και την Ηράκλεια
του Πόντου. Όταν οι **Σελτζούκοι** κατέλαβαν τη Σινώπη, η αυτοκρατορία αποκόπηκε
από τη δυτική Μικρά Ασία. Έζησε έτσι **απομονωμένη για 250 χρόνια** και δεν
επηρέασε πολύ τις τύχες του Βυζαντίου.

### Το κράτος της Ηπείρου

Το ίδρυσε ο **Μιχαήλ Κομνηνός Δούκας**. Ο αδελφός και διάδοχός του **Θεόδωρος
(1215)** το επέκτεινε νικηφόρα και το έκανε σοβαρό ανταγωνιστή της Νίκαιας.
Κορυφαία του επιτυχία ήταν η **άλωση της Θεσσαλονίκης** και η κατάλυση του
λατινικού βασιλείου της (**1224**). Στέφθηκε εκεί **αυτοκράτωρ Ρωμαίων**. Το **1230**
όμως στράφηκε κατά του Βούλγαρου τσάρου **Ιωάννη Ασάν Β΄**, ηττήθηκε συντριπτικά
κοντά στον **Έβρο** και αιχμαλωτίστηκε. Ο Ασάν έστησε μια βραχύβια αυτοκρατορία
ως το Δυρράχιο.

### Η Αυτοκρατορία της Νίκαιας

Το σημαντικότερο κράτος, στη δυτική Μικρά Ασία. Εκεί, γύρω από τον **Θεόδωρο
Λάσκαρη**, μαζεύτηκαν όλες οι δυνάμεις που έμειναν πιστές στο κράτος. Όταν το
**1205** οι Λατίνοι ηττήθηκαν από τους Βουλγάρους, η Νίκαια σταθεροποιήθηκε. Το
**1208** ο Θεόδωρος στέφθηκε **αυτοκράτορας και βασιλιάς των Ρωμαίων**.

Ο διάδοχός του **Ιωάννης Βατάτζης** έκανε τη μικρή αυτοκρατορία μεγάλη δύναμη:

- **Εσωτερικά:** πάταξε τις καταχρήσεις στη διοίκηση, ίδρυσε **φιλανθρωπικά
  ιδρύματα** για τους φτωχούς, και με **στρατιωτικά κτήματα** οργάνωσε την άμυνα
  των ανατολικών συνόρων.
- **Οικονομικά:** στόχος του ήταν η **αυτάρκεια**. Στήριξε την αγροτική οικονομία
  και **απαγόρευσε την εισαγωγή ειδών πολυτελείας** από τις ιταλικές πόλεις.
- **Εξωτερικά:** όταν πέθανε, η Μικρά Ασία ήταν ασφαλής, μεγάλο μέρος των
  Βαλκανίων ήταν δικό του, η Ήπειρος και η Βουλγαρία δεν απειλούσαν πια, και η
  Λατινική Αυτοκρατορία ήταν σε άθλια κατάσταση.

Την τελευταία κίνηση την έκανε ο **Μιχαήλ Παλαιολόγος**. Το **1261** συμφώνησε με
τους **Γενουάτες**: θα τον βοηθούσαν κατά της Βενετίας, και θα έπαιρναν
τελωνειακές και φορολογικές απαλλαγές, λιμάνια και εμπορικές περιοχές. Έτσι
θεμελιώθηκε η δύναμη της Γένουας στην Ανατολή. Στις **25 Ιουλίου 1261** η Πόλη
έπεσε σαν ώριμος καρπός στα χέρια του στρατηγού **Αλέξιου Στρατηγόπουλου**. Τον
**Σεπτέμβριο 1261** ο Μιχαήλ στέφθηκε στην **Αγία Σοφία** ως **Μιχαήλ Η΄**: η
αυτοκρατορία γεννιόταν ξανά στον Βόσπορο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο ελληνικό κράτος;*

## Οι Οθωμανοί και η ραγδαία προέλασή τους

### Από τη νομαδική ορδή στο κράτος

Οι νομάδες Τούρκοι που έγιναν γνωστοί ως **Οθωμανοί** ήρθαν από την **Κεντρική
Ασία**. Πιεσμένοι από τους **Μογγόλους**, κινήθηκαν δυτικά και εγκαταστάθηκαν κοντά
στην **Προύσα (1281)**. Η μικροσκοπική ηγεμονία τράβηξε μισθοφόρους που
ζητούσαν λάφυρα και καλλιεργητές που ζητούσαν γη.

- **Οσμάν (1289–1326):** θεωρείται ο ιδρυτής. Αξιοποίησε τον παλιό ισλαμικό θεσμό
  των **γαζήδων**, φανατικών πολεμιστών της πίστης. Τον βοήθησε η **διάλυση των
  βυζαντινών ακριτικών σωμάτων μετά το 1261**. Πρώτη νίκη κατά των Βυζαντινών
  κοντά στην Προύσα, το **1301**.
- **Ορχάν (1326–1362):** παίρνει την **Προύσα (1326)** και την κάνει πρωτεύουσα,
  μετά τη **Νίκαια (1331)** και τη **Νικομήδεια**. Είναι ο πρώτος εμίρης που πήρε
  τον τίτλο του **σουλτάνου**, και με αυτόν η ορδή γίνεται οργανωμένο κράτος.
- **Μουράτ Α΄ (1362–1389):** συνεχίζει την οργάνωση και την επέκταση.

Τρία στοιχεία εξηγούν τη δύναμή τους:

1. Η σχετική **θρησκευτική ανεκτικότητα** απέναντι στους αγροτικούς χριστιανικούς
   πληθυσμούς περιόρισε τις αντιδράσεις και διευκόλυνε την ενσωμάτωσή τους.
2. Οι νομάδες εθελοντές ιππείς αντικαταστάθηκαν από **ιππείς-τιμαριούχους**. Το
   **τιμάριο** τους έδενε με τον σουλτάνο και ενίσχυε τη δίψα τους για
   κατακτήσεις.
3. Αντίβαρο και συμπλήρωμα ήταν οι **γενίτσαροι**: εθελοντές μισθοφόροι ή
   στρατιώτες που στρατολογούνταν **με τη βία από τους υποτελείς χριστιανικούς
   πληθυσμούς**. Ήταν στην προσωπική υπηρεσία του σουλτάνου και έδιναν ατέλειωτη
   πηγή στρατιωτών και διοικητικών υπαλλήλων.

### Στην Ευρώπη. Το Βυζάντιο υποτελές

Η αυτοκρατορία ήταν σε απελπιστική κατάσταση: ακρωτηριασμένη, με άδειο ταμείο,
διαλυμένη διοίκηση, υποτιμημένο νόμισμα. Ο Ορχάν πέρασε πρώτος στην Ευρώπη.

- **1354:** με αφορμή έναν μεγάλο σεισμό, οι Τούρκοι παίρνουν το φρούριο της
  **Καλλίπολης**· πανικός στην Πόλη.
- **1361:** **Διδυμότειχο**, λίγο μετά η **Αδριανούπολη**, όπου ο σουλτάνος μεταφέρει
  την πρωτεύουσά του (**περίπου 1365**).
- Οι Σλάβοι ηγεμόνες και η Βουλγαρία αναγνωρίζουν την ηγεμονία του σουλτάνου.
  Το Βυζάντιο πληρώνει **φόρο υποτέλειας** και δίνει στρατό στον σουλτάνο.
- **1389, Κοσσυφοπέδιο:** ο Σέρβος ηγεμόνας **Λάζαρος** συγκρούεται με τον Μουράτ. Ο
  σουλτάνος δολοφονείται, αλλά ο διάδοχός του **Βαγιαζήτ** κερδίζει. Οι Σέρβοι
  γίνονται υποτελείς.

Τώρα ο σουλτάνος ελέγχει ακόμα και τη διαδοχή στον βυζαντινό θρόνο. Το **1390**
επιβάλλει τον **Ιωάννη Ζ΄**, ενώ ο **Μανουήλ** ζει στην αυλή του και αναγκάζεται να
πάρει μέρος στην εκστρατεία κατά της **Φιλαδέλφειας**, της τελευταίας βυζαντινής
πόλης της Μικράς Ασίας. Ο Μανουήλ δραπετεύει και το **1391** αναλαμβάνει μια
Βασιλεύουσα με μόλις **50.000 κατοίκους**. Ακολουθεί ο πρώτος **αποκλεισμός της
Πόλης (1393–1394)**, ενώ τα οθωμανικά σύνορα φτάνουν στον **Δούναβη**.

## Η Άλωση της Κωνσταντινούπολης

### Η αναζήτηση βοήθειας

Ο **Μανουήλ Β΄ (1391–1425)** ταξίδεψε στη Δύση: **Βενετία, Παρίσι, Λονδίνο**.
Παντού τον υποδέχτηκαν με τιμές και θαυμασμό, αλλά χωρίς ουσιαστικό
αποτέλεσμα. Στο Παρίσι έμαθε την είδηση που άλλαξε τα πάντα: ο Βαγιαζήτ είχε
συντριβεί στη **μάχη της Άγκυρας (1402)** από τους Μογγόλους του **Ταμερλάνου**. Το
οθωμανικό κράτος μπήκε σε κρίση, το Βυζάντιο σταμάτησε να πληρώνει φόρο, και
κέρδισε **μισό αιώνα ζωής**.

Ο κίνδυνος γύρισε με τον **Μουράτ Β΄ (1421)**: πολιορκία της Πόλης το **1422**,
εισβολή στην **Πελοπόννησο** το **1423**, που έγινε φόρου υποτελής το **1426**.

Ο **Ιωάννης Η΄ (1425–1448)** έκανε μια τελευταία προσπάθεια. Στη **Σύνοδο
Φερράρας–Φλωρεντίας (1438–1439)** δέχτηκε την **πλήρη υποταγή της Ορθόδοξης
Εκκλησίας στην Καθολική**. Ο βυζαντινός λαός **δεν δέχτηκε** την Ένωση. Ο μέγας
δούκας **Λουκάς Νοταράς** είπε, κατά την παράδοση, ότι προτιμά να δει στην Πόλη το
**φακιόλι** (τουρμπάνι) των Τούρκων παρά τη **λατινική καλύπτρα**.

Στα Βαλκάνια ο **Ιωάννης Ουνυάδης** της Τρανσυλβανίας και ο Αλβανός **Γεώργιος
Σκεντέρμπεης** νίκησαν τους Τούρκους, αλλά η σταυροφορία που οργάνωσε η Δύση
συντρίφτηκε στη **Βάρνα (1444)**.

### Η πολιορκία και το τέλος

- Ο σουλτάνος **Μωάμεθ Β΄** χτίζει στην ευρωπαϊκή ακτή του Βοσπόρου το **Ρούμελη
  Χισάρ**, που κόβει την Πόλη από τα λιμάνια και τα σιτηρά του Εύξεινου.
- Εισβάλλει στην **Πελοπόννησο**, για να μη βοηθήσει ο Δεσπότης του Μορέως.
- Την άμυνα αναλαμβάνει με αυτοθυσία ο **Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος (1449–1453)**.
  Η βοήθεια της Δύσης είναι ισχνή· ανάμεσα σε όσους ήρθαν είναι ο Γενουάτης
  **Ιουστινιάνης**.
- Η τουρκική υπεροπλία είναι συντριπτική: **10 προς 1** σε ανθρώπους, και
  ακόμα μεγαλύτερη σε υλικό. **Τα κανόνια έκριναν τα πάντα.**
- **29 Μαΐου 1453:** με τη γενική επίθεση η Πόλη πέφτει, παρά την ηρωική αντίσταση
  των λίγων υπερασπιστών. Ακολουθούν φοβερές σφαγές και λεηλασίες. Τελευταία
  υποκύπτει η **Τραπεζούντα (1461)**.

### Μετά την Άλωση

Η πνευματική παράδοση του Βυζαντίου **δεν έσβησε**. Στήριξε την ταυτότητα των
βαλκανικών λαών και άφησε το σημάδι της στην Ευρώπη:

- Η **Ρωσία** θέλησε να γίνει η κληρονόμος του. Η **Μόσχα** θεωρήθηκε **Τρίτη Ρώμη**,
  ιδίως όταν ο τσάρος **Ιβάν Γ΄** παντρεύτηκε την ανιψιά του τελευταίου αυτοκράτορα,
  υιοθέτησε τον **δικέφαλο αετό** και το βυζαντινό τελετουργικό.
- Η **Δυτική Ευρώπη** του Ανθρωπισμού και της Αναγέννησης βρήκε στο Βυζάντιο την
  πηγή του αρχαίου πνεύματος.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τη μία άλωση στην άλλη*

> **Κλειδί**
>
> **Διανομή της Ρωμανίας (Partitio Romaniae):** η συμφωνία των σταυροφόρων, στα
> τέλη Μαρτίου 1204, για τη μοιρασιά της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας πριν από την
> άλωση της Πόλης.
>
> **Φραγκοκρατία:** η περίοδος λατινικής κυριαρχίας στον ελλαδικό χώρο που άρχισε
> με το 1204 και σε ορισμένες περιοχές κράτησε ως τον 17ο αιώνα.
>
> **Γαζήδες:** φανατικοί πολεμιστές της πίστης, παλιός ισλαμικός θεσμός που
> αξιοποίησε ο Οσμάν για τις πρώτες κατακτήσεις.
>
> **Τιμαριούχοι:** ιππείς που έπαιρναν από τον σουλτάνο τιμάριο, και γι' αυτό
> δένονταν μαζί του και ήθελαν νέες κατακτήσεις.
>
> **Γενίτσαροι:** σώμα στην προσωπική υπηρεσία του σουλτάνου, από εθελοντές
> μισθοφόρους ή χριστιανούς που στρατολογούνταν με τη βία· πηγή στρατιωτών και
> διοικητικών υπαλλήλων.
>
> **Τρίτη Ρώμη:** η ιδέα ότι η Μόσχα κληρονόμησε μετά το 1453 τη θέση της
> Κωνσταντινούπολης, της «δεύτερης Ρώμης».

### Παράδειγμα 1: Να εξηγήσετε πώς η Τέταρτη Σταυροφορία, με προορισμό την Αίγυπτο ή τη Συρία, κατέληξε στην άλωση της Κωνσταντινούπολης.

1. **Το σχέδιο.** Η ερώτηση ζητά μια αλυσίδα: τι έκανε το Βυζάντιο ευάλωτο, ποιος
   οργάνωσε την εκστρατεία και με ποιους όρους, και ποια βήματα την έφεραν στον
   Βόσπορο.
2. **Το έδαφος.** Στα τέλη του 12ου αιώνα το Βυζάντιο ήταν πολιτικά, στρατιωτικά
   και οικονομικά αδύναμο, απειλημένο από Νορμανδούς, σε ένταση με τη Βενετία,
   στόχος των σχεδίων του Ερρίκου ΣΤ΄. Ο σκοπός της σταυροφορίας ήταν ασαφής.
3. **Η εκτροπή.** Η σύμβαση του 1201 έκανε τη Βενετία μεταφορέα και προμηθευτή,
   έναντι αμοιβής. Τον Ιανουάριο του 1203 οι σταυροφόροι δέχτηκαν την πρόταση του
   έκπτωτου Ισαάκιου Β΄· στην Κέρκυρα αποφάσισαν την επίθεση. Τον Ιούλιο του 1203
   τον αποκατέστησαν.
4. **Από την επέμβαση στην κατάκτηση.** Έμειναν να ξεχειμωνιάσουν, φορολόγησαν
   βαριά, συγκρούστηκαν με τον λαό. Το πραξικόπημα του Μούρτζουφλου έκοψε τη
   συμφωνία. Τον Μάρτιο του 1204 μοίρασαν την αυτοκρατορία στο χαρτί και στις 13
   Απριλίου την κατέλαβαν. Μια επέμβαση για έναν θρόνο έγινε κατάκτηση.

### Παράδειγμα 2: «Ακόμα και οι Σαρακηνοί ήταν πιο ήμεροι και πιο επιεικείς από αυτούς που φέρουν τον σταυρό του Χριστού στους ώμους τους. Εκείνοι, όταν κυρίεψαν την Ιερουσαλήμ, δεν άγγιξαν τις γυναίκες των Λατίνων, δεν γέμισαν με νεκρούς τον τάφο του Κυρίου· άφησαν ελεύθερους όλους, με λίγα χρυσά νομίσματα τον καθένα.» — Νικήτας Χωνιάτης, Χρονική διήγησις, έκδ. J.-L. van Dieten, Βερολίνο 1975, 575–576, συντομευμένη δική μας απόδοση. Με ποια σύγκριση καταγγέλλει ο συγγραφέας τους σταυροφόρους του 1204, και πόσο αξιόπιστος είναι ως μάρτυρας;

1. **Ποιος γράφει.** Ο Χωνιάτης ήταν υψηλός αξιωματούχος και έζησε την άλωση μέσα
   στην Πόλη· έχασε το σπίτι του και έφυγε με την οικογένειά του. Είναι αυτόπτης,
   αλλά και θύμα.
2. **Η σύγκριση.** Βάζει απέναντι τους «απίστους» και τους χριστιανούς. Οι
   Σαρακηνοί του Σαλαδίνου, που πήραν την Ιερουσαλήμ το 1187, φέρθηκαν με μέτρο·
   οι σταυροφόροι, που έπρεπε να είναι στρατιώτες του Χριστού, έσφαξαν και
   λεηλάτησαν χριστιανούς. Η ειρωνεία είναι το επιχείρημα.
3. **Η διασταύρωση.** Η αφήγηση του βιβλίου συμφωνεί: σφαγές και λεηλασίες χωρίς
   προηγούμενο, έργα τέχνης στη Δύση. Τα χάλκινα άλογα στη Βενετία είναι υλική
   απόδειξη. Ακόμα και ο πάπας Ιννοκέντιος Γ΄ καταδίκασε τη βία των σταυροφόρων.
4. **Το συμπέρασμα.** Ο πόνος του Χωνιάτη χρωματίζει τη γλώσσα του, αλλά τα
   γεγονότα που καταγγέλλει τα επιβεβαιώνουν άλλες πηγές, και δυτικές. Είναι
   αξιόπιστος για το τι έγινε· η σύγκριση με τους Σαρακηνούς είναι η δική του
   κρίση, γραμμένη για να πληγώσει.

> **Πρόσεχε**
>
> - Η Τέταρτη Σταυροφορία **δεν ξεκίνησε για την Κωνσταντινούπολη**· ξεκίνησε για την
>   Αίγυπτο ή τη Συρία. Αν το παραλείψεις, χάνεις το νόημα της «εκτροπής».
> - Η Πόλη πάρθηκε **δύο φορές** από τους σταυροφόρους: **17 Ιουλίου 1203** (για να
>   αποκατασταθεί ο Ισαάκιος) και **13 Απριλίου 1204** (η άλωση).
> - **Τρία ελληνικά κράτη, τρεις τύχες:** η Τραπεζούντα απομονώθηκε, η Ήπειρος
>   έφτασε ως τη Θεσσαλονίκη και έπεσε στον Έβρο, η **Νίκαια** ξαναπήρε την Πόλη.
> - **Τιμαριούχοι ≠ γενίτσαροι.** Οι πρώτοι είναι ιππείς με τιμάριο· οι δεύτεροι
>   πεζοί στην προσωπική υπηρεσία του σουλτάνου.
> - Η Άγκυρα (1402) **δεν** ήταν βυζαντινή νίκη· ήταν ήττα των Οθωμανών από τους
>   Μογγόλους, που έδωσε στο Βυζάντιο χρόνο.

> **Θυμήσου**
>
> - **1201** σύμβαση με τη Βενετία· **1203** η πρόταση του Ισαάκιου, Κέρκυρα, 17 Ιουλίου·
>   **13 Απριλίου 1204** άλωση, Partitio Romaniae, Φραγκοκρατία.
> - **Τραπεζούντα** (Μεγάλοι Κομνηνοί, 250 χρόνια απομόνωση)· **Ήπειρος** (Θεσσαλονίκη
>   1224, Έβρος 1230)· **Νίκαια** (Λάσκαρης 1208, Βατάτζης, **1261**).
> - Οθωμανοί: **Οσμάν**, γαζήδες· **Ορχάν**, Προύσα 1326, σουλτάνος· τιμαριούχοι και
>   γενίτσαροι.
> - **1354** Καλλίπολη· **\~1365** Αδριανούπολη· **1389** Κοσσυφοπέδιο· **1402** Άγκυρα.
> - **1439** Ένωση της Φλωρεντίας· **1444** Βάρνα· Ρούμελη Χισάρ· **29 Μαΐου 1453**·
>   **1461** Τραπεζούντα· Μόσχα **Τρίτη Ρώμη**.

## Ερωτήσεις

1. Τι ανέλαβε η Βενετία με τη σύμβαση του Απριλίου 1201;
   - Να διοικήσει τον στρατό της σταυροφορίας με αρχηγό τον Δόγη
   - Να μεταφέρει τον στρατό στην Ανατολή και να τον εφοδιάζει για ένα έτος, έναντι αμοιβής
   - Να πληρώσει το Βυζάντιο για να αποκαταστήσει τον Ισαάκιο Β΄ στον θρόνο της Κωνσταντινούπολης
   - Να μείνει ουδέτερη στη σταυροφορία
2. Πότε έγινε η άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους σταυροφόρους;
   - Στις 17 Ιουλίου 1203
   - Στις 25 Ιουλίου 1261
   - Στις 13 Απριλίου 1204
   - Στα τέλη Μαρτίου του 1204, με τη διανομή
3. Γιατί η Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας επηρέασε ελάχιστα τις τύχες του Βυζαντίου;
   - Επειδή υποτάχθηκε αμέσως στους Λατίνους της Κωνσταντινούπολης
   - Επειδή κράτησε μόνο λίγα χρόνια
   - Επειδή οι Μεγάλοι Κομνηνοί δεν ήθελαν να ανακτήσουν την Πόλη και συμμάχησαν με την Ήπειρο
   - Επειδή αποκόπηκε από τη δυτική Μικρά Ασία, όταν οι Σελτζούκοι πήραν τη Σινώπη
4. Ποιο μέτρο πήρε ο Ιωάννης Βατάτζης για να πετύχει την αυτάρκεια;
   - Απαγόρευσε την εισαγωγή ειδών πολυτελείας από τις ιταλικές πόλεις
   - Έδωσε στους Γενουάτες τελωνειακές απαλλαγές, λιμάνια και εμπορικές περιοχές της αυτοκρατορίας
   - Νόθευσε το χρυσό νόμισμα
   - Κατάργησε τα στρατιωτικά κτήματα
5. Γιατί η βασιλεία του Ορχάν είχε αποφασιστική σημασία για τους Οθωμανούς;
   - Επειδή κατέλαβε την Κωνσταντινούπολη
   - Επειδή μ' αυτόν η νομαδική ορδή έγινε οργανωμένο κράτος
   - Επειδή νίκησε τους Σέρβους στο Κοσσυφοπέδιο και έκανε τον Λάζαρο υποτελή του
   - Επειδή κατάργησε τους γενίτσαρους
6. Ποιοι αποτελούσαν το σώμα των γενιτσάρων;
   - Ιππείς που έπαιρναν τιμάριο από τον σουλτάνο
   - Οι νομάδες εθελοντές ιππείς των πρώτων κατακτήσεων
   - Εθελοντές μισθοφόροι ή χριστιανοί που στρατολογούνταν με τη βία
   - Οι γαζήδες, φανατικοί πολεμιστές της πίστης που ακολούθησαν τον Οσμάν από την Κεντρική Ασία
7. Ποια ήταν η συνέπεια της μάχης της Άγκυρας (1402) για το Βυζάντιο;
   - Ξαναπήρε όλη τη Μικρά Ασία με τη βοήθεια του Ταμερλάνου
   - Σταμάτησε να πληρώνει φόρο και κέρδισε μισό αιώνα ζωής
   - Υποχρεώθηκε να δεχτεί την Ένωση των Εκκλησιών, για να πάρει βοήθεια από τη Δύση
   - Έχασε την Πελοπόννησο
8. Τι έκρινε, κατά το βιβλίο, την πολιορκία του 1453;
   - Η προδοσία του Γενουάτη Ιουστινιάνη, που άνοιξε μια πύλη των τειχών στους Τούρκους
   - Η πείνα, μετά από δέκα χρόνια αποκλεισμού
   - Η συντριπτική υπεροπλία των Τούρκων, κυρίως τα κανόνια
   - Η βοήθεια που έστειλε ο Ταμερλάνος στον σουλτάνο

## Ασκήσεις

1. Ποιος στρατηγός της Νίκαιας μπήκε στην Κωνσταντινούπολη στις 25 Ιουλίου 1261;
2. Στη γραμμή χρόνου λείπει η χρονολογία της πρώτης άλωσης της Κωνσταντινούπολης, από τους σταυροφόρους. Ποια είναι;
   *Γραμμή χρόνου από την πρώτη ως τη δεύτερη άλωση της Κωνσταντινούπολης, με κρυμμένη τη χρονολογία της πρώτης.*
3. Εξήγησε ποιοι παράγοντες βοήθησαν τους Οθωμανούς να επεκταθούν γρήγορα από τη Βιθυνία ως τον Δούναβη.
4. «Ο μέγας δούκας Λουκάς Νοταράς έλεγε: ‹Καλύτερα να δω να βασιλεύει στη μέση της Πόλης το φακιόλι των Τούρκων παρά η λατινική καλύπτρα›.» — Δούκας, Ιστορία, 37, 10 (15ος αι.), δική μας απόδοση. Σε ποια απόφαση της εποχής αντιδρά η φράση, και πώς εξηγείς μια τέτοια στάση λίγο πριν από την Άλωση;
5. Γιατί τελικά η Νίκαια και όχι το κράτος της Ηπείρου ανέκτησε την Κωνσταντινούπολη; Κρίνε συγκρίνοντας τα δύο κράτη.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/history/fall-1204-1453
